Tarixiy obidalar – qoyalar, toshlar, qal'a devorlari, maqbaralar va madrasalar ustiga yozish, ularning vandalizmga uchrashi Turkiyada jiddiy muammoga aylangan.
Modern.az xabar berishicha, 2016-yil yanvar oyida Sulaymoniya majmuasidagi tarixiy obidalar vandalizmga uchragan.
Sulaymoniya majmuasidagi tarixiy obidalarga zarar yetkazilgan
Me'mor Sinanning eng muhim asarlari qatoriga kiruvchi, Istanbulning eng mashhur ibodatxonalaridan biri bo'lgan 467 yillik Sulaymoniya masjidi bir necha bor vandalizmga uchragan. Tarixiy masjid ichidagi mozaik toshlar tashrif buyuruvchilar tomonidan o'g'irlangani, o'ng minoraning kirish qismi esa ruxsatsiz teshilgani aniqlangan. Me'mor Sinan tomonidan 1557-yilda qurilgan tarixiy majmuaning bir qismi bo'lgan Sulaymoniya hammomida ham 2016-yilda zinapoyalarga sprey bo'yoq bilan yozuvlar yozilgani qayd etilgan.
2200 yillik qabr sprey bo'yoq bilan bo'yalgan
2019-yil dekabr oyida Amasyada joylashgan va 2200 yillik tarixga ega Aynali Kaya qabri xazina izlovchilarning aralashuvi va sprey bo'yoq bilan yozilgan yozuvlar natijasida jiddiy shikastlangan.
Keyinchalik Amasya universiteti Dizayn kasb-hunar oliy maktabi tomonidan qabrni tiklash ishlari boshlangan. Restavratsiya ishlarida qabrning tarixiy fakturasini saqlash va uning dastlabki ko'rinishiga moslashtirish maqsad qilingan.
Kapadokyaning mashhur Pari bacalari ham vandalizmga uchragan
2021-yil iyun oyida Turkiyaning tabiiy va madaniy boyliklari bilan ajralib turadigan Kapadokya mintaqasidagi Pari bacalari va boshqa tabiiy qoya shakllari ustiga sprey bo'yoq bilan yozuvlar yozilgan. Ming yillar davomida shamol va suv eroziyasi ta'sirida shakllangan Pari bacalari Kapadokyaning eng muhim tabiiy ramzlaridan biridir. Mintaqaning tarixiy va tabiiy landshaftining ajralmas qismi bo'lgan bu noyob qoya shakllari ustida yozuvlar yozilishi ham atrof-muhit ko'rinishini, ham mintaqaning madaniy merosini tahdid qiluvchi vandalizm namunasi hisoblanadi. Yozuvlar Turkiya hukumati tomonidan amalga oshirilgan tegishli choralar natijasida tozalandi.
Direkli Qoyaga yozuvlar yozilgan
O'sha yilning sentyabr oyida Bartinning Amasra tumaniga nom bergan, qirolicha Amastrisning dengizga kirgan joyi sifatida tanilgan tarixiy Direkli Qoyaga sprey bo'yoq bilan yozuvlar yozilib, zarar yetkazilgan. Genuyaliklar tomonidan qurilgan va XIII-XV asrlarga oid bo'lgan tarixiy obidaga nisbatan qilingan hurmatsizlik yuzasidan tergov boshlangan va yozuvlar keyinchalik amalga oshirilgan choralar natijasida o'chirilgan.
2750 yillik maqbara vandallarning nishoniga aylangan
2023-yil iyun oyida Antaliyaning Elmali tumanining Go'lova (Mug'ren) mahallasida joylashgan 2750 yillik maqbara vandallarning qurboni bo'lgan.
Shunday qilib, tarixiy obida avval xazina ovchilari tomonidan qisman vayron qilingan, keyin esa mahalliy aholi maqbaraning devorlariga bo'yoq bilan turli yozuvlar yozgan.
Likiya qirolligi davrining ramzlaridan biri hisoblangan va Vizantiya davriga oid klassik rasmlar va bezaklarni o'zida mujassam etgan obidaning ham ichki devorlari, ham fasadi shikastlangan.
Kozan qal'asining devorlari yozilgan
O'sha yilning sentyabr oyida Adananing Kozan tumanida joylashgan va ko'plab sivilizatsiyalarga mezbonlik qilgan Kozan qal'asining tarixiy devorlariga sprey bo'yoq bilan yozuvlar va rasmlar chizilishi tashrif buyuruvchilarning noroziligiga sabab bo'lgan. Ulug'vor qal'a devorlari va tarixiy ko'rinishi bilan har yili minglab odamlar tashrif buyuradigan Kozan qal'asi asrlar davomida ko'plab sivilizatsiyalarning izlarini saqlab kelmoqda. Xet va Ossuriya davrlarining izlarini bugungi kungacha olib kelgan 400 metr uzunlikdagi qal'a devorlari tarixiy ahamiyati bilan diqqatni tortadi.
Qo'sha Minorali Madrasaning devorlari ham zarar ko'rgan
2023-yil dekabr oyida Sivasda 1271-yilda Elxoniylar (Hulokuiylar davlati) vaziri Sohib Shamsiddin Muhammad Juvayniy tomonidan qurilgan va shaharning ramziy obidalaridan biri bo'lgan Qo'sha Minorali Madrasaning yon devorlariga sprey bo'yoq bilan yozuvlar yozilgan.
Bunga bog'liq ravishda 2023-yilda Turkiyaning Vaqflar mintaqaviy boshqarmasi tomonidan ishlar boshlangan va yozuvlar maxsus bo'yoq tozalash texnikasidan foydalanib o'chirilgan.
Bularning barchasi tufayli Turkiyada davlat idoralari bu sohaga nazoratni kuchaytirmoqda va ma'rifiy tadbirlarga ustunlik bermoqda.
