Azərbaycan, Rusiya, Gürcüstan, Türkiyə və bir çox digər ölkələrin arxiv və muzeylərində məktəb və maarifçəlik tariximizə aid qatı açılmamış, az və ya ötəri nəzərdən keçirilmiş minlərlə qiymətli əlyazmalar, dərslik, qəzet və məcmuələr var. Bu qiymətli xəzinələrdən söz açmaq, onları müasir oxuculara, tədqiqat və elmi araşdırmalarla məşğul olan işıqlı fikir adamlarına çatdırmaq bu işdə səriştəsi və bacarığı olan hər ziyalının müqəddəs borcu olmalıdır. Mən də belə bir müqəddəs borcun yerinə yetilməsinə başlayıram.
Ana dilində yazılmış ilk dərsliklərimizdən biri: Rəşid bəy Əfəndizadə. "UŞAQ BAĞÇASI"
Rəşid bəy Əfəndiyev (rus dilində yazılmış sənədlərdə Rəşid bəyin soyadı Əfəndiyev kimi yazılıb- N.N.) Azərbaycan dilində təhsil alan hər bir azərbaycanlının hələ ibtidai məktəb illərindən tanıdığı söz ustalarından biridir. "Ay havada uçan durna" misrası ilə başlanan gəraylını yaşlı nəslin adamları nostalji hislərlə hələ də zümzümə edirlər.
R.Əfəndiyev 1863-cü ildə Şəkidə anadan olub, ilk təhsilini də bu şəhərdə alıb. 1879- cu ildə Qori şəhərində Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasının müsəlman şöbəsi açılanda bu yeni təhsil ocağının ilk tələbələrindən biri də R. Əfəndiyev olub. O, 1882- ci ildə seminariyanı bitirərək, Qutqaşendə (indiki Qəbələ-N.N. ) kənd məktəbinə müdir təyin olunub, 1890-cı ilin əvvəllərində Xaçmaz (indiki Oğuz rayonunundadır- N.N.) kənd məktəbinə müəllim işləməyə göndərilib. 1892-ci ilin sonlarında R.Əfəndiyev Tiflisə gəlib, dekabrın 27-də Zaqafqaziya Əhli-Təsənni İdarəsində katib köməkçisi vəzifəsinə təyin olunub. O vaxt müfti vaxtilə Qoridə Rəşid bəyə ana dili və şəriətdən dərs deyən Hüseyn Əfəndi Qayıbov idi.
Rəşid bəyin Tiflisə dəvət edilməsi təsadüfi deyildi. Müfti Hüseyn Əfəndi Qayıbov tutduğu dini vəzifə çərçivəsində böyük maarifçilik işləri görürdü: kənd və şəhərlərlərdə yeni məktəblər açır, yazılı və şifahi ədəbiyyatın inkişafına, qabaqcıl müəllimlərin yazdıqları dərslik və risalələrin çapına qayğı göstərirdi. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, Rəşid bəy 1882- ci ildə seminariyanın son kursunda oxuyarkən müəllimi Hüseyn Əfəndi onun doğma Şəki şəhərinə həsr etdiyi bir şeirini çap olunmaqdan ötrü Tiflisə "Ziyayi-Qafqasiyyə" qəzetinin naşiri və sahibi Hacı Səid Əfəndi Ünsizadəyə göndərmişdi. Səid Əfəndi qəzetın tələbatı və imkanı xaricində olduğu üçün şeiri dərc etməsə də, gənc şairi naümid qoymamış, gələcəkdə məxsusi bir məcmuədə ona yer ayıracağına söz vermişdi. Təəssüf ki, belə bir məcmuənin çap olunub-olunmadığı məlum deyil.
Sənədlərdən məlum olur ki, R.Əfəndiyevdən əvvəl Əhli-Təsənni İdarəsində katib köməkçisi vəzifəsində şamaxılı Mirzə Seyfəddin Seyidov işləyirmiş. O,Tiflis Məhkəmə Palatasına tərcüməçi vəzifəsinə keçəndən sonra R.Əfəndiyev onun yerinə müvəqqəti olaraq işə götürülüb. Səriştəsi, bilik və bacarığı, yazı mədəniyyəti nəzərə alınaraq, R.Əfəndiyev bir neçə aydan sonra daimi işə keçiririlib.
R.Əfəndiyev bundan üç ay sonra kənd mollası və müəllimlik attestatı almaq üçün Tiflis--Kutaisi Sünni Məclisinə müraciət edir. 1893- cü il iyunun 6-da imtahan verir. Zaqafqaziya Ruhani İdarəsinin 2 iyul 1893-cü il tarixli qərarı ilə ona kənd mollası və müəllimliyi təsdiq edən 760 nömrəli attestat verilir.
Məşhur müəllimlər seminariyasını bitirib, 10 ildən artıq bir müddətdə kənd məktəblərində müəllimlik edən R.Əfəndiyevin dini idarədən sənəd alması təəccüblü görünməməlidir. Bu, çox güman ki, yeni vəzifədə möhkəmlənmək, Zaqafqaziya Müəllimlik Seminariyasında işə düzəlmək, hazırladığı dərslikləri Ali Ruhani İdarəsinin xətti ilə çap etdirmək məqsədi daşıyırdı.
R.Əfəndiyev Ruhani İdarəsində katib vəzifəsindən o yana yüksələ bilməyib. Yaxşı xətti, tərcüməçilik məharəti, vəzifə borcuna vicdanlı münasibəti Rəşid bəyə baş ucalığı gətirsə də, aldığı az maaşdan bezərək, o, ailəsini yaxşı yaşatmaq üçün əlavə gəlir yolları axtarır. Özünü oda-közə atsa da, yeganə çıxış yolunu elmdə və ədəbi yaradıcıluqda görür. Bu cəhətdən R,Əfəndiyevin 1898-ci il apelin 4-də müfti H.Qayıbov həzrətlərinə yazdığı ərizə maraq doğurur. Ərizəçi ayda 34 manat 29 qəpik əmək haqqı aldığını, 6 nəfərlik ailəsini güclə dolandırdığını ürək ağrısı ilə bildirir və vacib maddi həyati tələbatını ödəməkdən ötrü gürdüyü işlərdən söz açır:
"Maddi vəziyyətimi yaxşılaşdırmaqdan ötrü hələ xalq maarif sistemində işlədiyim illərdə tərtib etdiyim əlifba kitabçasını ("Uşaq bağçası" dərsliyi nəzərdə tutulur-N.N.) nəşr etmək qərarına gəlmişəm. Kənd məktəblərində Azərbaycan və rus dillərini tədris edərkən 10 il ərzində müntəzəm olaraq dərs planı tutmuş, dil öyrətmək sahəsində parlaq nəticələr qazanmışam. Gündəlikdə əsas yeri rus məxəzlərindən götürülmüş məqalələr, Puşkin, Lermontov, Krılov, Koltsov, Jukovski və başqalarının əsərləri tutur. Senzor Komitəsinin icazəsi ilə əsəri ərəb əlifbasının kolliqrafiya qaydaları ilə çap etdirməkdən ötrü Türkiyəyə-Konstantinopol (İstanbul-N.N.) şəhərinə göndərmişəm. İndi Konstantinopolda Azərbaycan dilini kamil bilən adam olmadığından tipoqrafiyanın rəhbərləri dərsliyin düzgün korrektə olunacağına zəmanət vermir. Odur ki, dərsliyi korrektə etmək üçün Konstantinopola getmək istəyirəm”.
R.Əfəndiyev ərizəsinin sonunda səfərlə əlaqədar olaraq, ona iki aylıq məzuniyyət verilməsini xahiş edir.
Zaqafqaziya müftisi H.Ə.Qayıbovun 18 may 1898-ci il tarixli 770 nömrəli təliqəsinə əsasən R.Əfəndiyevə Konstantinopola getmək üçün ona mayın 20-dən iki aylıq məzuniyyət və xarici pasport verilir.
R.Əfəndiyevin ilk dərsliyi-"Uşaq bağçası” elə həmin il İslambulun (şəhərin adı dərslikdə belə yazılıb- N.N.) Babəli caddəsi 38 nümrəli ünvanda yerləşən İvanaki Penayotidis mətbəəsində çap olunur. Kitabın uz qabığında başlıqdan sonra "Savadsız adam bir ayda oxuyur və..” sözləri yazılıb ki, bu da dərsliyin dəyərini göstərən epiqraf kimi başa düşülməlidir.
Ümumi təəssürat üçün titul səhifəsinin yazılarını yazılarını olduğu kimi təqdim edirik:
"Müəllif və mucidi (yaradanı, vücudə gətirəni-N.N.) Rəşid bəy Əfəndizadə. On sənəmüzirində kəsb olunmuş təcrübədən sonra tazə üsuli-sövti üzrə təsis olunub təliq (ərəb yazısı növlərindən biri--N.N. ) və cüls xətləri üzrə tərtib olunubdur. Qiyməti 1 manat 20 qəpikdir. Hər həqqi müəllif və naşirinə aiddir. Maarif nəzarət cəliləsinin rəzasəti ilə təb olunmuşdur. İslambul. İvanaki Penayotidis mətbəəsi, Babəli cadəsi, 38. 1316 səneyi-islamiyyə (1898 səneyi məsihiyyə)".
"Uşaq bağçası"nın çapına 1896- cı il fevralın 29- da Qafqaz Senzor Komitəsi tərəfindən icazə verilib. Görünür, kitabın çapının 2 il ləngiməsi nəşriyyat problemləri ilə bağlı olub.
"Uşaq bağçası"nın həcmi 137 səhifədir. Əsər giriş və 3 fəqərədən-hissədən ibarətdir. Dərslik "Müəllim Rəşid bəy Əfəndizadə" imzalı 7 səhifəlik müqəddimə ilə başlayır. Birinci hissənin materialları 25 səhifədə yerləşdirilib. İkinci hissə yenidən nömrələnib (səh.1-78 ). Üçüncü hissənin materialları 79-cu səhifədən başlayır, 105 ci səhifədə tamamlanır.
Sonuncu-nömrəsiz cəhifədə Zaqafqaziya müftisi Hüseyn Əfəndi Qayıbovun və şeyxülislam Axund Əbdüssəlam Axundzadənin hərəsinin ayrı-ayrılıqda bir cümləlik müsbət rəyi-icazəsi çap olunub.
Dərsliyin birinci hissəsi dilin fonetik və leksik materiallarının tədqiqinə həsr olunub. Buradakı nəzəri materialların izahında yeri düşdükcə atalar sözü və məsəllərdən istifadə olunub. Dərsliyin ikinci və üçüncü hissələrinin materialları müntxəbat xarakterlidir. Burada rus və dünya ədəbiyyatından tərcümə və iqtibas edilmiş təmsil, hekayə, zərifə və s. janrlarda olan nəzm və nəsr nümunələri məktəb yaşlı uşaqların mənəvi dünyasini zənginləşdirən, onların mütaliə mədəniyyətinə yönələn dəyərli materiallar kimi diqqəti cəlb edir
Dərslikdə klassik Azərbaycan ədəbiyyatından, "Kəlilə və Dimnə"dən, şifahi xalq ədəbiyyatından tərcümə seçıilmiş materialların çoxu dərslik müəllifinin yüksək tərbiyəvi əhəmiyyəti olan şərhlər ilə müşayiət olunub.
"Uşaq bağçası" dərsliyindəki materialların əksəriyyətindən müasir dərsliklərinin yeni nəşrlərində istifadə etmək olar.
Nazim Nəsrəddinov
