Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղաշինության գործընթացը շարունակվում է։ Սակայն ներկայումս վերջնական խաղաղության համաձայնագրի վերաբերյալ Ադրբեջանի հիմնական պահանջը դեռևս ձգձգվում է հայկական կողմից։ Հայկական կողմը դեռևս փոփոխություններ չի կատարել իր սահմանադրության մեջ։ Գործընթացը գնալով ձգձգվում է։ Մյուս կողմից, մենք ականատես ենք լինում Հայաստանի զինմանը։
Modern.az-ին տված հարցազրույցում Միլի Մեջլիսի միջազգային հարաբերությունների և միջխորհրդարանական կապերի հանձնաժողովի անդամ Ռասիմ Մուսաբեկովը հայտարարել է, որ Հայաստանը մեծ քանակությամբ զենք է կորցրել Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմի և 2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի կողմից իրականացված հակաահաբեկչական միջոցառումների ժամանակ:
«Պետք չէ չափազանցնել։ Հայերի խոսքով՝ Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմի և Ադրբեջանի մեկօրյա հակաահաբեկչական գործողության ժամանակ նրանք կորցրել են մոտ 2-3 միլիարդ դոլարի զենք։ Հիմա Ռուսաստանից զենք չեն կարողանում գնել, ոչ ոք նրանց անվճար զենք չի տալիս։ Դրա համար Հնդկաստանից և Ֆրանսիայից զենք են գնում։ Սակայն դեռևս չեն մոտեցել Ադրբեջանի ռազմական հնարավորությունների նույնիսկ 30 տոկոսին։ Հայաստանի վրեժխնդրության մասին մտածելը ինքնասպանության հավասար կլիներ։ Մոտ և միջին հեռանկարում նրանք Ադրբեջանի դեմ դուրս գալու հնարավորություն չունեն»։
Պատգամավորը խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման ձգձգումը կապել է Հայաստանի նոր սահմանադրության ընդունման հետ կապված ընթացակարգերի հետ։ Նա նշել է, որ Ադրբեջանի պահանջն է վերացնել Հայաստանի սահմանադրության նախաբանում տեղ գտած և Անկախության հռչակագրին հղում կատարող դրույթը։
Ռ. Մուսաբեկովի խոսքով՝ Հայաստանը փորձում է այս հարցը լուծել նոր սահմանադրության ընդունման ճանապարհով։ Դրա համար նախատեսվում են այնպիսի փուլեր, ինչպիսիք են փաստաթղթի մշակումը, կողմնակիցների միջև համաձայնեցումը, խորհրդարանով անցկացումը և հանրաքվեի դնելը։
«Մի բան է, որ Ադրբեջանի պահանջով սահմանադրության փոփոխությունը դրվի հանրաքվեի։ Այս դեպքում կան դրական արդյունքի հասնելու ռիսկեր, քանի որ բոյկոտի կոչը նույնպես կարող է արդյունավետ լինել։ Դրա համար Նիկոլ Փաշինյանը ցանկանում է հանդես գալ նոր սահմանադրության ընդունման տարբերակով։ Իսկ նոր սահմանադրության ընդունումը որոշակի ընթացակարգեր է պահանջում», - ասել է պատգամավորը։
Նա հավելել է, որ Հայաստանի առջև ոչ միայն սահմանադրական հարցն է, այլև այլ բարդ հարցեր։ Դրանք ներառում են հնարավոր համաձայնագրերը էքսկլավների և անկլավների վերաբերյալ, ինչպես նաև Հայաստանի հարաբերությունների ապագայի քննարկումները Եվրասիական տնտեսական միության և Եվրոպական միության հետ։
Պատգամավորը կարծում է, որ Ադրբեջանը չպետք է չափազանցի սահմանադրական հարցը:
«Որքան քիչ Ադրբեջանը չափազանցնի այս պահանջը, այնքան կմեծանա Նիկոլ Փաշինյանի՝ նոր սահմանադրությունը խորհրդարանով անցկացնելու և հանրաքվեով ընդունելու հնարավորությունը։ Դրա համար այս հարցի հետ կապված անհանգստանալու հիմք չեմ տեսնում»։
Ռ. Մուսաբեկովը Փաշինյանի՝ խաղաղության գործընթացը մինչև 2031 թվականը ձգձգելու մտադրության վերաբերյալ կարծիքների հետ կապված հայտարարել է, որ թեև Փաշինյանը խոսել է այն աշխատանքների մասին, որոնք ցանկանում է տեսնել մինչև 2031 թվականը, սա չի նշանակում, որ խաղաղության համաձայնագիրը կհետաձգվի մինչև այդ ժամանակ։ Պատգամավորի խոսքով՝ Փաշինյանը նաև նշել է, որ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման գործընթացը կարող է չավարտվել 2026 թվականին և ձգձգվել մինչև 2027 թվականը։
«Դրա համար սխալ է ասել, որ նա ցանկանում է գործընթացը ձգձգել մինչև 2031 թվականը։ Խոսքը միայն սահմանադրության նախաբանի փոփոխության մասին չէ։ Նոր սահմանադրության ընդունումը առանձին ընթացակարգեր է պահանջում», - ընդգծել է նա։
Հայաստանի կողմից Ֆրանսիայից և Հնդկաստանից զենքի գնումը չի վերացնի Ադրբեջանի ռազմական գերակայությունը։ Այնուամենայնիվ, զինման գործընթացը կարող է դանդաղեցնել Ադրբեջանի հետ խաղաղ բանակցությունները։ Հայաստանի ապագա անվտանգությունը կախված է սահմանադրական փոփոխությունից և Ադրբեջանի հետ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումից։
Քաղաքագետ Էլխան Շահինօղլուն էլ հայտարարել է, որ որքան էլ Հայաստանը զինվի, չի կարողանա հասնել Ադրբեջանի ռազմական ներուժին:
«Որքան էլ Հայաստանը զինվի, Ֆրանսիայից կամ Հնդկաստանից զենք գնի, չի կարողանա համահունչ լինել Ադրբեջանին։ Ադրբեջանի ռազմական բյուջեն ավելի մեծ է, քան Հայաստանի բյուջեն։ Հաջորդ տարի Ադրբեջանի պաշտպանական և ռազմական ծախսերը նախատեսվում են մոտ 9 միլիարդ մանաթ։ Ադրբեջանն ինքն էլ է ռազմական տեխնիկա արտադրում, բարեկամ և գործընկեր պետություններից ժամանակակից ռազմական տեխնիկա և զենք է գնում»։
Քաղաքագետի խոսքով՝ Հայաստանի զինումը կարող է որոշ չափով դանդաղեցնել խաղաղության գործընթացը, սակայն դա չպետք է խոչընդոտի խաղաղաշինությանը։ Նրա կարծիքով՝ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նույնպես հասկանում է դա և գիտակցում է, որ իր երկրի համար ամենաձեռնտու ճանապարհը սահմանադրական փոփոխությունն իրականացնելով Ադրբեջանի հետ խաղաղության համաձայնագիր ստորագրելն է։
«Փաշինյանն ինքն էլ է հասկանում, որ եթե Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ խաղաղություն չհաստատի, համապատասխան համաձայնագրերի չհասնի, Հայաստանի վիճակն ավելի կծանրանա։ Դրա համար էլ կարծում եմ, որ չնայած Հայաստանի զինմանը, Փաշինյանի կառավարությունը կշարունակի խաղաղաշինությունը Ադրբեջանի հետ»։
Էլխան Շահինօղլուն նշել է, որ եթե Փաշինյանը ձգձգի խաղաղության գործընթացը և սահմանադրական փոփոխությունը, տարածաշրջանում լարվածությունը կարող է աճել։ Նրա խոսքով՝ հնարավոր հանրաքվեի արդյունքները նույնպես կարող են լուրջ ազդեցություն ունենալ տարածաշրջանի վիճակի վրա։
«Եթե հանրաքվե անցկացվի և հայ հասարակությունը դեմ քվեարկի նոր սահմանադրությանը, դա կարող է նշանակել հին սահմանադրության, ինչպես նաև Ադրբեջանի տարածքային պահանջների աջակցություն։ Սա ավտոմատ կերպով կարող է լարել իրավիճակը տարածաշրջանում։ Միգուցե հենց դրա համար էլ Փաշինյանը նախընտրում է չշտապել հանրաքվեի հարցում։ Սակայն գործընթացը ձգձգելը նույնպես ռիսկային է։ Քանի որ արմատական ուժերը արտաքին ազդեցության տակ կարող են լարել իրավիճակը Հայաստանում և իշխանության գալ։ Նման սցենարը կարող է պայմաններ ստեղծել տարածաշրջանում նոր պատերազմի վտանգի առաջացման համար», - ընդգծել է քաղաքագետը։
