19 fevral 2017, Bazar
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Ulduzların övladıyıq – ELMİ
Ulduzların övladıyıq – ELMİ
21.12.2016, 16:35

Modern.az saytının elmi mövzuda olan silsilə yazıları davam edir. Bu dəfə ulduzların insanın yaranmasındakı rolundan bəhs edəcəyik.

 

Hər birimiz təməl hissəciklərdən formalaşmış vəziyyətdəyik. Bununla yanaşı, biz də hissəcik yaradırıq. Kainatımız 13.8 milyard il əvvəl isti və sıx bir nöqtədən sürətlə genişləməyə başladı. Mövcud olan bütün maddə ilə antimaddə bir-birini yox edərək, geriyə enerjidən başqa heç bir şey buraxmamalıydı. Ancaq az bir miqdarda maddə yox olmadı. Nəticə olaraq hissəciklərlə dolu bir dünyadayıq və bu hissəciklərin kütlələri də, yükləri də insan həyatını mümkün edir.

 

Gəlin indi həyatı mümkün edən bu hissəciklərin fizikasına yaxından baxaq.

 

Bədənimizin təxminən 99% -i hidrogen, karbon, azot və oksigen atomlarından formalaşır. Bunlarla bərabər, həyat üçün lazım olan digər bəzi elementlərdən az miqdarda da olsa bədənimizdə var. Bədən hüceyrələrimizin çoxu 7 -15 il içərisində yenilənsə də, bu hüceyrələri formalaşdıran hissəciklərin çoxu əslində milyardlarla ildən bəri varlıqlarını davam etdirirlər. Bədənimizdəki hidrogen atomları Böyük Partlayış əsnasında, karbon, azot və oksigen atomları isə yanan ulduzlarda formalaşıb. Çox ağır elementlərin atomları da partlayan ulduzlarda (supernova) meydana gəlib.

 

Bir atomun böyüklüyünü təyin edən, elektronlarının ortalama mövqeyidir. Atom nüvəsi isə atomdan təxminən 100.000 qat daha kiçikdir. Nüvə bir fındıq ölçüsündə olsaydı, atom az qala beysbol stadionu qədər olardı. Bədənimizi meydana gətirən bütün atomlardakı boş sahələri çıxarsaq, əldə edəcəyimiz həcm bir toz dənəsi qədər olardı. Bu vəziyyətdə bütün insanları bir qənd qabının içinə sığışdırmaq mümkün olardı.

 

Təxmin edə biləcəyiniz kimi, boşluqları bir kənara atsaq, bu hissəciklər kütləmizin kiçik bir hissəsini təşkil edir. Atom nüvəsindəki proton və neytronların hər biri üç kvarkdan meydana gəlir. Kvarkların kütlələri, bu zərrəciklərin “higgs” sahəsi ilə qarşılıqlı təsirindən irəli gəlir. Və proton və ya neytronun kütləsinin kiçik bir faizinə görə məsuliyyət daşıyır. Kvarkları bir yerdə saxlayan güclü nüvə qüvvəsinə sahib qlönlar isə tamamilə kütləsizdir. Yaxşı bəs kütləmiz bu hissəciklərin heç birinin kütləsi ilə izah olunmursa, başqa cür necə izah edəcəyik ? Təbii ki,  enerji ilə.

 

Alimlərə görə bədən kütləmizin demək olar ki, hamısı kvarkların kinetik enerjisi və qlönların bağlanma enerjisindən formalaşır. Bədənlərimizdən keçən hissəciklər öz bədənimizdə yaranan radiasiya, hər gün təmas halında olduğumuz təbii (və zərərsiz) radiasiyanın yalnız bir hissəsidir. Ortalama bir amerikalı hər il 620 milirem (radiasiya ölçü vahidi olan remin mində biri ) radiasiya dozasına məruz qalır. Yediyimiz yeməklər, yaşadığımız ev, getdiyimiz yollardakı daş-torpaq, aşağı səviyyələrdə də olsa, bizi radiasiyaya məruz qoyur. Yalnız bir Braziliya fıstığı yemək ya da stomatoloqa getmək bu dozanı bir neçə milirem artıra bilər.

 

Siqaret çəkmək isə 16.000 milirem qədər artıra bilər. Kosmosdan gələn yüksək enerjili radiasiya, yəni kosmik şüalar daima atmosferə daxil olur. Orada başqa nüvələrlə vuruşaraq mezon yaradır. Onların da çoxu parçalanaraq muon və neytron kimi hissəciklər yaradır. Bunların hamısı dünya səthinə çataraq daxilimizdən keçirlər. Bu da illik radiasiya dozanıza 27 milirem qədər artıq doza əlavə edər. Bu kosmik hissəciklər zamanla genetikamızı pozaraq mutasiyalara səbəb ola bilər. Beləcə təkamül dəyişməsində də rol ala bilirlər.

 

Bizi foton bombardmanına tutaraq ətrafımızdakı dünyanı formalaşdıran Günəşimiz yerə neytrinlər də göndərir. Neytrinlər bədənimizin ziyarətçiləridir. Hər saniyə az qala 100 trilyon neytrin içimizdən keçir. Bu yazıdakı bax bu sözləri oxuduğunuz zaman triliyonlarca neytrin daxilinizdən keçib getdi. Günəşlə birlikdə, başqa ulduzlardakı nüvə reaksiyalarından və öz planetimizdən qaynaqlanan neytrinlər də var.

 

Neytrinlərin çoxu kainatın ilk bir neçə saniyəsindən bəri həyatdadır, yəni bizi meydana gətirən atomlardan daha qocadırlar. Ancaq o qədər zəif təsir edirlər ki... Heç bir iz buraxmadan bədənlərimizdən keçib gedirlər. Bunlardan başqa qaranlıq maddə hissəcikləri də var. Qaranlıq maddə işığı yaymır, əks etdirmir və əmmir.

 

Buna görə də təyin olunması çox çətindir. Alimlər kainatımızın 80 faizinin bu maddə növü tərəfindən meydana gəldiyini düşünür. Kainata yayılan qaranlıq maddənin sıxlığına baxan alimlərin hesabına görə, hər bir saniyədə bu hissəciklərdən yüz milyonlarlacası daxilimizdən keçir. Təbii bədənimizin atomları ilə da vuruşurlar.

 

Amma qaranlıq maddə normal maddə biri birinə çox güclü təsir etmədiyinə görə bədənimizin üzərində diqqətə dəyər təsir göstərmirlər. Gördüyünüz kimi hissəcik fizikasının həyatımız üzərindəki təsiri, yalnız laboratoriya təcrübələrindən ya da kosmos araşdırmalarından ibarət deyil.  Biz onların sayəsində həyatdayıq.

 

Taryel Abdullayev

 

 

 


Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
19.02.2017, 20:15

Cəlilabaddakı qəzada məktəb direktoru öldü - Yenilənib

19.02.2017, 20:01

"Qarabağ" "Qəbələ"yə məğlub oldu - Yenilənib

19.02.2017, 19:41

Somalidə partlayış: 35 ölü

19.02.2017, 18:12

Cocuq Mərcanlıya çəkilməsi planlaşdırılan yolda 120 qəlpə aşkarlanıb  

19.02.2017, 17:06

Ukraynanın şərqində vəziyyət yenidən gərginləşib.

19.02.2017, 16:58

Ramil Usubov Ukraynanın baş prokurorunu qəbul edib.

19.02.2017, 16:32

Yanvarda Azərbaycanda 164 min tonadək dizel yanacağı istehsal edilib

19.02.2017, 15:36

“Xocalıya ədalət” kampaniyasına dəstək məqsədilə silsilə tədbirlər keçiriləcək

19.02.2017, 14:57

"Türkiyə Dağlıq Qarabağda keçiriləcək "referendum"un nəticələrini əsla tanımayacaq"

19.02.2017, 13:52

"İran nüvə silahı istehsal etməyə hazırlaşmır"

19.02.2017, 13:10

İranda gərginlik: hökumət istifaya çağırıldı- FOTO, VİDEO

19.02.2017, 12:32

Xocalı sakini 1992-ci ilin 19 fevralından danışır: “Həyəcandan azad olunacağımız günü gözləyirdik”

19.02.2017, 12:04

Sabah hava necə olacaq?

19.02.2017, 12:01

ABŞ mətbuatında Ermənistanın işğalçı siyasətinə dair məqalə dərc olunub

19.02.2017, 11:10

Erməni silahlı qüvvələri atəşkəsi 37 dəfə pozub

19.02.2017, 10:29

Gəncədə çörək bişirmə sexində yanğın baş verib

19.02.2017, 09:38

"Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasına dair irəliləyiş yoxdur"

19.02.2017, 01:43

Siyasətçilərin güclü görünmək üçün istifadə etdiyi gizli "silah" -  FOTO

19.02.2017, 01:09

Güclü külək Lerikdə bir sıra problemlər yaradıb

19.02.2017, 01:05

Bill Qeyts həyəcan təbili ÇALDI: “Yeni virus yaradırlar, 30 milyon insan ölə bilər”

19.02.2017, 00:41

Türkiyədə “Tarixin qara ləkəsi: Xocalı soyqırımı” adlı konfrans keçirilib - FOTOLAR

19.02.2017, 00:25

Astarada piyada vurulub

19.02.2017, 00:09

Çilidə 6,4 bal gücündə zəlzələ olub

19.02.2017, 00:04

"NATO məhv ola bilər" - Rasmussendən şok AÇIQLAMA

18.02.2017, 23:50

“Avrokuboklara vəsiqə qazanmaq şansımızı davam etdiririk"

18.02.2017, 23:32

Gəncədə yanan "Moskviç"in sürücüsü yaralanıb

18.02.2017, 23:17

"Əsas kriteriya yeni kadrların islahatlara meylli olmasıdır" - Deputat

18.02.2017, 23:02

İlham Əliyev Münhendə panel-müzakirədə iştirak edib

18.02.2017, 22:50

Polis generalı təqaüdə göndərilib

18.02.2017, 22:40

"Regional əməkdaşlıq Cənubi Qafqazda sabitliyin təməl daşlarından biridir"

18.02.2017, 22:26

"Rusiya prezidenti beynəlxalq hüququ pozub" - Pyotr Poroşenko

18.02.2017, 22:13

Dərman qiymətlərinin tənzimlənməsi qaydası dəyişdirilməyib - Tarif Şurası

18.02.2017, 22:01

Qadın ayrıldığı ərini hamamda saxlayır - VİDEO

18.02.2017, 21:48

Argentinanda 6,3 bal gücündə zəlzələ

18.02.2017, 21:34

Rusiya separatçı rejimlərin pasportlarını tanıdı

ARXİV