24 mart 2019, Bazar
Ana Səhifə - ƏDƏBİYYAT - Azərbaycan dilinin izdivac, ixrac və idxal imkanları - II YAZI
Azərbaycan dilinin izdivac, ixrac və idxal imkanları - II YAZI
22.10.2018, 09:59

Buludxan Xəlilov,
filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

Sözlər dilin lüğət tərkibində dilin ailə üzvləri rolunda olur, bir-birinə uyuşur, bağlanır, əlaqələnir və yardımçı olurlar. Ailə üzvlərinin atası, anası, əmisi, dayısı, bibisi, xalası və digər qohumları olduğu kimi, sözlərin də bir-biri ilə münasibətində bu qohumluq, doğmalıq, yaxınlıq dilin zənginliyi və gücüdür. Belə olduğu üçün sözlər dilin ailə üzvləri kimi bir-biri ilə müxtəlif münasibətlərdə və funksiyalarda olurlar. Ailə üzvlərinin sayı ailənin böyük və kiçik olmasında rol oynayır, beləliklə, dilin lüğət tərkibinin zənginliyi, dilin lüğət tərkibinin imkanları, dilin başqa dillərlə (qohum və qohum olmayan dillərlə) rəqabət imkanları üzə çıxır. Dildəki sözlər,  dilin lüğət tərkibindəki sözlər yaxşı mənada bir-birinə sipər çəkirlər və beləliklə, hər bir sözün mənası başqa bir sözün mənasından fərqlənir. Sözlərin bir-birinə münasibətində fərqli vücudları, görkəmləri, mənaları, səslənmələri olur. Hətta onlar bir-biri ilə izdivaca da girirlər. Ərəb mənşəli izdivac doğma dilimizdəki evlənmə imkan yaradır ki, sözlərin bir-birinə uyuşması, yaxınlaşması yeni mənaları yarada bilsin. Dilimizdə belə izdivac (evlənmə) əsasında yüzlərlə sözlər yaranıbdır. Məsələn, birinci tərəfi ərəb mənşəli, ikinci tərəfi öz sözlərimizdən ibarət olan mürəkkəb feillər bu qəbildəndir. Saysız-hesabsız dil nümunələri içərisində Qabilin “Ağla qara arasında” şeirindən bir nümunə:

 

Acizsən, rəhm eyləyək,
Gəlib yanaq halına.
Zalimsən, qəhr eləyək,
Boyanasan alına.

 

Bu şeir parçasında rəhm eyləyək, qəhr eləyək sözlərinin hər biri iki sözün izdivacından yaranmışdır. Rəhmqəhr sözləri ərəb mənşəli sözlərdir. Rəhm “rəhm etmə, rəhmət göstərmə; yazığı gəlmə; acıma” mənalarındadır. Qəhr sözü isə “qəzəb, hirs, hiddət; zorlama; cəbr etmə, məcbur etmə; tabe olma; tabelik; pərtlik, dilxorluq” mənalarını bildirir. Hər iki söz eyləyək//eləyək sözü ilə izdivaca girmiş, rəhm eyləyək, qəhr eləyək kəlmələrini ərsəyə gətirmişdir. Hər iki sözün ikinci tərəfi olan eyləyək//eləyək mənşə etibarı ilə öz sözümüz olmaqla ərəb mənşəli rəhmqəhr sözləri ilə izdivaca girmişdir. Bu izdivac dildə fikrin ifadə imkanını genişləndirmişdir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, hər söz izdivaca qoşula bilmir. O sözlər qoşulur ki, onlar öz imkanlarına güvənir, izdivaca girdiyi sözlərin təsirindən ehtiyat etmirlər. Məhz eyləyək//eləyək sözü də məna gücü, potensialı və müqavimət imkanı ilə fərqlənən sözdür, məhz feildir. Feillər məna gücü, potensialı və müqavimət imkanı ilə başqa nitq hissələrindən fərqlənir, üstünlüyü ilə seçilir. O sözlər bir-biri ilə izdivaca girir ki, onların tay və bərabərliyi uyarlı olur. Onlar məqam və şəraitlə bağlı olaraq bir-birini tapır, məna və məzmun baxımından bir-birini tamamlayırlar.

Dilin lüğət tərkibinə sözlərin daxil olması, eləcə də bir dildən başqa bir dilə sözün keçməsi təbii şəkildə baş verən ixrac və idxal prosesidir. İxrac və idxal təkcə məhsulların ixrac və idxal olunması deyil, həm də sözlərin ixrac və idxal olunmasıdır. Bu mənada sözlərin ixrac və idxalından qorxmaq lazım deyil. Əksinə, hər iki prosesə – ixraca və idxala sahib çıxmaq vacibdir. Azərbaycan dilinin ixrac və idxal prosesində öz payı var. Belə bir hal diri, canlı, həyati dillərin təbiətidir, o cümlədən Azərbaycan dilinin. Azərbaycan dilinin ixrac və idxal imkanı tarixboyu olub və olacaqdır. Zövqü olan hər bir dil, o cümlədən Azərbaycan dili ixrac və idxal prosesini yaşayır. Bunun özü də hər bir dilin, o cümlədən Azərbaycan dilinin gücü və dildaxili, dilxarici faktorlara reaksiyasıdır. Bir sözlə, Azərbaycan dili ixrac və idxal prosesinə, eləcə də dildaxili və dilxarici faktorlara reaksiyalı dildir. Reaksiyalı olmağın bir tərəfi də odur ki, dil qəbul etdiyi sözü tələbatı ödəyən bir hala çevirir, işləndiyi məqamda dilin öz təbiətinə və ruhuna uyğunlaşdırır. Dilimizdə minlərlə belə söz var. Həmin sözlər bütün məna incəlikləri ilə təkcə dilin özünü yox, həm də işləndikləri cümləni, bütövlükdə mətni bəzəyirlər. Məsələn, Qabilin “Ağla qara arasında” şeirində halə, bədr, həqədürəng sözləri buna əyani misaldır. Qabil həmin şeirdə yazır:


Nə iynən var, nə ətrin,

Nə gülsən, nə tikansan.

halən var, nə bədrin,

Bomboz alatoransan.

 

Qara da var, ağ da var,

Yerində xoşdur həqə.

Ancaq ki, ay adamlar,

Dözmürəm dürənglərə.

 

Şeirdə halə, bədr, həqə, dürəng sözlərini oxuyan hər bir oxucu bu sözlərin mənasını öyrənmək istəyində olur və həm də məcbur olur ki, fikrin bütün incəliklərini anlamaq üçün bu sözlərin mənasını öyrənsin. Nəticədə belə sözlərin mənası anlaşıla-anlaşıla dilin təbiətinə və ruhuna uyğunlaşır. Axı dilimizdə “Ayın ətrafında bəzən görünən işıqlı dairə” mənasında olan ərəb mənşəli halə sözünü əvəz edən başqa bir söz yoxdur. Yaxud dilimizdə “on dörd gecəlik ay, bütöv ay; gözəl sifət” mənasını bildirən ərəb mənşəli bədr sözünü hansı sözlə əvəz etmək olar? Yaxud da “hörmətsizlik, saymamazlıq; həqir sayma, həqirlik” mənasında olan ərəb mənşəli həqarət//həqə, “ikirəngli; ikiüzlü” mənasında olan ərəb mənşəli dürəng sözləri qədər hədəfə təsirli olan, bu sözləri əvəz edən söz varmı? Deməli, dilin özü imkan yaradır ki, lüğət tərkibində olan sözlər mənşəyindən asılı olmayaraq yerində və məqamında fikri daha aydın çatdırmaq məqsədilə işlənsin. Bu, dilin zəngin dünyası ilə bağlı olan bir haldır. Azərbaycan dili zəngin dünyası olan bir dil kimi belə məqamları heç zaman əldən buraxmır, zövqləri oxşayır və könülləri fəth edir. Odur ki, izdivaclı sözləri də, ixrac və idxal olunan sözləri də dilin ailə üzvü kimi sevmək, onların hər birinin mənalarını və məna incəliklərini dərindən öyrənmək lazımdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, söz alıb söz vermək mədəni əlaqənin ən ümdə göstəricilərindən biridir. Yəni söz alıb vermək bir mədəniyyətdir. Burada məsələyə, yəni söz alıb söz verməyə alan və verən tərəfin üstünlüyü, dominantlığı kimi yox, mədəni əlaqələrin zəfəri kimi baxmaq lazımdır. Həm də hər hansı bir xalqın inkişaf etdirdiyi sahələrlə bağlı sözlərin başqa dillərə təbii olaraq, tələbatla əlaqəli olaraq daxil olmasıdır. Məsələn, ingilis dili dünyanın beynəlxalq dillərindən biri və birincisi olsa da, İkinci Dünya müharibəsindən bu yana ingilis dilinə başqa dillərdən sözlər daxil olmuşdur. Həmin sözlər mənbə dilin üstünlüyü, dominantlığı yox, mənbə dildə həmin sözlərin aid olduğu sahələrin mədəni zəfəridir. Statistik hesablamaya görə, İkinci Dünya müharibəsindən bu yana 125 min kəlməlik əski ingilis dilinə koreya və yapon dillərindən 4 min söz daxil olmuşdur. İngilislər, daha doğrusu, ingilis mədəniyyəti bunu bir zəfər kimi elan edir. Ona görə ki, bu sözlər ingilis dilinə daxil olduqdan sonra səslənməsi və forması (morfoloji tərkibi, sintaktik vəzifəsi) baxımından ingiliscə olur, ingilisləşirlər. İngilis dili həmin sözləri bu dilin tələbinə, təbiətinə, fonetik, leksik, morfoloji və sintaktik quruluşuna uyğunlaşdırır. Onu da qeyd edək ki, tələbatla, ehtiyacla bağlı olaraq bir dilin başqa bir dildən söz alması hər iki dilin bir-birinə bələdçiliyinə gətirib çıxarır. Hər iki dilin müxtəlif sahələrə aid sözlərinin hakim olma səbəblərini və dil mədəniyyətinin rəqabət imkanlarını təqdim edir.

Ardı var...


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
Füzulidə qatarla minik avtomobili toqquşub, ölən var 
24.03.2019, 12:10

Füzulidə qatarla minik avtomobili toqquşub, ölən var 

Təbii fəlakətdə ölənlərin sayı 732-yə çatdı
24.03.2019, 11:43

Təbii fəlakətdə ölənlərin sayı 732-yə çatdı

Prezident İlham Əliyev yunanıstanlı həmkarını təbrik edib
24.03.2019, 11:29

Prezident İlham Əliyev yunanıstanlı həmkarını təbrik edib

Azərbaycan bu ölkə ilə viza müqaviləsi imzaladı
24.03.2019, 11:04

Azərbaycan bu ölkə ilə viza müqaviləsi imzaladı

ABŞ-da atışma: 1 ölü, 3 yaralı
24.03.2019, 10:49

ABŞ-da atışma: 1 ölü, 3 yaralı

Qəbələdə yaşayış evində partlayış: 4 nəfər xəsarət alıb
24.03.2019, 10:35

Qəbələdə yaşayış evində partlayış: 4 nəfər xəsarət alıb

Atəşkəs 23 dəfə pozulub
24.03.2019, 10:14

Atəşkəs 23 dəfə pozulub

Bu gün Avro-2020-nin 10 oyunu keçiriləcək - TƏQVİM   
24.03.2019, 10:05

Bu gün Avro-2020-nin 10 oyunu keçiriləcək - TƏQVİM  

İndoneziyada 6 bal gücündə zəlzələ
24.03.2019, 09:55

İndoneziyada 6 bal gücündə zəlzələ

Bəndin dağılması zamanı ölənlərin sayı 212-yə çatıb
24.03.2019, 09:50

Bəndin dağılması zamanı ölənlərin sayı 212-yə çatıb

Bu yol Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsinə aparır
24.03.2019, 09:42

Bu yol Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsinə aparır

Avro 2020 yolunda növbəti matçlar - NƏTİCƏLƏR
24.03.2019, 09:29

Avro 2020 yolunda növbəti matçlar - NƏTİCƏLƏR

Amerikada bütöv Azərbaycan sevdası ilə yaşayan Əhməd Obalı - FOTOLAR
24.03.2019, 09:23

Amerikada bütöv Azərbaycan sevdası ilə yaşayan Əhməd Obalı - FOTOLAR

Londonda 1 milyon insan
24.03.2019, 00:16

Londonda 1 milyon insan "Brexit"ə qarşı toplandı - FOTO

Daha bir ölkə paytaxtın adını dəyişir
24.03.2019, 00:01

Daha bir ölkə paytaxtın adını dəyişir

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı
23.03.2019, 23:36

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı

Ticarət mərkəzindən 800 nəfər xilas edildi
23.03.2019, 23:14

Ticarət mərkəzindən 800 nəfər xilas edildi

72 uşaq xəstəxanalıq oldu
23.03.2019, 22:47

72 uşaq xəstəxanalıq oldu

Norveçdə qəza təhlükəsi: 1300 sərnişin təxliyyə edildi
23.03.2019, 22:27

Norveçdə qəza təhlükəsi: 1300 sərnişin təxliyyə edildi

Almaniyadakı azərbaycanlılarla bağlı qalmaqala Koordinasiya Şurası AYDINLIQ GƏTİRDİ
23.03.2019, 22:11

Almaniyadakı azərbaycanlılarla bağlı qalmaqala Koordinasiya Şurası AYDINLIQ GƏTİRDİ

Amerikada yaşayan Yəhudi Azərbaycan dilində muğam oxudu - VİDEO
23.03.2019, 21:46

Amerikada yaşayan Yəhudi Azərbaycan dilində muğam oxudu - VİDEO

Türkiyədə əmlak alan azərbaycanlıların sayı artıb
23.03.2019, 21:19

Türkiyədə əmlak alan azərbaycanlıların sayı artıb

Sumqayıtda 11 yaşlı uşağı maşın vurdu
23.03.2019, 21:00

Sumqayıtda 11 yaşlı uşağı maşın vurdu

Meyxana ustası Aydın Xırdalanlı dünyasını dəyişdi
23.03.2019, 20:43

Meyxana ustası Aydın Xırdalanlı dünyasını dəyişdi

Prezident sarayında yanğın
23.03.2019, 20:17

Prezident sarayında yanğın

Bərdədə DƏHŞƏT: Məcburi köçkün həyat yoldaşını baltaladı
23.03.2019, 20:01

Bərdədə DƏHŞƏT: Məcburi köçkün həyat yoldaşını baltaladı

Məhkəmə qətldə təqsirləndirilən qadının cəzasını azaldıb
23.03.2019, 17:48

Məhkəmə qətldə təqsirləndirilən qadının cəzasını azaldıb

Elmar Məmmədyarov Uruqvay parlamentində müzakirələr apardı
23.03.2019, 17:00

Elmar Məmmədyarov Uruqvay parlamentində müzakirələr apardı

Azərbaycanın U-19 millisi irlandiyalı həmyaşıdları ilə qarşılaşıb
23.03.2019, 16:50

Azərbaycanın U-19 millisi irlandiyalı həmyaşıdları ilə qarşılaşıb

Azərbaycan hərbçiləri Pakistanda hərbi paradda - FOTOLAR
23.03.2019, 16:30

Azərbaycan hərbçiləri Pakistanda hərbi paradda - FOTOLAR

Son 2 gündə Azərbaycan yollarında 4 nəfər öldü
23.03.2019, 16:26

Son 2 gündə Azərbaycan yollarında 4 nəfər öldü

Ermənistanda hərbi ÜSYAN
23.03.2019, 15:43

Ermənistanda hərbi ÜSYAN

316 nəfər peşə təlimini başa vurdu
23.03.2019, 15:20

316 nəfər peşə təlimini başa vurdu

İlham Əliyev iraqlı həmkarına başsağlığı verdi
23.03.2019, 15:17

İlham Əliyev iraqlı həmkarına başsağlığı verdi

Bilgə Nursultan Nazarbayev!!!   
23.03.2019, 15:14

Bilgə Nursultan Nazarbayev!!!  

Sabahın havası - külək, yağış, qar
23.03.2019, 14:00

Sabahın havası - külək, yağış, qar

Ağcabədidə narkotik satan mütəşəkkil dəstə tutuldu
23.03.2019, 13:48

Ağcabədidə narkotik satan mütəşəkkil dəstə tutuldu

Rusiya Ukraynadakı prezident seçkilərinə HAZIRLAŞIR
23.03.2019, 13:41

Rusiya Ukraynadakı prezident seçkilərinə HAZIRLAŞIR

Bakıda vətəndaşa qarşı 1800 manatlıq dələduzluq edilib
23.03.2019, 13:30

Bakıda vətəndaşa qarşı 1800 manatlıq dələduzluq edilib

Binəqədidə yol bağlandı
23.03.2019, 13:25

Binəqədidə yol bağlandı

Evlərə qənim kəsilən 4 oğru tutuldu
23.03.2019, 12:36

Evlərə qənim kəsilən 4 oğru tutuldu

Moskva xatirələri - III HİSSƏ  
23.03.2019, 12:33

Moskva xatirələri - III HİSSƏ  

Səfir: “Pakistandan Azərbaycana gələn turistlərin sayı artıb”
23.03.2019, 12:24

Səfir: “Pakistandan Azərbaycana gələn turistlərin sayı artıb”

Əfqanıstanda terror - 7 nəfər öldü
23.03.2019, 12:06

Əfqanıstanda terror - 7 nəfər öldü

Əməyinin nəticəsi hər gün hamı tərəfindən görünən ən nadir peşə
23.03.2019, 12:00

Əməyinin nəticəsi hər gün hamı tərəfindən görünən ən nadir peşə

Astananın adı dəyişdi - Nur-Sultan oldu
23.03.2019, 11:40

Astananın adı dəyişdi - Nur-Sultan oldu

Dünyanı qorxudan raketlər poliqonlara yeridildi - Amerika bu silahlardan qoruna bilməyəcək 
23.03.2019, 11:28

Dünyanı qorxudan raketlər poliqonlara yeridildi - Amerika bu silahlardan qoruna bilməyəcək 

Araq, serroz və son rol - Səməndər Rzayevin ÖMÜR YOLU
23.03.2019, 11:18

Araq, serroz və son rol - Səməndər Rzayevin ÖMÜR YOLU

Gəncə-Bakı reysinə dəyişiklik
23.03.2019, 11:04

Gəncə-Bakı reysinə dəyişiklik

Amerikanın azərbaycanlı müəllimi
23.03.2019, 10:54

Amerikanın azərbaycanlı müəllimi

ARXİV