Bir süre önce Özbekistan Ulaştırma Bakanı İlhom Mahkamov, "O'zbekiston 24" televizyon kanalına yaptığı açıklamada, ülkenin Nahçıvan demiryolu inşaatına katılım imkanlarının araştırılması için bir çalışma grubu oluşturulduğunu bildirdi. Mahkamov'a göre, bu görev Özbekistan Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev'in Azerbaycan ziyaretinde verildi ve Hazar Denizi altyapısının kullanımı, feribot alımı ve Azerbaycan demiryolu inşaatına ortak katılım konularının her biri için ayrı bir çalışma grubu oluşturuldu.
Daha önce Taşkent, Özbekistan'ın Türkiye'nin Samsun ve İstanbul limanlarına erişim sağlayacak Nahçıvan demiryolu inşaatına katılım imkanını araştırdığını resmen doğrulamıştı. Aslında Özbekistan'ın bu yaklaşımı, Avrasya transit mimarisinde yeni bir jeopolitik konfigürasyonun işaretidir.
Söz konusu olan, Azerbaycan'ın Nahçıvan bölgesini Türkiye ile doğrudan demiryolu aracılığıyla birleştirecek bir rotadır. Bu hat, geniş anlamda, Zengezur koridoru ve ona bitişik ulaşım altyapısının bir parçasıdır. Bakü-Tiflis-Kars hattının mantıksal devamı olarak Doğu-Batı Orta Koridoru'nu Nahçıvan üzerinden Türkiye'nin Kars-Iğdır koluna, oradan da Samsun ve İstanbul limanlarına kadar uzatan bir rotadır.
Teknik-ekonomik açıdan bu, çok modlu bir koridor modelidir. Demiryolu, deniz (feribot) ve karayolu taşımacılığının tek bir lojistik zincirine entegrasyonu anlamına gelir. Özbekistan için ek bir unsur, ülkenin paralel olarak Hazar Denizi altyapısına (Bakü, Aktau, Türkmenbaşı limanları) ve Karadeniz yönündeki Poti-Anaklia projelerine de yatırım yapmasıdır.
Özbekistan, dünyanın iki devletinden biridir ki, iki kat karayla çevrilidir. Yani ülkenin kendisi de, komşuları da denize çıkışı olmayan devletlerdir. Bu, Taşkent için transit egemenliği meselesini varoluşsal bir ekonomik önceliğe dönüştürüyor.
Bişkek'te düzenlenen Şanghay İşbirliği Örgütü'nün 25. yıldönümü zirvesinde Cumhurbaşkanı Mirziyoyev, bunu kurumsal düzeye taşıyarak ŞİÖ üye devletlerinin demiryolu alanlarının entegrasyonu için bir Konsey kurulmasını teklif etti. Ulaştırma bağlantılarının ŞİÖ üyeleri arasında ticari-ekonomik işbirliğinin genişletilmesinin temel şartı olduğunu vurguladı. Bu bağlamda Nahçıvan hattı Taşkent için üç somut değer yaratıyor.
Birincisi, Avrupa pazarına alternatif erişim sağlaması ve Rusya topraklarından geçen geleneksel rotalara bağımlılığı azaltmasıdır. İkinci önemli konu, çeşitlendirme riski yönetimidir. Ukrayna savaşından sonra Rusya üzerinden transitin yaptırım ve sigorta riskleri taşıması önemli bir noktadır. Üçüncü konu ise Türk devletleriyle entegrasyon, Türk Devletleri Teşkilatı çerçevesinde oluşan "Orta Koridor" vizyonuna belgelenmiş katılım sürecidir.
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) çerçevesinde yıllardır tartışılan "Turan koridoru" veya Trans-Hazar Uluslararası Ulaştırma Rotası (TBNM) konsepti şimdi somut bir altyapı projesine dönüşüyor. Nahçıvan hattı, Bakü-Tiflis-Kars hattından farklı olarak — Ermenistan topraklarından geçmeden Azerbaycan'ı (Nahçıvan eksklavı aracılığıyla) doğrudan Türkiye'ye bağlayan ikinci alternatif rota olarak dikkat çekiyor.
Eğer Özbekistan bu projeye gerçek yatırım (pay katılımı) şeklinde katılırsa, bu, Türk dünyasının ilk kez ortak altyapı mülkiyeti modeline geçişi olacaktır. Biraz daha somutlaştırırsak, siyasi beyanatlardan sermaye yatırımına iyi bir örnektir.
Tahran için bu haber hassas bir bağlamda kabul ediliyor. İran yıllardır "Zengezur koridoru" konseptine ihtiyatla yaklaşıyor. Temel endişesi, Türkiye-Azerbaycan arasında Ermenistan topraklarından geçecek potansiyel koridorun, İran'ın Ermenistan ve Rusya ile mevcut sınır ticaret rotalarının önemini elinden alacağıdır.
Ancak Nahçıvan demiryolu farklı bir hukuki statüye sahiptir. Bu, Ermenistan topraklarından değil, doğrudan Azerbaycan-Nahçıvan-Türkiye hattından geçiyor ve İran'ın Ermenistan ile mevcut transit rotalarına doğrudan bir alternatif oluşturmuyor. Aksine, İran için rekabetçi bir ortaklık imkanı açıyor. Tahran'ın kendi Kuzey-Güney Ulaştırma Koridoru (International North-South Transport Corridor, INSTC) projesi ile Orta Koridor arasında bağlantı noktası rolünü güçlendirme şansı doğuyor.
Bununla birlikte, Tahran medyası bu habere iki açıdan yaklaşıyor. Özbekistan'ın Rusya merkezli transit sisteminden uzaklaşması ve bölge ülkelerinin Türkiye yönlü entegrasyonunun hızlanması sinyali burada Tahran'ın pozisyonudur.
Moskova için bu yaklaşım kabul edilemez. Her bir Orta Asya devletinin Orta Koridor'a (Trans-Hazar rotasına) entegrasyonu, geleneksel olarak Rusya topraklarından geçen Kuzey rotasının ("Trans-Sibir" ve Rusya-Kazakistan-Avrupa hatları) transit yükünü azaltan bir faktördür.
2022'den bu yana Batı yaptırımları karşısında, Kazakistan ve şimdi Özbekistan da dahil olmak üzere birçok Orta Asya devleti, Rusya'ya bağımlılığı azaltmak için Hazarüstü rotalara yatırım yaptı. Aynı zamanda, önceki pakette belirtilen Rusya'nın Azerbaycan'a yatırım akışının 1,8 kat artması gibi bilgiler, Moskova'nın bu sürece tamamen karşı çıkmak yerine, "eğer engelleyemiyorsan, ona katıl" stratejisiyle paralel ekonomik ilişkileri sürdürmeye çalıştığını gösteriyor.
Rus medyası konuyu "Batı'nın Rusya'yı kuşatma girişimi" çerçevesinde, ya da tam tersine, "pragmatik ekonomik işbirliği, siyasi önemi abartılmamalı" tonunda sunuyor. Daha esaslı bir pozisyon Kremlin'in mevcut retoriğine bağlı olacaktır.
Orta Koridor projesinin temel itici gücünün aslında Çin'in "Bir Kuşak, Bir Yol" (BRI) girişimi olduğunu belirtmek gerekir. Çin mallarının Avrupa'ya en kısa rotadan ulaştırılması ihtiyacı tüm bu koridor politikasının arkasında yatmaktadır. Özbekistan'ın Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolu projesiyle paralel olarak Nahçıvan hattına olan ilgisi, Taşkent'in kendisini Çin-Avrupa transitinin batı ucunda konumlandırmak istediğini gösteriyor.
Şunu da göz önünde bulundurmak gerekir ki, bu aşamada henüz keşif, öğrenme aşamasından bahsediliyor. Mahkamov'un ifadesiyle, "katılım imkanlarının araştırılması için çalışma grubu" oluşturuldu. Henüz yatırım hacmi, pay dağılımı veya inşaat süresi hakkında resmi bir rakam yok. Ancak Azerbaycan-Özbekistan ilişkileri bağlamında diyebiliriz ki, şimdi Azerbaycan neredeyse, Özbekistan oradadır, Özbekistan neredeyse, Azerbaycan oradadır.
Şimdi Özbekistan'ın Nahçıvan hattına ilgisi henüz "öğrenme" aşamasında olsa bile, Avrasya transit haritasının yeniden çizilmesinin bir sonraki kanıtıdır. Yeni yaklaşım, Türk dünyasının altyapı entegrasyonunun, Rusya merkezli transit modelinden uzaklaşmanın ve Çin-Avrupa ticaret rotalarının batıya doğru kaymasının kesiştiği noktadır.
Elnur EMİROV
