ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն Միավորված ազգերի կրթության, գիտության և մշակույթի հարցերով մասնագիտացված գործակալությունն է։ Կազմակերպությունն իրականացնում է տարբեր նախագծեր կրթության, բնական գիտությունների, սոցիալական և հումանիտար գիտությունների, մշակույթի, հաղորդակցության և տեղեկատվության ոլորտներում։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գործունեության կարևոր ուղղություններից է Համաշխարհային ժառանգության պահպանումը։ Այս ժառանգությունը, որը գտնվում է Կազմակերպության հովանու ներքո, ներառում է ինչպես մարդու կողմից ստեղծված մշակութային օբյեկտներ, այնպես էլ բնական տարածքներ։
Ի՞նչ է Համաշխարհային ժառանգությունը։
Համաշխարհային ժառանգություն ասելով հասկացվում են մշակութային և բնական օբյեկտներ, որոնք բացառիկ արժեք ունեն ողջ մարդկության համար։ Նման օբյեկտների նշանակությունը չի սահմանափակվում միայն այն երկրով, որտեղ դրանք գտնվում են։ Դրանք համարվում են համամարդկային նշանակության և, հետևաբար, դրանց պահպանումը դառնում է միջազգային պատասխանատվության հարց։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկվելու համար օբյեկտը պետք է ունենա «բացառիկ համաշխարհային արժեք»։ Սա նշանակում է, որ այն մշակութային կամ բնական տեսանկյունից այնքան նշանակալի է, որ դրա արժեքը գերազանցում է ազգային սահմանները և կարևոր է ողջ մարդկության համար։
Համաձայն Կոնվենցիայի՝ համաշխարհային ժառանգությունը բաժանվում է երեք հիմնական կատեգորիաների՝ մշակութային, բնական և խառը ժառանգություն։
Մշակութային ժառանգությունը ներառում է ճարտարապետական նմուշներ, մոնումենտալ քանդակագործական և գեղանկարչական աշխատանքներ, հնագիտական օբյեկտներ, քարանձավներ, պատմական կառույցներ և ճարտարապետական համալիրներ։ Բնական ժառանգությունը ներառում է հազվագյուտ և յուրահատուկ բնական տարածքներ, երկրաբանական և ֆիզիկա-աշխարհագրական կազմավորումներ, գիտական նշանակություն ունեցող և պահպանության կարիք ունեցող հազվագյուտ ֆլորայի և ֆաունայի արեալներ, ինչպես նաև հատուկ բնական գեղեցկություն ունեցող տարածքներ։
Խառը ժառանգությունը ներառում է այն տարածքները, որոնք ձևավորվել են ինչպես բնության, այնպես էլ մարդու գործունեության համատեղ ազդեցությամբ։
Ինչպե՞ս ձևավորվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պահպանության գործառույթը։
Համաշխարհային ժառանգության պահպանության գաղափարի ձևավորման գործում կարևոր դեր խաղաց 1959 թվականին Եգիպտոսում Ասուանի ամբարտակի կառուցումը։
Ամբարտակի կառուցման արդյունքում առաջացող ջրամբարը սպառնում էր ջրի տակ թողնել հին Նուբիայի տարածքում գտնվող պատմական հուշարձանները։ Եգիպտոսի և Սուդանի կառավարությունները դիմեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին՝ խնդրելով փրկել այդ հուշարձանները։
Կազմակերպությունը միջազգային հանրությանը կոչ արեց օգնության։ Արդյունքում իրականացվեց պատմության մեջ ամենամեծ հնագիտական փրկարարական գործողություններից մեկը։ Հետազոտվեցին հին քաղաքներ, տաճարներ և այլ կարևոր պատմական արտեֆակտներ, իսկ մի շարք հուշարձաններ տեղափոխվեցին վտանգավոր տարածքներից և պահպանվեցին։
Այս իրադարձությունը բացահայտեց մի կարևոր ճշմարտություն. համաշխարհային ժառանգության պահպանումը ոչ միայն առանձին պետությունների, այլև միջազգային հանրության պատասխանատվությունն է։
Հենց դրանից հետո մշակութային և բնական ժառանգության պահպանության համար միասնական միջազգային մեխանիզմի ստեղծման գաղափարն էլ ավելի ամրապնդվեց։
1966 թվականին Վենետիկում տեղի ունեցած կործանարար ջրհեղեղը նույնպես ցույց տվեց, թե որքան խոցելի է համաշխարհային ժառանգությունը բնական աղետների առջև։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն և Իտալիայի կառավարությունը սկսեցին մշակել քաղաքի մշակութային հուշարձանների պահպանության և վերականգնման երկարաժամկետ ծրագիր։
Այսպիսով, միջազգային մակարդակով ընդլայնվեցին նախաձեռնությունները՝ ուղղված համաշխարհային ժառանգության պահպանության համար միասնական ծրագրի ստեղծմանը։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պահպանության հիմնական մեխանիզմը
Այս գործընթացի արդյունքում 1972 թվականի նոյեմբերի 16-ին ընդունվեց Մշակութային և բնական համաշխարհային ժառանգության պահպանության մասին կոնվենցիան։ Կոնվենցիան ուժի մեջ մտավ 1975 թվականին, իսկ 1978 թվականին ստեղծվեց Համաշխարհային ժառանգության առաջին ցանկը։
Այս ցանկի ստեղծումը դարձավ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պահպանության գործառույթների հիմքը կազմող մեխանիզմներից մեկը։
Սակայն օբյեկտի ցանկում ընդգրկումը միայն դրա անվան միջազգային ճանաչումը չի նշանակում։ Հիմնական նպատակը տվյալ օբյեկտի պահպանումն ապահովելն է ապագա սերունդների համար։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն մեծացնում է միջազգային ուշադրությունը համաշխարհային ժառանգության կարգավիճակ ունեցող օբյեկտների պահպանության նկատմամբ, խրախուսում է դրանց վիճակի մոնիտորինգը և պահպանության համար համապատասխան միջոցառումների իրականացումը։ Պետությունները կրում են հիմնական պատասխանատվությունը իրենց տարածքներում գտնվող համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների սահմանված արժեքի պահպանության համար։
Այս առումով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն կարևոր դեր է խաղում ինչպես միջազգային ստանդարտների ձևավորման, այնպես էլ պետությունների միջև համագործակցության ամրապնդման, ինչպես նաև վտանգված ժառանգության նմուշների պահպանության վրա ուշադրություն հրավիրելու գործում։
Ո՞րն է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պահպանության կարևորության պատճառը։
Պատմական հուշարձանները կարող են լուրջ վտանգի տակ հայտնվել պատերազմների, բնական աղետների, անվերահսկելի քաղաքաշինության, բնապահպանական փոփոխությունների, անտարբերության և վանդալիզմի հետևանքով։
Նման դեպքերում միջազգային մակարդակով ճանաչված կարգավիճակը լրացուցիչ ուշադրություն և պատասխանատվություն է ստեղծում այդ օբյեկտների պահպանության համար։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գործունեությունը հնարավորություն է տալիս համախմբել տարբեր երկրների մասնագետներին և կազմակերպություններին, իրականացնել պահպանության և վերականգնման նախագծեր, ինչպես նաև համաշխարհային հանրության ուշադրությունը հրավիրել խնդրի վրա։
Կազմակերպության մոտեցման հիմնական էությունը կայանում է նրանում, որ մշակութային և բնական ժառանգությունը ոչ միայն մեկ երկրի, այլև ողջ մարդկության ընդհանուր հարստությունն է։
Այդ իսկ պատճառով Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված յուրաքանչյուր հուշարձան կամ բնական տարածք ընկալվում է որպես արժեք, որը պետք է պահպանվի ոչ միայն ազգային պատմության և մշակույթի տեսանկյունից, այլև գլոբալ մասշտաբով։
Այսօր ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գործունեությունը համաշխարհային ժառանգության պահպանության ոլորտում համարվում է կարևորագույն միջազգային մեխանիզմներից մեկը՝ պատմական հուշարձանները, յուրահատուկ բնական տարածքները և մարդկության համար նշանակալի մշակութային արժեքները ապագա սերունդներին փոխանցելու տեսանկյունից։
Ուլվիյա ՖԱՐՀԱԴ
