Karabağ ve çevre illerin uzun yıllar işgal altında kalması sadece toprakların kaybedilmesiyle sonuçlanmadı. Bu dönemde bölgenin zengin yeraltı kaynaklarının da geniş çapta istismar edildiği belirtiliyor. Altın, bakır, molibden ve diğer faydalı maden yataklarında yürütülen madencilik faaliyetleri, büyük ekonomik gelirlerin yanı sıra çevreye olan etkileriyle de dikkat çekti.
Modern.az hatırlatıyor ki, Azerbaycan'ın resmi verilerine göre, işgal döneminde bölgede faydalı madenlerin yasa dışı istismarı, çıkarılan kaynakların piyasaya sürülmesi ve yabancı şirketlerle bağlantılı iş yapılarının bu süreçte katılımı araştırıldı.
Ermenistan tarafından madencilik faaliyetleri özellikle Kelbecer ve Zengilan gibi doğal kaynaklar açısından zengin bölgelerde yürütüldü. Kızılbulaq, Söyüdlü ve Vejneli yatakları o dönemin en çok dikkat çeken madenleri arasında yer aldı. Kelbecer'deki Kızılbulaq bakır-altın yatağının 2002'den, Söyüdlü altın yatağının ise 2007'den beri işletildiği belirtiliyor. Yatakların işletilmesinde çeşitli şirketlerin ve yabancı iş yapılarının yer aldığı kaydediliyor.
Vejneli yatağında 301 milyon manatlık gelir
Meselenin en büyük mali göstergelerinden biri Zengilan ilçesindeki Vejneli altın yatağı ile ilgilidir. Azerbaycan'ın soruşturma verilerine göre, yatakta faaliyet gösteren “Base Metals” A.Ş. 2009-2017 yılları arasında 301 milyon 918 bin manat yasa dışı gelir elde etti. Şirket, İsviçre'de kayıtlı “Vallex Group” şirketler grubu ile bağlantılı bir yapı olarak sunuluyor. Soruşturma verilerinde, bu faaliyet sonucunda devlete ve diğer tüzel kişilere zarar verildiği belirtiliyor. Böylece, Vejneli davası Karabağ'daki madencilik faaliyetlerinin ekonomik ölçeğini gösteren en somut örneklerden birine dönüştü.
Ruben Vardanyan ve Vartan Sirmakes
Vejneli davasında adı geçen kişilerden biri İsviçre vatandaşı Vartan Sirmakes'tir. Azerbaycan soruşturma verilerine göre, Sirmakes “Vallex Group”un finansal yatırımcısıydı. Vallex Group'un başkanı Valeriy Mejlumyan ve “Base Metals”in icra direktörü Artur Mkrtumyan da bu ceza davasında sanık olarak gösterildi. Azerbaycan tarafı, haklarında uluslararası arama emri çıkarıldığını ve İsviçre makamlarına hukuki yardım için başvurulduğunu açıkladı. Bu kişilerle ilgili bilgiler, ceza davasında ileri sürülen suçlamalara dayanarak sunulmakta olup, suçlamanın varlığı mahkemenin nihai mahkumiyet hükmü anlamına gelmemektedir.
Karabağ'daki doğal kaynakların istismarı ile ilgili olarak Ruben Vardanyan'ın adı da geçmektedir. Vardanyan'ın Karabağ'da doğal kaynakların istismarı ve çevreye zarar verilmesiyle ilgili şüpheli faaliyet alanları ve işbirlikleri bulunmaktadır. Bölgedeki ekonomik faaliyetlerle ilgili adı çeşitli resmi belgelerde geçmiştir. Vardanyan'ın madencilik meselesinde adının geçmesi de tesadüf değildir. Azerbaycan tarafı, onun Karabağ'ın doğal kaynaklarının önceki istismarında yer alan şirketlerle bağlantıları olduğunu belirtmiştir. Bu şirketler arasında “Vallex Group” ve onun iştiraki “Base Metals” de gösterilmektedir. Base Metals, 2002'den beri Karabağ'daki Drmbon madenini, daha sonra ise Kaşen yatağını işletmiş ve bölgenin en büyük vergi mükelleflerinden biri haline gelmiştir.
Doğaya verilen zarar
Karabağ'daki madencilik faaliyetlerinin diğer önemli yönü çevredir. Altın ve bakır cevherinin çıkarılması için geniş alanlarda toprak ve kaya katmanları kazılmış, maden atıkları oluşmuş ve cevher işlenmiştir. Bu tür faaliyetler, ekolojik standartlara uyulmadığı takdirde toprak ve su kaynaklarına, ormanlara ve biyoçeşitliliğe zarar verebilir. Azerbaycan'ın resmi verilerinde, işgal döneminde yürütülen madencilik faaliyetlerinin bölgenin ekolojik durumuna zarar verdiği belirtilmektedir. Kurtarılmış bölgelerde yapılan sonraki araştırmalarda, ayrı ayrı maden sahaları ve üretim tesisleri de dikkate alınmıştır.
Karabağ'da kalan mali iz
Vejneli için açıklanan 301 milyon 918 bin manatlık rakam sadece bir yatağın işletilmesiyle ilgilidir. Karabağ ve çevre bölgelerde çeşitli dönemlerde Kızılbulaq, Söyüdlü ve diğer yatakların da işletildiği hakkında bilgiler mevcuttur. Bu faaliyetlerin arkasında yerel ve yabancı şirketler, yatırımcılar ve çeşitli ülkelerle bağlantılı iş yapıları bulunmaktadır. Vejneli örneğinde İsviçre ile bağlantılı şirket ve yatırımcıların adı ortaya çıkmakta ve madencilik faaliyetlerinin sadece bölgesel değil, uluslararası iş ilişkileriyle de bağlantılı olduğu görülmektedir. Sonuç olarak, Karabağ'ın işgal dönemi tarihinde madenler ayrı bir ekonomik hat oluşturmuştur: bölgenin altın ve diğer mineral kaynakları çıkarılmış, şirketler aracılığıyla ticari dolaşıma sokulmuş ve bu faaliyet yüz milyonlarca manatlık mali göstergelerle eşlik etmiştir.
Bugün kurtarılmış bölgelerde bu madenlerin durumunun araştırılması, hem çıkarılan servetin hacminin hem de geçmiş faaliyetin çevreye verdiği zararın daha doğru bir şekilde belirlenmesine olanak tanımaktadır. Karabağ'ın yeraltı kaynaklarının istismarı ile ilgili ortaya çıkan belgeler ise, sadece madenlerin işletilmesinden değil, yıllarca süren büyük ekonomik faaliyet ve onun arkasında duran şirket bağlantılarından bahsedildiğini göstermektedir.
Nicat Rüstəm
