Azerbaycan'ın işgalden kurtarılmış Karabağ bölgesi tarihi ve dini anıtlarla zengindir. Kadim zamanlardan beri Karabağ topraklarında Hristiyanlık ve Müslümanlığın varlığı insan toplumunun sosyal yaşamı üzerinde büyük etki yaratmıştır. Bu, aynı zamanda Karabağ'da yürütülen inşaat işlerinde de kendini göstermiştir.
Modern.az'ın haberine göre, bugünkü Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarında kadim Kafkas Albanyası devleti mevcuttu. Milattan önce IV-III. yüzyıllarda kurulan Kafkas Albanyası, milattan sonra VIII. yüzyıla kadar varlığını sürdürmüştür. Kafkas Albanyası'nda İslam'dan önce Hristiyanlık yayılmıştır. Kafkas Albanyası'nın bir vilayeti olarak Karabağ bölgesi de o zamanlar Hristiyanlığın yayıldığı bölgelerden biri olmuştur.
O dönemlerde Karabağ'da birçok Hristiyanlık anıtı inşa edilmiştir. Bu anıtlardan biri de Karabağ'ın Vengli köyünde bulunan görkemli Genceasar tapınağıdır. Haçınçay'ın sol kıyısında yer alan bu tapınak, XIII. yüzyıl Alban manastırıdır. Genceasar tapınağı, XIX. yüzyıla kadar Kafkas Albanyası Katolikosluğu'nun dini merkezi olmuştur.
Bu manastırın duvarındaki taş kitabedeki epigrafik yazıya göre, anıt Alban prensi Hasan Celal ve annesi Horişe Hatun tarafından 1216-1238 yılları arasında inşa edilmiştir.
Genceasar tapınağı, diğer Alban anıtlarından projesinin mükemmelliği ve karmaşıklığı ile ayrılır. Bu kompleks kilise, koridor, kamu hizmeti ve yaşam odaları grubundan oluşmaktadır.
Manastır, güney ve batı taraflarında iki kapısı olan kale duvarları ile çevrilidir.
Belirtmek gerekir ki, Genceasar tapınağının bulunduğu Vengli, Karabağ'ın eşsiz yerleşim yerlerinden biridir.
Vengli köyü, aynı zamanda tarihsel olarak Kafkas Albanyası'ndaki Haçın prensliğinin merkezi olmuştur. Haçın prensliğinin en önde gelen liderlerinden Hasan Celal'in ikametgahı olan Hanabert kalesi de Vengli'de yer almaktadır.
Genceasar manastırı, diğer Alban anıtlarından projesinin mükemmelliği ve karmaşıklığı ile ayrılır. Kompleks kilise, koridor, kamu hizmeti ve yaşam odaları grubundan oluşmaktadır. Manastır, güney ve batı taraflarında iki kapısı olan kale duvarları ile çevrilidir. Buradaki kilise, haçvari-kubbeli kare şeklindedir ve düzgün kesme taşlardan inşa edilmiştir.
VIII. yüzyılda Kafkas Albanyası'nda (Azerbaycan'da), özellikle Karabağ'da İslam dininin kabul edilmesi yeni bir dönemin başlangıcını koydu. Bölgede çok sayıda cami inşa edilse de, Hristiyan tapınakları da korunmuştur.
1985 yılında restore edilen Genceasar manastırı, Azerbaycan hükümeti tarafından “Dünya önemi taşıyan kültür anıtları listesi”ne dahil edilmiştir.
Ne yazık ki, Vengli köyü 1993'ten 2023'e kadar Ermenistan silahlı kuvvetlerinin ve Karabağ'daki Ermeni ayrılıkçılarının işgali altında kalmıştır. Bu dönemde anıtın mimari yapısı ve iç mekanı Ermeniler tarafından yasa dışı olarak değişikliklere uğramıştır. Duvar yazıları bozulmuş, anıtın birkaç taş yazısı, ayrıca Kafkas Albanyası dönemine ait çok sayıda süsleme ve sembol tamamen silinmiş, birçoğunun şekli değiştirilerek tanınmaz hale getirilmiştir. Genceasar tapınağının iç duvarları Ermenice yazılarla “süslenmiştir”. Aynı zamanda, kompleksin içindeki prens Hasan Celal'in mezarı üzerindeki sanduka taşı kırılmıştır. İşgalcilerin amacı tarihi tahrif etmek, bu kadim anıtı kendilerine mal etmek ve dünyaya “Ermeni kilisesi” olarak tanıtmak idi. Defalarca bu tür tanıtım girişimlerinde de bulunmuşlardır.
Halbuki, XIX. yüzyıla kadar Karabağ'da Ermeni etnik kitlesi yaşamamıştır. Onlar bölgeye XIX. yüzyılda Rusya İmparatorluğu'nun himayesiyle İran'dan göç ettirilmişlerdir.
Belirtmek gerekir ki, Genceasar manastırı 30 yıllık Ermeni işgali döneminde yasa dışı yollarla Karabağ'a gelen yabancı turistlerin en çok ziyaret ettiği anıt olmuştur.
Hatta 2010 yılında ünlü İtalyan pop şarkıcısı Albano Carrisi de Azerbaycan'ın izni olmadan Vengli köyüne seyahat etmiş ve Genceasar manastır kompleksini gezmiştir.
Nihayet uzun yıllar Ermenistan'ın işgali altında kalan Vengli köyü, 2023 yılı Eylül ayının 20'sinde Azerbaycan Ordusu'nun Karabağ'da düzenlediği antiterör tedbirleri sonucunda azat edildi. Böylece tarihi Genceasar tapınağı da özgürlüğüne kavuştu.
2023 yılı Kasım ayının 7'sinde Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev de meşhur Genceasar manastırının yükseldiği tarihi Vengli köyünü ziyaret etti ve bu toprakların gerçek sahiplerinin Azerbaycanlılar olduğunu tüm dünyaya gösterdi.
Vengli köyü yüksek dağlık bir bölgede yer almaktadır. Havası yazın serin, yağışlı, kışın ise soğuk ve karlıdır. Köyün çevresi ormanlarla kaplıdır, bu nedenle havası temiz ve şifalıdır. Tarihi ve dini anıtlarla ünlenen bu köyün yakın gelecekte yabancı turistlerin dikkatini çekeceği dışlanmamaktadır.
E.Kafarlı
