26 iyul 2017, Çərşənbə axşamı
Ana Səhifə - MƏDƏNİYYƏT - Ulduzların övladıyıq – ELMİ
Ulduzların övladıyıq – ELMİ
21.12.2016, 16:35

Modern.az saytının elmi mövzuda olan silsilə yazıları davam edir. Bu dəfə ulduzların insanın yaranmasındakı rolundan bəhs edəcəyik.

 

Hər birimiz təməl hissəciklərdən formalaşmış vəziyyətdəyik. Bununla yanaşı, biz də hissəcik yaradırıq. Kainatımız 13.8 milyard il əvvəl isti və sıx bir nöqtədən sürətlə genişləməyə başladı. Mövcud olan bütün maddə ilə antimaddə bir-birini yox edərək, geriyə enerjidən başqa heç bir şey buraxmamalıydı. Ancaq az bir miqdarda maddə yox olmadı. Nəticə olaraq hissəciklərlə dolu bir dünyadayıq və bu hissəciklərin kütlələri də, yükləri də insan həyatını mümkün edir.

 

Gəlin indi həyatı mümkün edən bu hissəciklərin fizikasına yaxından baxaq.

 

Bədənimizin təxminən 99% -i hidrogen, karbon, azot və oksigen atomlarından formalaşır. Bunlarla bərabər, həyat üçün lazım olan digər bəzi elementlərdən az miqdarda da olsa bədənimizdə var. Bədən hüceyrələrimizin çoxu 7 -15 il içərisində yenilənsə də, bu hüceyrələri formalaşdıran hissəciklərin çoxu əslində milyardlarla ildən bəri varlıqlarını davam etdirirlər. Bədənimizdəki hidrogen atomları Böyük Partlayış əsnasında, karbon, azot və oksigen atomları isə yanan ulduzlarda formalaşıb. Çox ağır elementlərin atomları da partlayan ulduzlarda (supernova) meydana gəlib.

 

Bir atomun böyüklüyünü təyin edən, elektronlarının ortalama mövqeyidir. Atom nüvəsi isə atomdan təxminən 100.000 qat daha kiçikdir. Nüvə bir fındıq ölçüsündə olsaydı, atom az qala beysbol stadionu qədər olardı. Bədənimizi meydana gətirən bütün atomlardakı boş sahələri çıxarsaq, əldə edəcəyimiz həcm bir toz dənəsi qədər olardı. Bu vəziyyətdə bütün insanları bir qənd qabının içinə sığışdırmaq mümkün olardı.

 

Təxmin edə biləcəyiniz kimi, boşluqları bir kənara atsaq, bu hissəciklər kütləmizin kiçik bir hissəsini təşkil edir. Atom nüvəsindəki proton və neytronların hər biri üç kvarkdan meydana gəlir. Kvarkların kütlələri, bu zərrəciklərin “higgs” sahəsi ilə qarşılıqlı təsirindən irəli gəlir. Və proton və ya neytronun kütləsinin kiçik bir faizinə görə məsuliyyət daşıyır. Kvarkları bir yerdə saxlayan güclü nüvə qüvvəsinə sahib qlönlar isə tamamilə kütləsizdir. Yaxşı bəs kütləmiz bu hissəciklərin heç birinin kütləsi ilə izah olunmursa, başqa cür necə izah edəcəyik ? Təbii ki,  enerji ilə.

 

Alimlərə görə bədən kütləmizin demək olar ki, hamısı kvarkların kinetik enerjisi və qlönların bağlanma enerjisindən formalaşır. Bədənlərimizdən keçən hissəciklər öz bədənimizdə yaranan radiasiya, hər gün təmas halında olduğumuz təbii (və zərərsiz) radiasiyanın yalnız bir hissəsidir. Ortalama bir amerikalı hər il 620 milirem (radiasiya ölçü vahidi olan remin mində biri ) radiasiya dozasına məruz qalır. Yediyimiz yeməklər, yaşadığımız ev, getdiyimiz yollardakı daş-torpaq, aşağı səviyyələrdə də olsa, bizi radiasiyaya məruz qoyur. Yalnız bir Braziliya fıstığı yemək ya da stomatoloqa getmək bu dozanı bir neçə milirem artıra bilər.

 

Siqaret çəkmək isə 16.000 milirem qədər artıra bilər. Kosmosdan gələn yüksək enerjili radiasiya, yəni kosmik şüalar daima atmosferə daxil olur. Orada başqa nüvələrlə vuruşaraq mezon yaradır. Onların da çoxu parçalanaraq muon və neytron kimi hissəciklər yaradır. Bunların hamısı dünya səthinə çataraq daxilimizdən keçirlər. Bu da illik radiasiya dozanıza 27 milirem qədər artıq doza əlavə edər. Bu kosmik hissəciklər zamanla genetikamızı pozaraq mutasiyalara səbəb ola bilər. Beləcə təkamül dəyişməsində də rol ala bilirlər.

 

Bizi foton bombardmanına tutaraq ətrafımızdakı dünyanı formalaşdıran Günəşimiz yerə neytrinlər də göndərir. Neytrinlər bədənimizin ziyarətçiləridir. Hər saniyə az qala 100 trilyon neytrin içimizdən keçir. Bu yazıdakı bax bu sözləri oxuduğunuz zaman triliyonlarca neytrin daxilinizdən keçib getdi. Günəşlə birlikdə, başqa ulduzlardakı nüvə reaksiyalarından və öz planetimizdən qaynaqlanan neytrinlər də var.

 

Neytrinlərin çoxu kainatın ilk bir neçə saniyəsindən bəri həyatdadır, yəni bizi meydana gətirən atomlardan daha qocadırlar. Ancaq o qədər zəif təsir edirlər ki... Heç bir iz buraxmadan bədənlərimizdən keçib gedirlər. Bunlardan başqa qaranlıq maddə hissəcikləri də var. Qaranlıq maddə işığı yaymır, əks etdirmir və əmmir.

 

Buna görə də təyin olunması çox çətindir. Alimlər kainatımızın 80 faizinin bu maddə növü tərəfindən meydana gəldiyini düşünür. Kainata yayılan qaranlıq maddənin sıxlığına baxan alimlərin hesabına görə, hər bir saniyədə bu hissəciklərdən yüz milyonlarlacası daxilimizdən keçir. Təbii bədənimizin atomları ilə da vuruşurlar.

 

Amma qaranlıq maddə normal maddə biri birinə çox güclü təsir etmədiyinə görə bədənimizin üzərində diqqətə dəyər təsir göstərmirlər. Gördüyünüz kimi hissəcik fizikasının həyatımız üzərindəki təsiri, yalnız laboratoriya təcrübələrindən ya da kosmos araşdırmalarından ibarət deyil.  Biz onların sayəsində həyatdayıq.

 

Taryel Abdullayev

 

 

 


Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Azərbaycandan şəxsi maşını ilə Həccə getmək istəyənlər kimlərdir...   
26.07.2017, 14:22

Azərbaycandan şəxsi maşını ilə Həccə getmək istəyənlər kimlərdir...  

Başqırd alim Molla Pənah Vaqifin şerlərini tərcümə edib
26.07.2017, 14:02

Başqırd alim Molla Pənah Vaqifin şerlərini tərcümə edib

Fransalı jurnalistlər Azərbaycana gəldi
26.07.2017, 14:00

Fransalı jurnalistlər Azərbaycana gəldi

Şəfa Kazımova ADU-da mətbuat katibi vəzifəsindən azad edildi
26.07.2017, 13:54

Şəfa Kazımova ADU-da mətbuat katibi vəzifəsindən azad edildi

“Ermənistan regional sülh və təhlükəsizliyi ciddi şəkildə təhdid edir” - Azərbaycan BƏYANAT VERDİ   
26.07.2017, 13:37

“Ermənistan regional sülh və təhlükəsizliyi ciddi şəkildə təhdid edir” - Azərbaycan BƏYANAT VERDİ  

Cavanşir Feyziyevin köməkçisi komitə rəhbəri oldu - FOTO
26.07.2017, 13:36

Cavanşir Feyziyevin köməkçisi komitə rəhbəri oldu - FOTO

Jurnalist Ağa Cəfərliyə ADU-da vəzifə verildi   
26.07.2017, 13:30

Jurnalist Ağa Cəfərliyə ADU-da vəzifə verildi  

Bakıda qanunsuz küçə ticarətinə niyə son qoya bilmirlər...
26.07.2017, 13:18

Bakıda qanunsuz küçə ticarətinə niyə son qoya bilmirlər...

ABŞ Rusiya, İran və Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları sərtləşdirdi
26.07.2017, 13:03

ABŞ Rusiya, İran və Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları sərtləşdirdi

Azərbaycana İŞİD xəbərdarlığı – RƏSMİ
26.07.2017, 12:50

Azərbaycana İŞİD xəbərdarlığı – RƏSMİ

Ətin qiyməti niyə bahalaşır... - SƏBƏBLƏR   
26.07.2017, 12:47

Ətin qiyməti niyə bahalaşır... - SƏBƏBLƏR  

Sabahın hava PROQNOZU - İstilər güclənir  
26.07.2017, 12:36

Sabahın hava PROQNOZU - İstilər güclənir  

Sentyabrda dollara tələb artacaq
26.07.2017, 12:31

Sentyabrda dollara tələb artacaq

“Beynəlxalq Bank işi” ilə bağlı materiallar DİN-ə göndərilib
26.07.2017, 12:21

“Beynəlxalq Bank işi” ilə bağlı materiallar DİN-ə göndərilib

Azərbaycandakı bir sıra dövlət qurumlarında ciddi yeyintilər aşkarlandı
26.07.2017, 12:16

Azərbaycandakı bir sıra dövlət qurumlarında ciddi yeyintilər aşkarlandı

535 minə yaxın mənzil özəlləşdirilib
26.07.2017, 12:08

535 minə yaxın mənzil özəlləşdirilib

Qarabağda müharibə başlasa, Rusiya konkret mövqe seçəcək – Tanınmış ekspertdən PROQNOZ   
26.07.2017, 12:07

Qarabağda müharibə başlasa, Rusiya konkret mövqe seçəcək – Tanınmış ekspertdən PROQNOZ  

Mediadan qaçan mətbuat katiblərinin adları elan olunacaq  
26.07.2017, 12:06

Mediadan qaçan mətbuat katiblərinin adları elan olunacaq  

Jurnalist olmaq istəyən abituriyentlər qabiliyyət imtahanı verəcəklər
26.07.2017, 12:05

Jurnalist olmaq istəyən abituriyentlər qabiliyyət imtahanı verəcəklər

“Tatneft”in rəhbərliyi Bakı Ali Neft Məktəbində
26.07.2017, 12:02

“Tatneft”in rəhbərliyi Bakı Ali Neft Məktəbində

İribuynuzlu heyvanlar xəstəliyə qarşı peyvənd olunur
26.07.2017, 11:58

İribuynuzlu heyvanlar xəstəliyə qarşı peyvənd olunur

“Çudo Peçka”nın sahibi HƏBS EDİLDİ   
26.07.2017, 11:55

“Çudo Peçka”nın sahibi HƏBS EDİLDİ  

Mobil Diş Klinikası təmənnasız yardımı davam etdirir
26.07.2017, 11:49

Mobil Diş Klinikası təmənnasız yardımı davam etdirir

ADU-nun tələbəsi Azərbaycanı Çində təmsil edib
26.07.2017, 11:45

ADU-nun tələbəsi Azərbaycanı Çində təmsil edib

"Rabitə işi" - Vidadi Zeynalov və digərlərinə hökm oxunması təxirə salınıb
26.07.2017, 11:42

"Rabitə işi" - Vidadi Zeynalov və digərlərinə hökm oxunması təxirə salınıb

Türkiyə ilə ABŞ arasında növbəti GƏRGİNLİK - raketlər hara tuşlanacaq... 
26.07.2017, 11:39

Türkiyə ilə ABŞ arasında növbəti GƏRGİNLİK - raketlər hara tuşlanacaq... 

İcra nümayəndəsi övladları ilə intihar etmiş ana haqda DANIŞDI: “Bütün kənd şokdadır”   
26.07.2017, 11:34

İcra nümayəndəsi övladları ilə intihar etmiş ana haqda DANIŞDI: “Bütün kənd şokdadır”  

Elnur Nağızadə Məleykə Abbaszadə haqda hansı sensasiyalı faktlar açıqlayacaq?   
26.07.2017, 11:25

Elnur Nağızadə Məleykə Abbaszadə haqda hansı sensasiyalı faktlar açıqlayacaq?  

Komitə sədrinin müavini, iqtisadçı professor, poeziya həvəskarı...   
26.07.2017, 11:19

Komitə sədrinin müavini, iqtisadçı professor, poeziya həvəskarı...  

DİM 189 abituriyentə xəbərdarlıq etdi
26.07.2017, 11:09

DİM 189 abituriyentə xəbərdarlıq etdi

İtkin düşən abituriyent tapıldı - YENİLƏNİB
26.07.2017, 11:04

İtkin düşən abituriyent tapıldı - YENİLƏNİB

Şəmkirdəki dəhşətli intiharla bağlı cinayət işi açıldı   
26.07.2017, 10:40

Şəmkirdəki dəhşətli intiharla bağlı cinayət işi açıldı  

ADU-da Yay məktəbi davam edir
26.07.2017, 10:35

ADU-da Yay məktəbi davam edir

 “İxtisas seçimi zamanı nələrə diqqət yetirməli?”
26.07.2017, 10:24

 “İxtisas seçimi zamanı nələrə diqqət yetirməli?”

Moody's agentliyi Kapital Bank-ın reytinqini açıqladı
26.07.2017, 10:16

Moody's agentliyi Kapital Bank-ın reytinqini açıqladı

ARXİV
SORĞU
Builki qəbul imtahanları necə keçdi?
- İmtahanların iki dəfə keçirilməsi müsbət haldır(16.6%)
- İmtahanlar bir dəfə keçirilməliydi(2.38%)
- İmtahanların pullu keçirilməsi mənfi haldır(50%)
- İmtahan testləri çətinləşdirilmişdi(11.9%)
- İmtahanlar asan keçdi(2.38%)
- Təşkilatçılıq yüksək səviyyədəydi(4.76%)
- Təşkilatçılıq aşağı səviyyədəydi(11.9%)