26 aprel 2018, Cümə axşamı
Ana Səhifə - REPORTAJ - Bakının məşhur qonaqları: Hacı Zeynalabdin Tağıyevin pərt etdiyi rus Çarı niyə gəlmişdi...   
Bakının məşhur qonaqları: Hacı Zeynalabdin Tağıyevin pərt etdiyi rus Çarı niyə gəlmişdi...   
24.10.2017, 15:47

Azərbaycan özünün qonaqpərvərliyi ilə məşhurdur. Ölkəmizə gələn əcnəbilər xalqımızın qonaqpərvərliyindən ürəkdolusu danışır, süfrəmizin zənginliyindən söz açır, Azərbaycan təbiətinin gəzməli-görməli yerlərinə valeh olduqlarını gizlətmirlər. 

Ötən illər ərzində çox məşhurlar Bakıda qonaq olublar. Həmin məşhurların belə qısa və ya uzunmüddətlik səfərləri Bakının və insanlarımızın keçmişində silinməz izlər qoyub. 

Modern.az saytı məşhurların Bakı səfərləri haqqında silsilə məqalələrini davam etdirir.

“Bakının məşhur qonaqları” layihəsində müxtəlif illərdə paytaxtımızda olmuş dünya şöhrətli simaların səfərindən, onların təəssüratlarından söz açılır, o səfərlərin şahidilərinin xatirələriı təqdim edilir.

Bakıya kimlər gəlməyib?..

Bu dəfə nisbətən daha köhnə illərə, XIX əsrin sonlarındakı köhnə Bakıya ekskurs edəcəyik.

Bakının bütün dünya üçün parladığı bir zamanda, neft quyularının ard-arda fontan vurduğu dövrdə bura xeyli məşhur insanlar gəldi. Amma bir nəfər vardı ki, onun gəlişi əsl möcüzə sayılırdı. Bu, Çar Rusiyasının imperatoru III Aleksandr idi. Xanlıqların süquta uğrayıb Rusiyanın tərkibinə keçməsindən sonra müsəlman, türk şəhərinə - Bakıya gələn ilk Çar məhz Aleksandr oldu. Onun 1888-ci ildəki səfəri bir Çarın Bakıya həm birinci, həm də axırıncı güzarı oldu… Çünki 1917-ci ilə bir o qədər də çox qalmamışdı…

Romanovlar sülaləsinin sonuncu imperatorlarından olmuş Çar III Aleksandr 1881-ci ildə 25 yaşında hakimiyyətə gəlib. İki ildən sonra tacqoyma mərasimi baş tutub. Hakimiyyətdə olduğu müddətdə əsasən iki məsələyə xüsusi diqqət yetirib: birincisi, bütün imperiya ərazisində ortodoksal dinin, xristianlığın yayılması, ikincisi isə, Çar təbəəliyində olan bütün yerlərdə ruslaşdırma siyasətinin həyata keçirilməsi. Bu səbəbdən də imperiyanın tərkibində olan ən ucqar yerlərdə belə, kilsələr tikilməsinin tərəfdarı idi. Elə Bakıya da bu səbəbdən gəlmişdi. III Aleksandrın siyasətinin əsasında vahid dini, vahid dili və vahid idarəetmə mərkəzi olan bir ölkə yaratmaq dururdu. Lakin Çar Rusiyasının sərhədləri çox geniş idi. Nəhəng Qafqazın özü həmin dövlətin yalnış bir canişinliyi sayılırdı. Həmin canişinlik quberniyalara, quberniyalar isə mahal və nahiyələrə bölünürdü. Bu səbəbdən də III Aleksandrın Sankt Peterburqdan ayrılaraq, kiçik (XIX əsrin sonlarındakı baxış bucağı ilə) Bakı quberniyasına (o dövrün ərazi bölgüsünə görə) gəlməsi həqiqətən də, gözlənilməz idi. Çar ilk dəfə olaraq hakimiyyət müddətində bir müsəlman şəhərinə gəlmişdi. Amma əbəs yerə yox…
O dövrün ən mahir bilicisi sayılan tədqiqatçı, yazıçı Manaf Süleymanov özünün xatirələrində və qələmə aldığı iki kitabda Çarın Bakıya gəlişi barəsində maraqlı məqamları vurğulayıb:
 


Hacı Zeynalabdin Tağıyevun “itaətsizliyi”…
 

“1888-ci ilin payızında, oktyabr ayının əvvəllərində imperator III Aleksandr Tiflisdən ailəsiylə Bakıya gəlir. Vağzal başdan-başa xalı-xalça, bayraqlarla bəzədilmiş, hasarların üstündə və birmərtəbəli binaların kəlləbəndlərində bir-birindən bir arşın aralı qara çıraqlar yandırılmışdı. Milyonçular, tacir və əyanlar bir tərəfdə, yüksək rütbəli mülki və hərbi məmurlar digər tərəfdə, silahlı əsgərlər divar kimi səf çəkib durmuşdular. Çarı əvvəlcə milyonçu Hacı Zeynalabdin Tağıyev salamlayacaqdı. Şahanə qatar stansiyaya daxil olur. Az sonra Çar III Aleksandr hərbi libasda vaqondan düşür. Hamı papağını götürür, Tağıyevdən başqa. Qubernator təkid edirsə də, o, qulaqardına vurur. Hacı Zeynalabdin Tağıyev, bir tərəfində qubernator, bir tərəfində şəhər bələdiyyə rəisi III Aleksandra yaxınlaşır. Hacı xoşgəldin edir. Çar papağını çıxarmadığı üçün ona tünd-tünd baxıb soruşur: “Çey tı podannıy?” (sən kimin rəiyyətisən?).
Qubernator Hacıya pıçıldayır ki, “Skaji, ya podannıy vaşeqo veliçestva” (de ki, siz əlahəzrətin təbəəsiyəm). Hacı Zeynalabdin isə öz bildiyini deyir: “Ya podannıy Russkoy İmperii” (Mən Rusiya İmperiyasının rəiyyətiyəm).

Hacı Zeynalabdin Tağıyev sonradan bu “sərtliyinin” fəsadlarını görür. Birbaşa Çar tərəfindən ona qarşı xeyli maneələr yaradılır ki, bu da milyonçunun biznesinə ağır zərbələr vurur.

Çarın qəribə təltifi

Çarın  gəlməyinə üç gün qalmış carçılar küçələrə düşüb car çəkə-çəkə şəhər əhlinə xəbər verirdilər ki, “əlahəzrət şəhərimizə varid olacaq”.


Vaxt çatanda, camaat səhər tezdən Çarın keçəcəyi Balaxanı (indiki-Füzuli) küçəsinə, Quba (Füzuli) meydanına və Bazar (Hüsü Hacıyev) küçəsinə gəlir. O vaxt həmin küçələr birmərtəbəli binalarla əhatə olunmuşdu. Vağzaldan ta keçmiş müsəlman qəbiristanına qədər yolboyu küçələrə, meydanlara xalı-xalçalar döşəmişdilər. O tay-bu tay alçaq binaların damlarına qara çıraqlar qoymuşdular, hamısı da yanırdı. Hər iki tərəfdə səkilərin qırağında əsgərlər durub, tüfəngləri hazır saxlamışdılar. Camaat isə əsgərlərin arxasında-qabaqda ruslar, arxada qeyri millətlər dayanıb həyəcanla, maraqla çarın gəlməyini gözləyirdilər.

Həmin hadisələrin şahidi olan Mütəllib adlı bir çarıqçı öz xatirələrini köhnə Bakının araşdırmaçıları ilə də bölüşmüşdü:

“Bir də gördük ki, uzaqdan padşahın (Çar nəzərdə tutulur) qızıl-gümüş bəzənmiş karetası gəlir. Quba meydanına səmt götürən karetanı daldan atlı kazaklar, yanlardan jandarmlar müşayiət edirdilər. Camaat da arxada yeriyirdi. Birdən bir qoca müsəlman kişi, əlində də məşəl, mühafizə dəstələrinə baxmayıb, karetanın qabağına atıldı. Başladı meydan tərəfə qaçmağa. İmperatoru müşayiət edən kazaklar atlarını məhmizləyib, kişini bir anda araya alıb tutdular. Bu mənzərəni karetadan görən imperator, atları saxlatdırdı, əmr etdi ki, qocanı onun yanına gətirsinlər. Qoca diz çöküb təzim etdi, əlindəki ərzi-halı Çara uzatdı. O da kağızı dilmanca verib nə yazıldığını xəbər aldı. Mətləbdən halı olanda, dodaqları qaçdı, gülümsədi, dönüb yavərinə nə isə tapşırdı. Qocanı buraxdılar. Sonra məlum oldu ki, qocanın oğlu sözünə baxmır, onu incidir, xərclik vermir. Oğlu Şəhər Dumasında qulluq sahibi idi. Deyilənə görə, padşah əmr edib ki, kişiyə oğlunun rütbəsindən bir pillə yüksək rütbə-ad verilsin ki, oğlan onun sözünə qulaq assın, üzünə qayıda bilməsin, sözündən çıxanda qanunla onu cəzalandıra bilsin”.


Altı qızıllı kilsə

İndi keçək, əsas məsələyə. Çarın Tiflis səfəri əsnasında səmtini Bakıya döndərən əsas səbəbdən, yəni, kilsədən danışaq. O dövrün zənginləşməkdə olan, ard-arda fontan vuran neft quyularının sayəsində artıq bütün Avropada, dünyada tanınmaqda olan, varlıları cəlb edən Bakısına Çarın qəfil gəlişi əslində, düşünülmüş siyasət idi. O, bu addımı ilə həm əsas siyasi addımlarından birini həyata keçirmiş, kilsənin özülünü qoymuş, həm də “kükəklər şəhəri”nə olan nəzarətin artırılmasının vacibliyini göstərmişdi.
 

“Kareta köhnə qəbiristan tərəfə getdi. Qəbiristanı təmizləyib, kilsə binası üçün özül qazmışdılar. Ətrafdakı alçaq binaların üstü tamaşaçılarla dolu idi. Kareta yaxınlaşanda camaat əl çaldı. III Aleksandr qabaqda, dalınca iki keşiş karetadan düşüb özülə endilər. Keşişlərin hər biri Çara qızıldan balaca bir kərpic verib mərasim duası oxumağa başladılar. Fiziki gücünü yeri gəldikcə nümayiş etdirməyi sevən imperator bel-külüngü alıb zəxirə qoyulacaq yeri düzəltdi, sonra da malanı qapıb əməliyyatı davam etdirdi. Bu, izdihama çox xoş təsir bağışladı, afərinlər deyildi. (III Aleksandrda doğrudan da pəhləvan gücü vardı. Ailəsilə Peterburqa gedəndə inqilabçıların vaqona qoyduqları bomba partlamışdı. III Aleksandr tez çiynini uçmaqda olan tavanın altına verib, ailəsinin vaqondan düşməsi üçün imkan yaratmışdı).
Çar qızıl kərpicləri şahanə sincab mantosunun ətəyilə silib öz əlilə özülə qoydu. Bakı milyonçuları da, Hacı Zeynalabdin Tağıyev başda olmaqla hərə öz adına layiq qızıl doldurulmuş mücrü, qapaqlı mis qab və taxta qutu gətirib imperatora verdilər ki, özül dəfinəsinə qoysun. III Aleksandr verilən hədiyyələri də özülə qoydu, keşişlər avazla ucadan dua oxudular. Bənnalar özülün inşaat tarixi yazılmış sicili bünövrəyə qoydular. Divarını hörməyə başladılar”. (Manaf Süleymanov, “Hacı Zeynalabdin Tağıyev” kitabı).

Baş tutmayan “aministiya”

Çarın Bakıda olduğu günün səhərisi carçılar bəziləri piyada, bəziləri dəvə üstündə küçə və bazarlarda gəzib car çəkdilər ki, “Çar dustaqlara mərhəmət edib bağışlayıb. Özü Kömürçü meydanı ilə Quba meydanı arasındakı mərkəzi həbsxanaya gedib dustaqları azad edəcək. Tamaşa eləmək istəyənlər dustaqxana qabağına gələ bilərlər”.

Bundan sonrakı hadisələri Manaf Süleymanov nəql edir. Şahidlərdən eşitdikləri əsasında:

“Camaat səhər tezdən qazamat qabağında idi. Kənarda dayanıb tamaşa edirdilər. Atlı kazakların araya aldıqları kareta gəlib qazamatın dəmir darvazası qabağında dayandı. Padşah düşdü. Zəhmli, yekəpər, kürən adam idi. Pişik gözü kimi parıldayan gözlərindən od yağırdı. Yanındakılara əlilə nə isə işarə etdi. Nəhəng dəmir darvazanı açdılar. Dustaqları bir-bir Qanlı təpə küçəsinə buraxmağa başladılar. Qorxa-qorxa yeriyən dustaqlar ikiqat əyilib özlərini mümkün qədər divar tərəfə verirdilər. Görünür padşahın qəzəbli görkəmi, zəhmi onları lərzəyə salmışdı. O gün mollalar camaatı məscidlərə yığıb böyük mərhəmətinə görə dua oxuya-oxuya Çara təşəkkür edir, özünə və ailəsinə cansağlığı, taxt-tacının yüz illərlə bərqərar olmasını diləyirdilər.

Bu əhvalatdan bir ay keçməmiş, jandarmalar evbəev düşüb Çar tərəfindən buraxılmış dustaqların bəzilərini asi adlandıraraq, təzədən tutub qazamata saldılar”.


Sonuncu gün və gizli niyyət

Üçüncü gün Çar ailəsi neft mədənlərinə tamaşaya gedir. Milyonçular Çarı Sabunçu stansiyasında duz-çörəklə qarşılayırlar. Çar ailəsi Nobel qardaşlarının neft anbarlarına, sonra Şəmsi Əsədullayevin nasos stansiyasına, ən güclü üç buruğuna tamaşa edir.

Çar kanat üsulu ilə qazılan bir quyuya da baxır. Neft milyonçuları imperatoru və onun ailəsini qəbul etmək üçün iki yerdə xüsusi çadır-pavilyon qurmuşdular. İmperator onu müşayiət edənlərlə əvvəldən iki yerdə-biri Avropa, digəri Şərq üslubunda düzəldilmiş çadırların birincisinə girir. Oturandan sonra çadırın ətəklərini qaldırıb fontan vuran quyunu nümayiş etdirirlər. Çay içib, şirniyyat yeyə-yeyə fontana maraqla tamaşa edirlər.

Daha sonra isə Çar  Şərq çadırına gedir. Bunun özü əslində, bir siyasət idi. Həm Qərb, həm Şərq düşüncəsini özündə birləşdirən Bakı ruhunu bu iki çadırda görmək olardı:

“Sonra da Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Şəmsi Əsədullayev, Murtuza Muxtarov və qeyri-müsəlman neftxudaların düzəltdirdikləri şərqsayağı bəzədilmiş ikinci çadıra gedirlər. Tağlı girəcəyi qiymətli xalı-xalçalarla bəzəmişdilər. Darvazadan çadıra qədər yerə bahalı, nadir xalı, gəbə və xalça döşəmişdilər. Çadırın içərisi ipəyə, zər-ziba parçalara tutulmuşdu. şəhərə qayıdandan sonra Çarın şərəfinə ziyafət verildi”.

Deyilənlərə və yazılanlara görə,  Çar Bakıdan çox razı gedib. Özü də təkcə şərəfinə verilən qonaqlıqlara görə yox. Həm aşkar, həm də gizli niyyətinin nisbətən də olsa həyata keçdiyi üçün o, çox xoşbəxt idi…




E.Nihad


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Dünyanın ən varlı terror təşkilatı məlum oldu  
26.04.2018, 00:12

Dünyanın ən varlı terror təşkilatı məlum oldu  

Türkiyədə silahlı toqquşma: 1 şəhid, 4 yaralı   
26.04.2018, 00:09

Türkiyədə silahlı toqquşma: 1 şəhid, 4 yaralı  

Putin Sarkisyana zəng vurub
26.04.2018, 00:07

Putin Sarkisyana zəng vurub

Nalbandyan Moskvaya getdi
26.04.2018, 00:01

Nalbandyan Moskvaya getdi

Azərbaycan  Cümhuriyyətinin 100 illiyi ilə bağlı yeni medal təsis edilir
25.04.2018, 23:10

Azərbaycan  Cümhuriyyətinin 100 illiyi ilə bağlı yeni medal təsis edilir

Azərbaycan nefti yenə bahalaşdı
25.04.2018, 23:00

Azərbaycan nefti yenə bahalaşdı

Azərbaycanlı professor beynəlxalq  mükafata layiq görülüb
25.04.2018, 21:41

Azərbaycanlı professor beynəlxalq  mükafata layiq görülüb

Rəsmi Moskva Ermənistandakı vəziyyətə münasibət bildirdi
25.04.2018, 21:35

Rəsmi Moskva Ermənistandakı vəziyyətə münasibət bildirdi

ATƏT-in baş katibi Azərbaycan prezidentini təbrik edib
25.04.2018, 21:05

ATƏT-in baş katibi Azərbaycan prezidentini təbrik edib

Avropanın ən çox və ən az  borcu olan ölkələri bunlardır 
25.04.2018, 21:00

Avropanın ən çox və ən az  borcu olan ölkələri bunlardır 

FİFA-nın prezidenti "Qarabağ"ı təbrik edib
25.04.2018, 20:54

FİFA-nın prezidenti "Qarabağ"ı təbrik edib

Ermənistanda hakim koalisiya dağılıb
25.04.2018, 20:53

Ermənistanda hakim koalisiya dağılıb

Bakıda 6500-ə yaxın şagird “İnformatika” fənnini yeni formatda öyrənir
25.04.2018, 20:48

Bakıda 6500-ə yaxın şagird “İnformatika” fənnini yeni formatda öyrənir

AŞPA azərbaycanlı məcburi köçkünlərə dair qətnamə qəbul edib
25.04.2018, 20:35

AŞPA azərbaycanlı məcburi köçkünlərə dair qətnamə qəbul edib

Bakının bu hissələrində sabah qaz olmayacaq
25.04.2018, 20:26

Bakının bu hissələrində sabah qaz olmayacaq

Azərbaycanda yeni növ avtomobil və gəmi yanacağı istehsal ediləcək
25.04.2018, 20:14

Azərbaycanda yeni növ avtomobil və gəmi yanacağı istehsal ediləcək

“Qaçqınkom” Gəncədəki yanğınla bağlı açıqlama verdi
25.04.2018, 18:53

“Qaçqınkom” Gəncədəki yanğınla bağlı açıqlama verdi

Məcburi köçkünlərin məskunlaşdığı sanatoriyada yanğın olub
25.04.2018, 18:44

Məcburi köçkünlərin məskunlaşdığı sanatoriyada yanğın olub

“Fenerbahçe” – “Beşiktaş” oyunu qaldığı yerdən davam etdiriləcək
25.04.2018, 18:31

“Fenerbahçe” – “Beşiktaş” oyunu qaldığı yerdən davam etdiriləcək

Zakir Həsənov Çinə səfər edəcək
25.04.2018, 18:25

Zakir Həsənov Çinə səfər edəcək

Salyanda 28 yaşlı gənc özünü bıçaqlayaraq öldürüb
25.04.2018, 18:14

Salyanda 28 yaşlı gənc özünü bıçaqlayaraq öldürüb

“Böhtan atan şəxs öz vicdanı və Allah qarşısında məsuliyyət daşıyır...”
25.04.2018, 18:05

“Böhtan atan şəxs öz vicdanı və Allah qarşısında məsuliyyət daşıyır...”

İlham Əliyevin Türkiyə səfəri başa çatdı
25.04.2018, 17:57

İlham Əliyevin Türkiyə səfəri başa çatdı

PA işçiləri üçün tikilən  yaşayış kompleksi gələn ilin payızında istifadəyə veriləcək
25.04.2018, 17:55

PA işçiləri üçün tikilən  yaşayış kompleksi gələn ilin payızında istifadəyə veriləcək

Bu yolda hərəkət məhdudlaşdırılacaq   
25.04.2018, 17:43

Bu yolda hərəkət məhdudlaşdırılacaq  

DİN Bakıda məktəblinin zorlanması xəbərinə münasibət bildirdi
25.04.2018, 17:25

DİN Bakıda məktəblinin zorlanması xəbərinə münasibət bildirdi

Yerevanın mərkəzinə zirehli texnika yeridildi
25.04.2018, 17:18

Yerevanın mərkəzinə zirehli texnika yeridildi

Manatın sabahkı MƏZƏNNƏSİ 
25.04.2018, 17:15

Manatın sabahkı MƏZƏNNƏSİ 

“Onlar Prezidentin etimadını doğruldacaqlar”    
25.04.2018, 16:45

“Onlar Prezidentin etimadını doğruldacaqlar”  

Bakıda daha bir piyada ölümü
25.04.2018, 16:34

Bakıda daha bir piyada ölümü

İlham Əliyev Ankaradan dünyaya mesaj verdi 
25.04.2018, 16:28

İlham Əliyev Ankaradan dünyaya mesaj verdi 

Yarımçıq qalmış “Fənərbağça" - "Beşiktaş" matçı barədə son qərar verildi   
25.04.2018, 16:28

Yarımçıq qalmış “Fənərbağça" - "Beşiktaş" matçı barədə son qərar verildi  

Prezidentin sərəncamı 11193 nəfərə şamil olunacaq - AÇIQLAMA   
25.04.2018, 16:15

Prezidentin sərəncamı 11193 nəfərə şamil olunacaq - AÇIQLAMA  

Ermənistanda 10-a yaxın partiya Paşinyanı dəstəklədi
25.04.2018, 16:13

Ermənistanda 10-a yaxın partiya Paşinyanı dəstəklədi

İlham Əliyevlə Ərdoğanın təkbətək görüşü - YENİLƏNİB 
25.04.2018, 16:12

İlham Əliyevlə Ərdoğanın təkbətək görüşü - YENİLƏNİB 

ARXİV
SORĞU
Ali məktəblərə qəbul imtahanlarının qiymətlərinə necə baxırsınız?
İmtahan qiymətləri çox yüksəkdir(5.68%)
İmtahan qiymətləri normalıdr(4.54%)
İmtahan qiymətləri aşağıdır(2.27%)
Qiymətlər ləğv edilməli, imtahanlar pulsuz olmalıdır(70.4%)
İmtahan qiymətləri azaldılmalıdır(5.68%)
İmtahan qiymətləri artırılmalıdır(11.3%)