Bugun – 31-avgust kuni Qirgʻiziston poytaxti Bishkekda Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (SHHT) davlat rahbarlarining 26-sammiti boshlanadi. Uchrashuv 1-sentabrgacha davom etadi va qiziq tomoni shundaki, u SHHT tashkil topganining 25 yilligiga toʻgʻri keladi.
Bir paytlar Markaziy Osiyoda chegaralar xavfsizligi va terrorizmga qarshi kurash maqsadida tashkil etilgan bu tashkilot hozir butunlay boshqa miqyosda. Xitoy, Rossiya, Hindiston va Eron kabi gigantlar bir stol atrofida oʻtirgan SHHT endi faqat xavfsizlik platformasi emas, balki energiya, transport, savdo, moliya, raqamli texnologiyalar, sunʼiy intellekt va yangi xalqaro tartib haqida gapiriladigan katta Yevroosiyo platformasiga aylandi.
SHHTning tashkil topishi Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin 1990-yillarda postsovet hududida yuzaga kelgan geosiyosiy boʻshliqni toʻldirishga xizmat qildi. Hammasi 1996-yilda Xitoy, Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Tojikiston oʻrtasida chegara hududlarida harbiy ishonchni mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim imzolanishi bilan boshlandi. Keyinchalik bu format “Shanxay beshligi” deb nomlandi.
1997-yilda tomonlar chegaralarda harbiy kuchlarni qisqartirishga kelishib oldilar. 2000-yilda esa “beshlik”ka Oʻzbekistonning qoʻshilishi bilan yanada kengroq mintaqaviy hamkorlik formatini yaratish gʻoyasi kuchaydi. Nihoyat, 2001-yil 15-iyunda Shanxayda Xitoy, Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston Shanxay Hamkorlik Tashkilotini tuzdilar.
SHHTning dastlabki kun tartibida asosan uchta tahdid – terrorizm, separatizm, ekstremizm ustuvor edi
Lekin tashkilotning maqsadlari buning bilan cheklanmadi. SHHT Nizomida oʻzaro ishonch, yaxshi qoʻshnichilik, mintaqaviy tinchlik va xavfsizlik, iqtisodiy hamkorlik, ijtimoiy va madaniy rivojlanish, yangi chaqiriqlarga birgalikda javob berish asosiy maqsadlar sifatida belgilandi. Yaʼni SHHT rasman biron bir davlatga yoki xalqaro tashkilotga qarshi yaratilmagan. 2026-yil iyul oyida SHHT Tashqi ishlar vazirlari kengashi ham bu mavzuda yana bir bor bayonot berdi. Ammo geosiyosiy voqelik murakkabroq.
SHHTning yuksalishi Gʻarb hukmron boʻlgan xalqaro tizimga muqobil hamkorlik platformasining shakllanishi sifatida ham baholanadi. Chunki tashkilotning asosiy harakatlantiruvchi kuchi Xitoydir. Shunga qaramay, tashkilotni rasman “Gʻarbga qarshi” loyiha sifatida baholash toʻgʻri boʻlmasdi, uning kuchayishi Gʻarb hukmron boʻlgan tizimga muqobil kuch markazining paydo boʻlishiga xizmat qiladi. SHHT geografiyasining kengayishi, unga aʼzo davlatlarning koʻpayishi ham tashkilotning jozibadorligini isbotlaydi.
2017-yilda Hindiston va Pokiston toʻlaqonli aʼzo sifatida qabul qilindi. Bu SHHTning salmogʻini jiddiy ravishda oshirdi. Chunki tashkilotda dunyoning eng yirik aholi markazlaridan ikkitasi – Xitoy va Hindiston, shuningdek, Pokiston va Rossiya kabi yirik davlatlar bor edi. Keyingi yillarda tashkilotga aʼzolar soni oʻsishda davom etdi. 2023-yilda Eron, 2024-yilda Belarus SHHTga 10-aʼzo sifatida qabul qilindi.
Shunday qilib, tashkilotning Yevropaga tomon geografik kengayishi ham yuzaga keldi. Bugun SHHTning 10 ta aʼzosi bor: Xitoy, Rossiya, Hindiston, Eron, Pokiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Oʻzbekiston va Belarus.
Parallel ravishda, 2 ta davlat – Afgʻoniston va Moʻgʻuliston kuzatuvchi aʼzo, dialog boʻyicha hamkor boʻlgan 15 ta davlat – Ozarbayjon, Armaniston, Bahrayn, Misr, Kambodja, Qatar, Quvayt, Laos, Maldiv, Myanma, Nepal, BAA, Saudiya Arabistoni, Turkiya va Shri-Lanka mavjud.
Roʻyxatdan koʻrinib turibdiki, Ozarbayjon ham SHHT bilan dialogda boʻlgan davlat maqomida. Bu maqom 2015-yilda qabul qilingan, memorandum esa 2016-yil 14-martda Pekinda imzolangan.
Toʻlaqonli aʼzo boʻlmasa-da, bu maqom Ozarbayjonga SHHT tadbirlariga, muhokamalariga va turli hamkorlik mexanizmlariga qoʻshilish imkonini beradi. Kelajakda bu maqom yagona “SHHT hamkori” maqomini yaratishga xizmat qiladi. Bu kelajakda Ozarbayjon uchun ham yangi formatning paydo boʻlishi degani boʻlishi mumkin.
SHHT faqat oʻz aʼzolari bilan yopiq platforma emas. Tashkilot BMT va uning turli ixtisoslashgan tuzilmalari bilan hamkorlik qiladi. Bularga UNODC, UNESCO, FAO, UNEP va boshqa tuzilmalar kiradi. Shu bilan birga:
ASEAN, MDH, KXT, Iqtisodiy Hamkorlik Tashkiloti, CICA, YEOI, Arab Davlatlari Ligasi, Xalqaro Qizil Xoch Qoʻmitasi kabi tashkilotlar bilan aloqalari bor. Bu SHHTning endi faqat Xitoy-Rossiya-Markaziy Osiyo formati emasligini koʻrsatadi.
SHHT aʼzo mamlakatlarga nima beradi? Eng muhim savol shu. Chunki xalqaro tashkilotning kattaligi faqat aʼzolari sonida emas, balki aʼzolariga bergan hissasi, imtiyozlari nuqtai nazaridan muhimdir.
SHHT mamlakatlarga bir necha yoʻnalishda imkoniyat yaratadi.
1. Xavfsizlik. Terrorizm, ekstremizm, separatizm, narkotik va transmilliy jinoyatchilikka qarshi kurash mexanizmlari yaratiladi. 2025-yilgi Tianjin sammitida SHHT Narkotiklarga qarshi kurash markazi va xavfsizlik tahdidlariga qarshi Universal markazni yaratish toʻgʻrisida kelishuvlar imzolangan.
2. Transport. SHHT hududida temir yoʻllar, avtomobil yoʻllari va tranzit yoʻlaklarini rivojlantirish asosiy yoʻnalishlardan biridir. Bu esa Ozarbayjon uchun ayniqsa muhimdir. Chunki Ozarbayjon oʻzini Xitoy-Markaziy Osiyo-Kaspiy-Janubiy Kavkaz-Yevropa marshrutining muhim boʻgʻini sifatida taqdim etadi.
3. Energiya. 2025-yilda SHHT 2030-yilgacha energiya hamkorligini rivojlantirish strategiyasini amalga oshirish boʻyicha yoʻl xaritasini qabul qildi. Bu Ozarbayjon kabi energiya resurslari va tranzit imkoniyatlariga ega mamlakat uchun muhim yoʻnalishdir.
4. Moliya Eng yirik yangi loyihalardan biri SHHT Taraqqiyot bankidir. 2025-yilda uning tashkil etilishi toʻgʻrisida siyosiy qaror qabul qilingan. 2026-yil may va iyun oylarida esa bankni tashkil etish boʻyicha amaliy maslahatlashuvlar oʻtkazilgan va turli mamlakatlardan vakillar ishtirok etgan. Bu SHHTning kelajakda shunchaki siyosiy klub emas, balki oʻz moliyaviy mexanizmlariga ega iqtisodiy platformaga aylanishi nuqtai nazaridan juda jiddiy qadamdir.
SHHTning real kuchi koʻplab xalqaro tashkilotlarnikidan koʻproq. Zero, SHHT Yevroosiyoning katta qismini qamrab oladi, dunyo aholisining qariyb yarmiga yaqin qismini birlashtiradi, Xitoy, Hindiston va Rossiya kabi yadroviy va yirik iqtisodiy kuchlarni bir platformada saqlaydi, dunyoning eng yirik energiya va xomashyo resurslarining muhim qismiga ega va Yevropa bilan Osiyo oʻrtasidagi asosiy quruqlik va dengiz savdo yoʻllarining bir qismini nazorat qiladi. SHHTning oʻz maʼlumotlariga koʻra, tashkilot dunyo aholisining 47 foizdan ortigʻini, Yevroosiyo hududining qariyb uchdan birini qamrab oladi va aʼzolarining umumiy iqtisodiy salmogʻi global YaIMning chorak qismidan koʻproqdir.
Davlat rahbarlari darajasidagi SHHT sammitlari har yili oʻtkaziladi. Bu yilgi Bishkek sammitidan soʻng navbatdagi sammit 2027-yilda Pokiston poytaxti Islomobodda boʻlib oʻtadi. Qirgʻizistonning raisligi davrida tashkilotning shiori: “SHHTning 25 yili: barqaror dunyo, rivojlanish va farovonlik yoʻlida birgalikda” deb nomlanadi.
Kun tartibining asosiy yoʻnalishlari:
Mintaqaviy xavfsizlik, terrorizm va ekstremizmga qarshi kurash, iqtisodiy hamkorlik, transport va tranzit, energiya, raqamli iqtisodiyot, sunʼiy intellekt, investitsiya, savdo, oziq-ovqat xavfsizligi, qishloq xoʻjaligi, gumanitar va madaniy aloqalar. Barcha bu maqsadlar 2025-yilda qabul qilingan SHHTning 2035-yilgacha Rivojlanish Strategiyasi bilan bogʻliq.
Bishkek sammitida Xitoy Prezidenti Si Szinpin, Rossiya Prezidenti Vladimir Putin, Hindiston Bosh vaziri Narendra Modi, Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev, Eron Prezidenti Masud Pezeshkian, Belarus Prezidenti Aleksandr Lukashenko, Qozogʻiston Prezidenti Qosim-Jomart Toqayev, Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev, Tojikiston Prezidenti Emomali Rahmon, Armaniston Bosh vaziri Nikol Pashinyan, Pokiston Bosh vaziri Shahboz Sharif va sammitga mezbonlik qilayotgan Qirgʻiziston Prezidenti Sadir Japarov ishtirok etadi.
Sammit doirasida aʼzo boʻlmagan mamlakatlar va xalqaro tashkilotlarning ham keng ishtiroki nazarda tutilgan. Ozarbayjonning ham SHHTning dialog hamkori sifatida bu platformada ishtiroki alohida ahamiyatga ega.
Sammit 2025-yilda qabul qilingan 2035 strategiyasi va 2026-yilda davom etayotgan ishlar tashkilotning deklarativ siyosiy platformadan amaliy iqtisodiy mexanizmga aylanish istagini koʻrsatadi.
Eng diqqatga sazovor loyihalar:
SHHT Taraqqiyot banki
Agar bu bank tashkil etilsa, aʼzo mamlakatlarda infratuzilma, energiya, transport va boshqa loyihalarni moliyalashtirishda muhim rol oʻynashi mumkin. Bank bilan bogʻliq 2026-yil iyun oyida toʻrtinchi maslahatlashuv yigʻilishining oʻtkazilishi jarayonning qogʻozda qolmaganligini koʻrsatadi.
Energiya hamkorligi
2030-yilgacha energiya strategiyasini amalga oshirish nazarda tutilgan.
Yashil energiya
Xitoy 2025-yilda SHHT mamlakatlarida keyingi besh yilda quyosh va shamol energiyasi quvvatini har biri boʻyicha qoʻshimcha 10 million kilovattga oshirish tashabbusini ilgari surgan.
Raqamli iqtisodiyot va sunʼiy intellekt
2025-yilgi sammitda sunʼiy intellekt sohasida xalqaro hamkorlikni chuqurlashtirish toʻgʻrisida alohida bayonot qabul qilingan.
Xavfsizlik
Narkotiklarga qarshi kurash markazi va Universal xavfsizlik markazi kabi yangi tuzilmalar yaratilmoqda.
Hamkor davlat boʻlgan Ozarbayjonning SHHT hududida oʻynashi mumkin boʻlgan roli ham koʻp funksiyali. Chunki Ozarbayjonning geografiyasi bu yerda jiddiy ustunlik yaratadi. Mamlakatimiz SHHTga aʼzo davlatlar uchun Turkiya va Yevropa bozoriga chiqish uchun asosiy logistika markazi rolini oʻynaydi va asosiy marshrutlar ustida joylashgan. Shu sababli Ozarbayjon SHHT uchun shunchaki dialog hamkori emas, balki potensial tranzit va logistika markazidir.
Ozarbayjonning eng katta ustunliklaridan biri Oʻrta yoʻlak bilan bogʻliq. Xitoy va Markaziy Osiyo uchun Yevropaga muqobil marshrutlar tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayonda Boku, Alat, Boku Xalqaro Dengiz Savdo Porti, Boku-Tbilisi-Kars, Transkaspiy marshruti muhim tuzilmalardir.
Muhim omil SHHTning iqtisodiy kun tartibida transport va tranzit hamkorligining kengayishi Ozarbayjonning manfaatlari bilan bevosita mos keladi. Tashkilotning iqtisodiy hamkorlik mexanizmlari orasida maxsus tranzit, transport va savdoni osonlashtirish boʻyicha ishchi guruhlar mavjud. Demak, Ozarbayjon SHHTdan tranzit imkoniyatlarini qoʻlga kiritishi mumkin.
Energiya masalasida ham Ozarbayjon uchun imkoniyat katta
Ozarbayjon SHHT hududining energiya xaritasida ham alohida rol oʻynashi mumkin. Xitoy katta energiya isteʼmolchisidir. Markaziy Osiyo katta energiya va xomashyo zaxiralariga ega. Ozarbayjon esa Kaspiy energiya resurslarini Yevropa bozorlariga chiqaruvchi asosiy mamlakatlardan biridir. Bu uch yoʻnalishning birlashishi Ozarbayjonni SHHTning energiya dialogida manfaatdor tomoniga aylantiradi. Boku shuningdek, “yashil energiya”, elektr eksporti va mintaqaviy energiya aloqalari masalasida oʻz rolini oshirishga harakat qilmoqda. Bu esa SHHTning 2030-yilgacha energiya hamkorligi strategiyasi bilan mos keladi.
Xitoy faktori – Ozarbayjonning SHHT siyosatida asosiy kalitlardan biri
Bu yerda boshqa bir muhim jihat bor. Ozarbayjonning 2024-yilda Xitoy bilan strategik sheriklik munosabatlarini oʻrnatishi Boku-Pekin munosabatlarini yangi bosqichga olib chiqdi. Bu munosabat SHHT kontekstida Ozarbayjon uchun qoʻshimcha imkoniyat yaratadi. Chunki tashkilotning eng katta iqtisodiy va siyosiy kuchi Xitoydir. Boshqacha qilib aytganda, Ozarbayjonning SHHT bilan munosabatlarining chuqurlashishi ayni paytda Xitoy bilan iqtisodiy aloqalarni yanada kengroq mintaqaviy platformaga olib chiqish demakdir. Ozarbayjon uchun boshqa bir ustunlik – Rossiya, Eron, Markaziy Osiyo va Xitoyning bir platformada boʻlish imkoniyatidir. Ozarbayjon tashqi siyosatining asosiy xususiyatlaridan biri turli kuch markazlari bilan parallel aloqalarni saqlashdir. SHHT bu nuqtai nazardan Bokuga tayyor platforma beradi. 10 ta davlatni birlashtirgan SHHTga aʼzo davlatlar bilan Ozarbayjonning ikki tomonlama aloqalari mavjud. Shu sababdan SHHT Ozarbayjonning koʻp vektorli tashqi siyosatining qoʻshimcha diplomatik maydoniga aylanishi mumkin.
Asl katta oʻzgarish nima?
2001-yildagi SHHT bilan 2026-yildagi SHHT oʻrtasida katta farq bor. 2001-yilda asosiy soʻzlar: terrorizm – separatizm – ekstremizm – chegara xavfsizligi edi. 2026-yilda esa bank – energiya – transport – raqamli iqtisodiyot – sunʼiy intellekt – investitsiya – yashil energiya – savdo – logistika qoʻshildi. Bu shunchaki tashkilotning oʻsishi emas. Bu SHHTning oʻzini qayta belgilashidir. 2025-yilda qabul qilingan 2035 strategiyasi ham aynan shu transformatsiyaning asosiy yoʻl xaritasidir.
Ozarbayjon oldida katta imkoniyat ochilmoqda
Ozarbayjon SHHTning aʼzosi emas. Ammo hamkor davlat sifatida Ozarbayjon oldida bir qator imkoniyatlar, fursatlar paydo boʻlmoqda.
SHHTning Xitoy va Markaziy Osiyo bilan Yevropa oʻrtasida yaratmoqchi boʻlgan yangi iqtisodiy makonning tranzit darvozalaridan biriga aylanish imkoniyati. Boku uchun asosiy masala SHHTning transport, energiya va logistika bilan bogʻliq loyihalarida ishtirok etishdir. Agar SHHT Taraqqiyot banki shakllansa, Ozarbayjon ushbu moliyaviy mexanizmlardan foydalanuvchi tomon boʻlishi mumkin.
Agar Xitoy-Markaziy Osiyo-Kaspiy transport aloqalari kengaysa, Ozarbayjon bundan tranzit daromadlari olishi mumkin. Agar energiya hamkorligi chuqurlashsa, Ozarbayjon oʻz energiya va “yashil energiya” salohiyatini bu bozorga chiqarishi mumkin. Agar raqamli va texnologik hamkorlik kengaysa, Ozarbayjon Xitoy va Markaziy Osiyo texnologiya ekotizimiga yanada yaqinroq integratsiya qilinishi mumkin.
SHHT endi shunchaki “Sharq klubi” emas
25 yil avval Shanxayda olti davlat tomonidan tashkil etilgan tashkilot bugun 10 ta aʼzo davlatni, 2 ta kuzatuvchini va 15 ta dialog hamkorini birlashtirgan ulkan Yevroosiyo platformasiga aylandi.
Bishkek sammitining asosiy savoli ham aslida shundan iborat: SHHT yana qancha oʻsadi emas, balki bundan keyin qancha real kuchga aylanadi?
Agar SHHT Taraqqiyot banki, energiya loyihalari, transport yoʻlaklari, raqamli iqtisodiyot va xavfsizlik mexanizmlari real ishlay boshlasa, tashkilotning keyingi 10 yili avvalgi 25 yildan koʻra muhimroq boʻlishi mumkin.
Ozarbayjon uchun esa xabar yanada aniqroq: Boku SHHT eshigida turgan davlat emas – uning ustidan oʻtadigan yoʻllar kesishmasida joylashgan davlatdir. Aynan shu sababli SHHTning kelajakdagi kuchi Ozarbayjonning ham iqtisodiy va geosiyosiy hisob-kitoblarida inobatga olinishi kerak boʻlgan omilga aylanadi.
