17 yanvar 2018, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Ulduzların övladıyıq – ELMİ
Ulduzların övladıyıq – ELMİ
21.12.2016, 16:35

Modern.az saytının elmi mövzuda olan silsilə yazıları davam edir. Bu dəfə ulduzların insanın yaranmasındakı rolundan bəhs edəcəyik.

 

Hər birimiz təməl hissəciklərdən formalaşmış vəziyyətdəyik. Bununla yanaşı, biz də hissəcik yaradırıq. Kainatımız 13.8 milyard il əvvəl isti və sıx bir nöqtədən sürətlə genişləməyə başladı. Mövcud olan bütün maddə ilə antimaddə bir-birini yox edərək, geriyə enerjidən başqa heç bir şey buraxmamalıydı. Ancaq az bir miqdarda maddə yox olmadı. Nəticə olaraq hissəciklərlə dolu bir dünyadayıq və bu hissəciklərin kütlələri də, yükləri də insan həyatını mümkün edir.

 

Gəlin indi həyatı mümkün edən bu hissəciklərin fizikasına yaxından baxaq.

 

Bədənimizin təxminən 99% -i hidrogen, karbon, azot və oksigen atomlarından formalaşır. Bunlarla bərabər, həyat üçün lazım olan digər bəzi elementlərdən az miqdarda da olsa bədənimizdə var. Bədən hüceyrələrimizin çoxu 7 -15 il içərisində yenilənsə də, bu hüceyrələri formalaşdıran hissəciklərin çoxu əslində milyardlarla ildən bəri varlıqlarını davam etdirirlər. Bədənimizdəki hidrogen atomları Böyük Partlayış əsnasında, karbon, azot və oksigen atomları isə yanan ulduzlarda formalaşıb. Çox ağır elementlərin atomları da partlayan ulduzlarda (supernova) meydana gəlib.

 

Bir atomun böyüklüyünü təyin edən, elektronlarının ortalama mövqeyidir. Atom nüvəsi isə atomdan təxminən 100.000 qat daha kiçikdir. Nüvə bir fındıq ölçüsündə olsaydı, atom az qala beysbol stadionu qədər olardı. Bədənimizi meydana gətirən bütün atomlardakı boş sahələri çıxarsaq, əldə edəcəyimiz həcm bir toz dənəsi qədər olardı. Bu vəziyyətdə bütün insanları bir qənd qabının içinə sığışdırmaq mümkün olardı.

 

Təxmin edə biləcəyiniz kimi, boşluqları bir kənara atsaq, bu hissəciklər kütləmizin kiçik bir hissəsini təşkil edir. Atom nüvəsindəki proton və neytronların hər biri üç kvarkdan meydana gəlir. Kvarkların kütlələri, bu zərrəciklərin “higgs” sahəsi ilə qarşılıqlı təsirindən irəli gəlir. Və proton və ya neytronun kütləsinin kiçik bir faizinə görə məsuliyyət daşıyır. Kvarkları bir yerdə saxlayan güclü nüvə qüvvəsinə sahib qlönlar isə tamamilə kütləsizdir. Yaxşı bəs kütləmiz bu hissəciklərin heç birinin kütləsi ilə izah olunmursa, başqa cür necə izah edəcəyik ? Təbii ki,  enerji ilə.

 

Alimlərə görə bədən kütləmizin demək olar ki, hamısı kvarkların kinetik enerjisi və qlönların bağlanma enerjisindən formalaşır. Bədənlərimizdən keçən hissəciklər öz bədənimizdə yaranan radiasiya, hər gün təmas halında olduğumuz təbii (və zərərsiz) radiasiyanın yalnız bir hissəsidir. Ortalama bir amerikalı hər il 620 milirem (radiasiya ölçü vahidi olan remin mində biri ) radiasiya dozasına məruz qalır. Yediyimiz yeməklər, yaşadığımız ev, getdiyimiz yollardakı daş-torpaq, aşağı səviyyələrdə də olsa, bizi radiasiyaya məruz qoyur. Yalnız bir Braziliya fıstığı yemək ya da stomatoloqa getmək bu dozanı bir neçə milirem artıra bilər.

 

Siqaret çəkmək isə 16.000 milirem qədər artıra bilər. Kosmosdan gələn yüksək enerjili radiasiya, yəni kosmik şüalar daima atmosferə daxil olur. Orada başqa nüvələrlə vuruşaraq mezon yaradır. Onların da çoxu parçalanaraq muon və neytron kimi hissəciklər yaradır. Bunların hamısı dünya səthinə çataraq daxilimizdən keçirlər. Bu da illik radiasiya dozanıza 27 milirem qədər artıq doza əlavə edər. Bu kosmik hissəciklər zamanla genetikamızı pozaraq mutasiyalara səbəb ola bilər. Beləcə təkamül dəyişməsində də rol ala bilirlər.

 

Bizi foton bombardmanına tutaraq ətrafımızdakı dünyanı formalaşdıran Günəşimiz yerə neytrinlər də göndərir. Neytrinlər bədənimizin ziyarətçiləridir. Hər saniyə az qala 100 trilyon neytrin içimizdən keçir. Bu yazıdakı bax bu sözləri oxuduğunuz zaman triliyonlarca neytrin daxilinizdən keçib getdi. Günəşlə birlikdə, başqa ulduzlardakı nüvə reaksiyalarından və öz planetimizdən qaynaqlanan neytrinlər də var.

 

Neytrinlərin çoxu kainatın ilk bir neçə saniyəsindən bəri həyatdadır, yəni bizi meydana gətirən atomlardan daha qocadırlar. Ancaq o qədər zəif təsir edirlər ki... Heç bir iz buraxmadan bədənlərimizdən keçib gedirlər. Bunlardan başqa qaranlıq maddə hissəcikləri də var. Qaranlıq maddə işığı yaymır, əks etdirmir və əmmir.

 

Buna görə də təyin olunması çox çətindir. Alimlər kainatımızın 80 faizinin bu maddə növü tərəfindən meydana gəldiyini düşünür. Kainata yayılan qaranlıq maddənin sıxlığına baxan alimlərin hesabına görə, hər bir saniyədə bu hissəciklərdən yüz milyonlarlacası daxilimizdən keçir. Təbii bədənimizin atomları ilə da vuruşurlar.

 

Amma qaranlıq maddə normal maddə biri birinə çox güclü təsir etmədiyinə görə bədənimizin üzərində diqqətə dəyər təsir göstərmirlər. Gördüyünüz kimi hissəcik fizikasının həyatımız üzərindəki təsiri, yalnız laboratoriya təcrübələrindən ya da kosmos araşdırmalarından ibarət deyil.  Biz onların sayəsində həyatdayıq.

 

Taryel Abdullayev

 

 

 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Şimali və Cənubi Koreya Olimpiadaya eyni bayraqla qatılacaq
17.01.2018, 18:44

Şimali və Cənubi Koreya Olimpiadaya eyni bayraqla qatılacaq

NATO: “Rusiya ilə Bakı görüşümüz təşkil olunur”
17.01.2018, 18:27

NATO: “Rusiya ilə Bakı görüşümüz təşkil olunur”

Azərbaycanın Xalq artisti vəfat edib
17.01.2018, 18:15

Azərbaycanın Xalq artisti vəfat edib

Prezident peşə məktəblərində çalışan müəllimlərin maaşını artırdı
17.01.2018, 18:08

Prezident peşə məktəblərində çalışan müəllimlərin maaşını artırdı

Novruzəli Orucovun oğluna hökm oxundu - 4 il 6 ay
17.01.2018, 17:48

Novruzəli Orucovun oğluna hökm oxundu - 4 il 6 ay

Tənha insanlar üçün yeni nazirlik yaradıldı
17.01.2018, 17:43

Tənha insanlar üçün yeni nazirlik yaradıldı

146 milyon manat güzəştli kredit verilib
17.01.2018, 17:37

146 milyon manat güzəştli kredit verilib

Prezident Administrasiyasında təyinat oldu - Yeni şöbə müdirinin tərcümeyi-halı   
17.01.2018, 17:33

Prezident Administrasiyasında təyinat oldu - Yeni şöbə müdirinin tərcümeyi-halı  

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ
17.01.2018, 17:16

Manat və dolların sabahkı MƏZƏNNƏSİ

Şəmkirdə 26 yaşlı gənci güllələyənin şəxsiyyəti məlum oldu 
17.01.2018, 17:14

Şəmkirdə 26 yaşlı gənci güllələyənin şəxsiyyəti məlum oldu 

Lavrovla Çavuşoğlu Suriyanı müzakirə etdi
17.01.2018, 17:08

Lavrovla Çavuşoğlu Suriyanı müzakirə etdi

Rəsmi Bakı BMT Baş katibinin Qarabağ çağırışını DƏSTƏKLƏDİ
17.01.2018, 17:04

Rəsmi Bakı BMT Baş katibinin Qarabağ çağırışını DƏSTƏKLƏDİ

Türkiyədə helikopter qəzası: 3 əsgər öldü
17.01.2018, 16:59

Türkiyədə helikopter qəzası: 3 əsgər öldü

Əhliman Əmiraslanov şikayətləri dinlədi
17.01.2018, 16:44

Əhliman Əmiraslanov şikayətləri dinlədi

Elmar Məmmədyarov Fransada nazirlə görüşdü, saziş imzalandı
17.01.2018, 16:26

Elmar Məmmədyarov Fransada nazirlə görüşdü, saziş imzalandı

Milli Məclis “Azərbaycan Ordusu haqqında” sənədi müzakirəyə çıxaracaq   
17.01.2018, 16:24

Milli Məclis “Azərbaycan Ordusu haqqında” sənədi müzakirəyə çıxaracaq  

Qəbul imtahanında ödəniş dəyişəcək? – DİM-dən AÇIQLAMA
17.01.2018, 16:10

Qəbul imtahanında ödəniş dəyişəcək? – DİM-dən AÇIQLAMA

3 yeni telefon buraxılacaq
17.01.2018, 16:04

3 yeni telefon buraxılacaq

Vikipediya-da Cümhuriyyəti Parlamenti haqqında məqalə dəyişdirildi   
17.01.2018, 16:02

Vikipediya-da Cümhuriyyəti Parlamenti haqqında məqalə dəyişdirildi  

Azərbaycanın dövlət qurumları dini ekstremizmə qarşı birgə mübarizəyə başladı   
17.01.2018, 15:57

Azərbaycanın dövlət qurumları dini ekstremizmə qarşı birgə mübarizəyə başladı  

Çox adam “tanınmış”, “məşhur” olub - Belə getsə, tezliklə “dahi” də olacaqlar...
17.01.2018, 15:53

Çox adam “tanınmış”, “məşhur” olub - Belə getsə, tezliklə “dahi” də olacaqlar...

Azərbaycan - Avropa İttifaqı danışıqları Avropa Parlamenti komitələrinin gündəliyinə daxil edildi
17.01.2018, 15:46

Azərbaycan - Avropa İttifaqı danışıqları Avropa Parlamenti komitələrinin gündəliyinə daxil edildi

Ərdoğan Roma Papası ilə görüşəcək
17.01.2018, 15:43

Ərdoğan Roma Papası ilə görüşəcək

Azərbaycanda jurnalistlərin nə qədər maaş aldığı bəlli oldu
17.01.2018, 15:33

Azərbaycanda jurnalistlərin nə qədər maaş aldığı bəlli oldu

Bakı yollarında nöqsanlar aşkarlandı – RƏSMİ
17.01.2018, 15:32

Bakı yollarında nöqsanlar aşkarlandı – RƏSMİ

Husilər Səudiyyə Ərəbistanına raket atdılar
17.01.2018, 15:31

Husilər Səudiyyə Ərəbistanına raket atdılar

Builki qəbul, buraxılış və sınaq imtahanlarının tarixləri ELAN OLUNDU  
17.01.2018, 15:18

Builki qəbul, buraxılış və sınaq imtahanlarının tarixləri ELAN OLUNDU  

Koreya səfiri BDU-da
17.01.2018, 15:17

Koreya səfiri BDU-da

Orfoqrafiya Komissiyasının mübahisəli QAYDALARI haqda son sözü Nazirlər Kabineti DEYƏCƏK
17.01.2018, 15:14

Orfoqrafiya Komissiyasının mübahisəli QAYDALARI haqda son sözü Nazirlər Kabineti DEYƏCƏK

Qubada modul tipli məktəb istifadəyə verildi - FOTO
17.01.2018, 15:04

Qubada modul tipli məktəb istifadəyə verildi - FOTO

Əflatun Amaşov hansı saytlara dövlətdən maliyyə ayrılacağını açıqladı - ŞƏRTLƏR   
17.01.2018, 14:58

Əflatun Amaşov hansı saytlara dövlətdən maliyyə ayrılacağını açıqladı - ŞƏRTLƏR  

Vergilər Nazirliyi QALMAQALLI “Grand Hospital”ı yoxlamağa başladı
17.01.2018, 14:48

Vergilər Nazirliyi QALMAQALLI “Grand Hospital”ı yoxlamağa başladı

Bu ölkələrdə kişilərə təcavüz edilir - Bəs Azərbaycanda vəziyyət necədir?
17.01.2018, 14:43

Bu ölkələrdə kişilərə təcavüz edilir - Bəs Azərbaycanda vəziyyət necədir?

Baş redaktordan Dilçilik İnstitutunun direktoruna MÜRACİƏT: “Orfoqrafiya islahatına ehtiyac varsa…”
17.01.2018, 14:35

Baş redaktordan Dilçilik İnstitutunun direktoruna MÜRACİƏT: “Orfoqrafiya islahatına ehtiyac varsa…”

İran erməni kilsəsini YUENSKO-nun siyahısına salmaq istəyir
17.01.2018, 14:35

İran erməni kilsəsini YUENSKO-nun siyahısına salmaq istəyir

ARXİV
SORĞU
Aylıq məvacibinizi ən çox nəyə xərcləyirsiniz?
- Ərzağa(54.1%)
- Geyimə(3.58%)
- Müalicəyə(5.57%)
- Kommunal xidmət haqlarına(13.9%)
- Təhsilə(2.39%)
- İstirahətə(1.19%)
- Kitaba(0.79%)
- Rüşvətə(4.38%)
- Əyləncəyə(0.79%)
- Digər şeylərə(13.1%)