Հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում քաղաքական և ռազմական հարցերի հետ մեկտեղ, վերջին տարիներին հատուկ կշիռ են ձեռք բերել նաև կրոնական և մշակութային ժառանգության թեմաները։ Այս առումով հատուկ ուշադրության է արժանի Հայ Առաքելական Եկեղեցու առաջնորդ Գարեգին Բ-ի վանդալիզմի, խաթարման և թալանի գործունեությունը։
Modern.az-ը հիշեցնում է, որ ներկայումս հարցը քննարկվում է ոչ միայն Հայաստանի ներսում կաթողիկոսի և Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության միջև առկա առճակատման համատեքստում։ Գարեգին Բ-ի նախկին հայտարարությունները Ղարաբաղի վերաբերյալ, նրա դիրքորոշումը Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության վերաբերյալ և Հայաստանյան եկեղեցու քաղաքական գիծը Ղարաբաղի հարցում հարցեր են առաջացնում Ադրբեջանի համար։
Ավելին, Հայաստանում արդեն քրեական գործ կա Գարեգին Բ-ի դեմ։ Հայաստանի գլխավոր դատախազության կողմից հաստատված գործը վերաբերում է դատական ակտի կատարմանը խոչընդոտելու մեղադրանքներին, և գործով կաթողիկոսի հետ մեկտեղ, 6 հոգևորական ևս մեղադրյալների շարքում են։ Օգոստոսի վերջին օրակարգ է բերվել նաև ընթացակարգային հարցը, թե որ դատարանում կքննվի գործը։
Այս փաստը վերաբերում է Հայաստանի ներսում տեղի ունեցող գործընթացին և առանձին իրավական գործընթաց է, որը կապ չունի Ադրբեջանի հետ։ Ադրբեջանի համար կարևոր է Գարեգին Բ-ի հայտարարություններն ու կոչերը, որոնք ուղղված են Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության դեմ, ինչպես նաև նրա գործունեությունը Ղարաբաղում օկուպացիայի ժամանակ նյութական և մշակութային ժառանգության դեմ։ Թեև Գարեգին Բ-ն ուղարկվել է այսպես կոչված ռեժիմի պատմության արխիվ, նա դեռևս հայտարարություններ է տարածում այսպես կոչված ռեժիմի «անկախության օրվա» վերաբերյալ, օգտագործում է անջատողական կազմակերպության տերմինաբանությունը։
Ադրբեջանի տեսանկյունից խնդիրն առաջանում է հենց այստեղ. Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության դեմ ուղղված անջատողական օրակարգի աջակցությունը կրոնական առաջնորդի կողմից քաղաքական հռետորաբանությամբ անընդունելի է համարվում։ Այս առումով Գարեգին Բ-ի գործունեությունը Ղարաբաղի հարցում հնարավոր չէ դիտարկել միայն որպես կրոնական գործունեություն, և նրա ծայրահեղական հայտարարությունները քրեական պատասխանատվություն են առաջացնում Ադրբեջանի օրենսդրության համաձայն։ Վերջին օրերին ուշադրության կենտրոնում է ևս մեկ ուղղություն՝ Ղարաբաղի կրոնական-մշակութային ժառանգությունը Հայաստան տեղափոխելու գործունեությունը։
Ադրբեջանի պետական մշակութային ժառանգության պահպանության, զարգացման և վերականգնման ծառայության ղեկավար Սաբինա Հաջիևայի APA-ին տված հայտարարության համաձայն, Քելբաջարի Խուդավենգ վանքից ապամոնտաժված և Ադրբեջանի տարածքից դուրս բերված որմնանկարների և խաչքարերի վերաբերյալ տեղեկությունները արդեն ներկայացվել են Ինտերպոլին՝ «Գողացված արվեստի գործեր» բազա մուտքագրելու համար։ Հաղորդվում է, որ տեղեկատվությունը Ինտերպոլին է փոխանցվել 2025 թվականի հոկտեմբերին։
Օկուպացիայի ժամանակ Խուդավենգում իրականացված «վերականգնման» աշխատանքների ընթացքում մի շարք տարրեր ապամոնտաժվել են և հետագայում դուրս բերվել Ադրբեջանի տարածքից։ Նույն գործընթացն իրականացվել է նաև Աղդերայի շրջանում գտնվող Գանձասարի վանքում։ Վանքի աղվանական վիմագրական հուշարձանները ոչնչացվել կամ ապամոնտաժվել և տեղափոխվել են Հայաստան և փոխարինվել աղավաղված հայկական տեքստերով։ Մյուս կողմից, Հայաստանից բերված շինանյութերի օգտագործմամբ վնասվել է հուշարձանի օրիգինալ տեսքը։ Վանքի հնագույն ձեռագրերն ու հուշարձանները գողացվել և տեղափոխվել են Երևան։
Այս հարցն այլևս պարզապես պատմական վեճ չէ։ Քանի որ խոսքը վերաբերում է կոնկրետ մշակութային ժառանգության նմուշների գտնվելու վայրին և դրանց այլ երկիր տեղափոխելու իրավական հիմքերին։ Իրականում հայկական եկեղեցին և անձամբ Գարեգին Բ-ն ակտիվ մասնակից են եղել այս գործընթացներին։ Հայրենական պատերազմի և հետագա գործընթացների ընթացքում Ղարաբաղի ժառանգության թալանը իրականացվել է իշխանությունների հետ մեկտեղ, հենց նրա անմիջական մասնակցությամբ և հսկողությամբ։ Այս փաստն ինքնին ևս մեկ իրավական պատասխանատվության իրողություն է ստեղծում Գարեգին Բ-ի դեմ։
Երևանում ձեռագրերի պահպանման Մատենադարան ինստիտուտի ղեկավար Արա Խզմալյանը նույնպես խոստովանել է, որ Գանձասարում պահվող նմուշների օրիգինալ ձեռագրերը 2020 թվականին ապօրինի կերպով գողացվել և տեղափոխվել են Երևան։ Նույն դեպքերը վերաբերում են ոչ միայն կրոնական հուշարձաններին, այլև բազմաթիվ փաստեր կան հայերի կողմից Շուշիից հնագույն ադրբեջանական գորգեր և հնաոճ իրեր ապօրինի Հայաստան տեղափոխելու մասին։
Այս իրադարձությունը ցույց է տալիս, որ Ղարաբաղը ենթարկվել է ոչ միայն ֆիզիկական օկուպացիայի, ավերածությունների և թալանի, այլև բարոյական, մշակութային ագրեսիայի՝ ձեռագրերի, որմնանկարների, խաչքարերի, եկեղեցական իրերի և այլ նյութական-մշակութային նմուշների թալանով։ Գարեգին Բ-ն և նրա դեմքով հայկական եկեղեցին վերջին դերը չեն խաղացել այդ գործընթացներում, այլ ակտիվ մասնակից են եղել։ Այդ իսկ պատճառով, քանի որ հետազոտություններ են իրականացվում Ադրբեջանի ազատագրված տարածքներում կրոնական օբյեկտների ճակատագրի վերաբերյալ, եկեղեցական կառույցների նախկին գործունեությունը նույնպես ուշադրության կենտրոնում է։
Գարեգին Բ-ի հայտարարությունները, որոնք ուղղված են Ադրբեջանի դեմ և Ղարաբաղի հարցում մեր տարածքային ամբողջականության դեմ, և կոչ են անում զինված առճակատման, փաստագրված են բաց աղբյուրներում։ Հետևաբար, անսպասելի չէր լինի, եթե Ադրբեջանի իրավապահ մարմինների կողմից նրա գործունեությանը իրավական գնահատական տալու հարցը օրակարգ բերվեր։
