Modern.az saytı Milli Məclisin deputatları ilə Azərbaycanda fəaliyyət göstərən ali təhsil müəssisələrində təhsil alan tələbələr arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsinə xidmət edən layihə həyata keçirir. Bu layihə çərçivəsində deputat müxtəlif janrlarda yazı yazan tələbələrin məqalələri Modern.az saytında yerləşdirilir. Modern.az layihəyə 52 saylı Quba seçki dairəsinin deputatı Vahid Əhmədovla start verib. Vahid Əhmədov Modern.az portalına bildirib ki, o, tələbələrin təhsil prosesində hansı çətinliklərlə üzləşdiklərini, bu məsələlərin aradan qaldırılmasında nəyi çıxış yolu kimi gördüklərini bilmək istəyir.
Aşağıdakı yazı bu layihə çərçivəsində hazırlanıb:
- Təhsil xalqın gələcəyidir. Təhsil mədəni rifahın atributudur. Bir sözlə təhsil hər şeydir. Bu ümumi cümlələri bütün populistlərin dilindən hər birimiz eşitmişik Amma hansı təhsil bu ümumi tezisləri dolğun şəkildə əks elətdirir?
Heç kim bu haqda danışmaq istəmir. Bu gün Azərbaycan Universitetləri və orta məktəblərinin verdiyi təhsil düşüncə ilə ziddiyyət təşkil edir. Niyə? Orta məktəblərdən bircə arqument yazmaq istərdim. Təhsil naziri Misir Mərdanovun bəyanatından sitat: “Biz orta məktəblərdə vətəndaş yetişdiririk”.
Ali məktəb hazırlığı başqa prosesdir. Cənab nazirin bəyanatına cavab olaraq qısaca onu bildirmək olar ki, vətəndaş ağıllı, intellektli vətənin daşına qədər hər şeyi düşünə bilən insana deyilir.
Biz orta məktəbdə qısa nəzəri biliklərlə kifayətlənir, insan öz mahiyyətinə, özünüdərk prosesinə köklənməyə şərait yaratmırıq. Vətəndaş özünü dərk etmədən vətənin daşı da ola biməz. Çünki, o heç özünü tanımadığı halda vətənini necə tanıya bilər? Bu problem vətən və onun vətəndaşı arasında görünən böyük bir uçurum yaradıb. Siz deyə bilərsiniz ki, vətndaş ağıllı, intellektli, düşünən olmaya da bilər. Təbii ki, bu nisbi hesabatdı. Hamı Vətənin daşı ola bilməz. Vətəndaş yetişdirmək istəyənlər orta məktəb şagirdlərinin qəlbində vətənə sevgi anlayışını tam mahiyyəti ilə aşılaya bilməlidir. Daha şagirdlərin işğal olunmuş Aəzrbaycan torpaqalrının tanımaması kimi yox. Bu da nəzərin problemidir. Əsl müşkül isə düşünə bilməklə bağlıdır. Düşüncəsizlik baryerini aşmaq üçün orta məktəbdə yuxarı sinif şagirdlərinə psixologiya, fəlsəfə, məntiq fənnləri tədris edilməlidir. Ən azından özünün niyə yarandığını və nəyə görə yaşadığını bilmək üçün. Yaşamağı həyatdan öyrənən adamlar azdır. Yaşamağı kitabdan öyrənənlərə nisbətdə. Dünyanın çox üzünü yaşamında görən adamlar da azdır. Bu səbəbdən az vətndaş yetişdirmək arzusundayıqsa, orta məktəbdə qısa nəzəri biliklərlə yanaşı geniş həyati biliklərə (psixologiya, fəlsəfə, məntiq) də yer ayırmalıyıq.
Azərbaycan təhsil mexanizmi ilə götürsək, ali məktəb stolu arxasında əyləşən gənclər artıq vətəndaşdırlar. Bəs görəsən kəmiyyətcə böyük məktəbdə keyfiyyətcə nələr çatışmır? Hamımız tələbə olmaq arzusu ilə oda qovrulduq ki, daha geniş baryerlərdən aşa bilək. Bəs necə oldu? Tələbə yeni düşüncə tərzini orjinallığı daha çox sevirlər. Bu istəklərin qarşılığında biz diktantlıq, mənasızlıq orta məktəbdə aldığımız dərslərin kəmiyyətcə böyük formasını gördük. Bu səbəbdən orijinal tələbələr universitetlərə böyük orta məktəblər deyirlər. Təbii ki, Azərbaycanda ali məktəblərdə bir tələbə kimi arzuladığım və çox az gördüyüm və bəzi komponentləri isə heç vaxt görmədiyim nüanslardan yazmaq istəyirəm. Çox müstəqil və daxili ruh azadlığımla birlikdə!
I. Ali məktəblərdə müəllim tələbə münasibətləri əsgər zabit münasibətləri şəklində qurulmamalıdır. Ortada səmimiyyət yoxdursa, müəllim auditoriyaya qədərincə açıla bilmirsə, elmdən, onu tədris edəndən və onu öyrənəndən perspektiv gözləmək absurddur. Misal: Arif olmaq istəyən arif olmaq istəyi ilə irfana baş vursa, ondan heç vaxt arif olmaz. Müəllimin işi də belədir. O auditoriyaya əlində olan qısa materialları çatdırmaq və onları 80-90 dəqiqəyə sığışdırmaq istəyi ilə girməməlidir. Əks təqdirdə dar düşüncəlilik mühazirə prosesinə qənim kəsilə bilər. Müəllim yalnız nəzəri bilikləri öyrətməməlidir. O, daha çox həyati və praktiki yöndən predmetə yanaşmağı bacrmalıdır. Bu da öz növbəsində tələbə-müəllim münasibətlərinə səmimiyyət seli qata bilir. Tələbə nəzəri bilikləri kitabdan ötü də öyrənə bilər. Praktiki yön isə birbaşa müəllimlə bağlıdır.
Bir sözlə müəllim nəzəriyyəsinə təcrübə komponenti qata bilirsə dərs prosesi daha uğurlu alınır. Tələbə - müəllim münasibətləri də öz yerində.
II. Diktantlıq təcrübəsi çoxillik örnəkdir. Hazırda o qədər də bəyənilmir. Pülüralizmdən danışırıqsa, rəngarəngliyə də fikir verməliyik. Tələbələr daxilən azaddır, diskusiyanı sevirlər. Siz deyə bilərsiniz ki, seminar dərsləri diskusiya prosesinə hesablanıb. Ancaq bəzən elə nəzəri müddəalar eşidirsən ki, onu anındaca fikir müxtəlifliyinin öhdəsinə verməsən daxili narahatlıq keçirisən. Müəllim diktatorluq edirsə məcburən dözməlisən. Bu isə daxili azadlıqla ziddiyyət təşkil edir.
III. Bu irada ilahi kəlamla başlamaq istərdim. “Bir dəqiqə düşünmək 100 illərlə ibatədə bərabərdir”. Amma necə düşünmək? Nəyi düşünək ki, o, ibadətə bərabər olsun? Təbii ki, elmi və həyatı çıxarışlar əsl düşncə tipidir. Bu prinsiplər fonunda düşündürə bilirikmi? Səmimiyyət cavabımıza siraət etsə təbii ki, yox. Bədii suallardan şərhə keçək.
Hazırda çox nadir fənnlərin tədrisindən sonra tələbədə düşünmək istəyi yaranır. Çünki müəllimlərin böyük qismi hazır bilikləri, müxtəlif auditoriyalara eyni tərzdə çatdırırlar. Bu hazır biliklərin çoxu düşüncəyə dayanmır və keçici xarakter daşıyır.
Nəticədə tələbə və onun öyrəndiyi fənn arasında qeyri-ixtiyari öyrənmək istəmək məcburiyyəti yaranır. Qiymət xatirinə, kəsirin qorxusu xatirinə oxumaq isə heç vaxt düşündürə bilməz. Səbəb və nəticə əlaqələrinin pozulması kəmsavadlılığa bariz nümunədir. Yəni, niyə öyrənirəm nəticəsi nə olacaq. Çox az tələbə bilir. Bu mənada təhsilimizi düşünənlər təhsilimiz düşündürürmü? sualının fərqinə varmalıdırlar.
Cəlal Əliyev
BDU, Jurnalistika
