Azərbaycan diplomatik xidmət orqanları əməkdaşlarının peşə bayramı günündə bu dəfə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tanınmış dövlət xadimi və diplomatlarından biri olan Məmməd xan Təkinski haqqında danışacağıq.
Modern.az Azərbaycan diplomatiyasının unudulan siması Naxçıvanın müdafiəsi, erməni silahlı dəstələrinin törətdiyi qırğınların sənədləşdirilməsi, Azərbaycanın milli maraqlarının beynəlxalq müstəvidə müdafiəsi və sonradan repressiya ilə başa çatan taleyi onun adını Cümhuriyyət tarixində xüsusi yerə sahib şəxsiyyətlərdən biri olan Məmməd xan Təkinski haqqında məqaləni təqdim edir.
Arxiv sənədləri və dövrün mənbələri əsasında hazırlanan bu yazıda Məmməd xan Təkinskinin dövlətçilik fəaliyyətinin əsas məqamları təqdim olunur.
Cümhuriyyət diplomatiyasında yeri
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət xadimlərindən və tanınmış diplomatlarından biri Məmməd xan Təkinskidir. O, Cümhuriyyət dövründə müxtəlif məsul vəzifələrdə çalışaraq dövlətə xidmət edib.
Məmməd xan Təkinski 1918-ci il iyulun 15-də Cümhuriyyət hökumətinin qərarı ilə Zaqafqaziyada erməni-daşnak silahlı dəstələrinin dinc müsəlman əhaliyə qarşı törətdikləri zorakılıq və qırğınların araşdırılması məqsədilə yaradılmış Fövqəladə İstintaq Komissiyasının üzvü olub.
1919-cu ilin yanvarında Azərbaycanın Ermənistandakı diplomatik nümayəndəsi təyin edilən Təkinski Naxçıvanda erməni idarəçiliyinə son qoyulmasının vacibliyini beynəlxalq missiyalar qarşısında dəfələrlə qaldırıb, Cümhuriyyət hökumətini bu məsələyə fəal müdaxilə etməyə çağırıb. Onun milli maraqları qətiyyətlə müdafiə edən mövqeyi Ermənistanın daşnak hökumətini narahat edib və nəticədə geri çağırılmasına nail olunub.
Bundan sonra, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 11 oktyabr 1919-cu il tarixli qərarı ilə 1 oktyabr 1919-cu ildən Xarici işlər nazirinin müavini vəzifəsinə təyin olunub və Azərbaycanın sovetləşdirilməsinə qədər bu vəzifəni icra edib.
1918–1920-ci illərdə İrəvan quberniyasının türk-müsəlman əhalisinin müdafiəsində və qaçqınların problemlərinin həllində onun xidmətləri danılmazdır. Buna baxmayaraq, sovet dövründə nəşr olunan ensiklopediyalarda və digər kütləvi nəşrlərdə Məmməd xan Təkinski haqqında demək olar ki, heç bir məlumat verilməyib. Onun fəaliyyəti barədə qısa məlumat yalnız 2005-ci ildə nəşr edilmiş "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası"nın II cildində yer alıb.
Tədqiqatçı alim Ataxan Paşayevin araşdırmaları nəticəsində Ukraynanın Odessa vilayət Dövlət Arxivində Novorossiysk Universitetində təhsil almış azərbaycanlı tələbələrin şəxsi işləri arasında Məmməd xan Təkinskinin də şəxsi işi aşkar edilib. Həmin sənəd onun bioqrafiyasının öyrənilməsi baxımından mühüm mənbə hesab olunur.
Ermənistandakı diplomatik fəaliyyəti
Məmməd xan Təkinskinin diplomatik fəaliyyəti 1919-cu ilin əvvəllərindən başlayır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin mətbu orqanı olan "Azərbaycan" qəzetinin 31 yanvar 1919-cu il tarixli 22-ci nömrəsində onun Azərbaycan Respublikasının Ararat Respublikası nəzdində diplomatik nümayəndə təyin edildiyi barədə məlumat dərc olunmuşdu. Xarici İşlər Nazirliyinin 15 aprel 1919-cu il tarixli 2 nömrəli əmrində də M.X. Təkinskinin 29 yanvar 1919-cu ildən etibarən Ermənistan Respublikası hökuməti nəzdində Azərbaycanın diplomatik nümayəndəsi təyin edildiyi təsdiqlənirdi.
Diplomatik nümayəndə təyin olunana qədər isə o, bir müddət Xarici işlər naziri vəzifəsini icra etmişdi. Həmin dövrdə Təkinski Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün müdafiəsi istiqamətində də fəal çalışırdı. O, 1918-ci il dekabrın 9-da Azərbaycanın Gürcüstandakı nümayəndəsi M.Cəfərova göndərdiyi diplomatik məlumatda Qazax qəzasının Qaraqoyunlu kəndinin Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu Ermənistanın Gürcüstandakı nümayəndəliyinin diqqətinə çatdırmağı xahiş etmişdi.
Ermənistana göndərilən etiraz notası
1919-cu il martın 27-də "Azərbaycan" qəzetində M.X. Təkinskinin martın 24-də Ermənistanın xarici işlər nazirinə təqdim etdiyi nota dərc olunmuşdu. Notada İrəvan quberniyasından türk qoşunları çəkildikdən sonra erməni silahlı dəstələrinin Naxçıvan istiqamətində hücuma keçdiyi, Səib, Kataklı, Şalavb, Xaraba Kataklı və digər kəndləri dağıtdığı, dinc müsəlman əhalini – qadınları, uşaqları və qocaları qətlə yetirdiyi bildirilirdi.
Sənəddə həmçinin qeyd olunurdu ki, digər erməni silahlı dəstələri Qaraxaç, Şaqanlı, Kadılı, Yuxarı Qarabağlar, Ağasıbəyli, Dəhnaz və Şişidağ kəndlərinə hücum edərək yüzlərlə qadın və qızı əsir aparmış, kəndlərin müsəlman əhalisini qətlə yetirmişdilər.
Məmməd xan Təkinski notasında Ermənistan hökumətindən əsir götürülmüş qadın və qızların dərhal azad edilməsini, ziyanın miqyasının müəyyənləşdirilməsi üçün isə ingilislər, müsəlmanlar və ermənilərdən ibarət birgə komissiyanın yaradılmasını tələb edirdi. O, eyni zamanda Ermənistan hökumətini Azərbaycanla dostluq münasibətlərini qorumaq istəyirsə, bu tələblərin yerinə yetirilməsinə kömək göstərməyə çağırırdı.
Eçmiədzin səfəri və katalikosla görüş
1919-cu il aprelin 2-də M.X. Təkinski Xarici İşlər Naziri M.Y. Cəfərova göndərdiyi teleqramda martın 18-də Eçmiədzinə gedərək katalikosla görüşdüyünü bildirirdi. Onun sözlərinə görə, katalikos ermənilərlə müsəlmanların sülh və dostluq şəraitində yaşamasının vacibliyini vurğulamış və bu barədə erməni xalqına müraciət edəcəyinə söz vermişdi.
Teleqramda maraqlı bir məqam da yer alırdı. Təkinski yazırdı ki, mazut çatışmazlığı səbəbindən Eçmiədzin kilsəsi və katalikosun evi işıqlandırılmır. Buna görə o, katalikosa mazut göndərilməsinə söz verdiyini bildirərək hökumətdən bu məqsədlə 200 pud mazut ayrılmasını xahiş edirdi. O, əlavə edirdi ki, bu vəd katalikosa böyük təsir bağışlayıb.
Məmməd xan Təkinski teleqramında qaçqınların ağır vəziyyətdə olduğunu, onlara təcili yardım göstərilməsinin vacibliyini, həmçinin Hindistan hərbi hissələrinin Naxçıvana yollandığını da qeyd edirdi.
Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan Xoyski həmin teleqramın üzərinə belə bir dərkənar yazmışdı:
"Bir sistern neft buraxılsın, əlaqə yaradılsın, gimnazistlər qəbul edilsin."
Erməni cinayətlərinin sənədləşdirilməsi
1919-cu il iyunun 4-də xarici işlər nazirinin müavini A.X. Ziyadxanov M.X. Təkinskiyə göndərdiyi direktivdə İrəvan quberniyasında, Qarabağda və Araz Respublikasında müsəlman əhaliyə qarşı törədilmiş zorakılıqlarla bağlı bütün materialların təcili toplanmasını tapşırırdı.
Direktivdə qeyd olunurdu ki, bu hadisələrin araşdırılması məqsədilə müttəfiq dövlətlərin nümayəndələrinin də iştirakı ilə fövqəladə parlament komissiyasının yaradılması nəzərdə tutulur və komissiyanın fəaliyyəti üçün 10 milyon rubl vəsait ayrılacaq. M.X. Təkinskiyə İrəvan Milli Şurasını da bu işə cəlb edərək bütün materialları mümkün qədər tez hazırlamaq tapşırılırdı.
Bu variant həm orijinal məzmunu qoruyur, həm də 3-4 dəfə daha rahat oxunur. Uzun arxiv sitatlarının əvəzinə onların mahiyyəti müəllif dili ilə verildiyi üçün məqalə dinamikliyini itirmir.
Naxçıvanın müdafiəsi və diplomatik mübarizə
Erməni-daşnak silahlı dəstələrinin dinc müsəlman əhaliyə qarşı törətdikləri cinayətlərin sənədləşdirilməsi istiqamətində işlər davam etdirilirdi. Azərbaycanın Ermənistandakı diplomatik nümayəndəsi Məmməd xan Təkinski 1919-cu il mayın 3-də Ermənistan hökumətinə təqdim etdiyi notada erməni qoşunlarının Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvana yeridilməsinə qəti etirazını bildirmişdi.
Notada qeyd olunurdu ki, sərhəd məsələləri silah gücü ilə deyil, Qafqaz Konfransı çərçivəsində sülh yolu ilə həll edilməlidir. Təkinski Ermənistan hökumətinin özünün də 4 aprel 1919-cu il tarixli 1075 nömrəli notasında ərazi məsələlərinin Qafqaz Konfransının həll etməli olduğu əsas məsələlərdən biri olduğunu xatırladaraq bu məsələyə dair rəsmi cavab istəyirdi.
Məmməd xan Təkinskinin diplomatik yazışmaları göstərirdi ki, o, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün müdafiəsi istiqamətində ardıcıl fəaliyyət göstərir, Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarına yönəlmiş iddialarına qarşı beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində etiraz edirdi.
1919-cu il mayın 10-da Nazirlər Şurasının sədri Nəsib bəy Yusifbəyliyə göndərdiyi şifrəli teleqramda isə Təkinski daha ciddi təhlükəyə diqqət çəkirdi. O yazırdı ki, yayılan şayiələrə görə, Ermənistan Qarabağın Azərbaycana məxsus olduğunu qəbul edəcəyi təqdirdə, ingilislər Şərur-Naxçıvan bölgəsini Ermənistana verməyi nəzərdə tuturlar. Təkinski bu məlumatın ermənilər tərəfindən yayıldığını bildirsə də, başdan-başa müsəlman əhalisinin yaşadığı Şərur-Naxçıvanın Ermənistana verilməsinin bölgə əhalisi üçün ağır nəticələr doğuracağını vurğulayırdı. O, Tiflisdə yerləşən müttəfiq komandanlığın bu barədə ətraflı məlumatlandırılmasının vacibliyini qeyd edir, əks halda Azərbaycan diplomatiyasının uduza biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirdi.
Beynəlxalq istintaq komissiyasının yaradılması təşəbbüsü
Azərbaycan hökuməti ermənilərin İrəvan quberniyasında müsəlman əhaliyə qarşı törətdikləri zorakılıqların beynəlxalq səviyyədə araşdırılmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Xarici işlər naziri əvəzi A.X. Ziyadxanovun 7 iyun 1919-cu il tarixli, 13 nömrəli əmri ilə İrəvan quberniyasında dağıdılmış və zorakılığa məruz qalmış kəndlərlə bağlı beynəlxalq istintaq komissiyasının yaradılması istiqamətində hazırlıq işlərinə başlanılmışdı. Əmrdə komissiyanın təşkilinə rəhbərlik etmək üçün dəftərxana direktoruna tapşırıq verilir, bu işə direktor müavini Şepotyev, Abdulla bəy və Olenevin də cəlb olunması göstərilirdi.
Şərur-Naxçıvanın müdafiəsi üçün təkliflər
Həmin gün – 7 iyun 1919-cu ildə Məmməd xan Təkinski Xarici işlər naziri Məhəmmədhəsən Cəfərova göndərdiyi teleqramda Ermənistanın mümkün hərbi addımlarına qarşı Şərur-Naxçıvan və Ordubad milli şuralarına dəstək göstərilməsinin vacibliyini vurğulayırdı.
Teleqramda qeyd edilirdi ki, ermənilər Könüllülər ordusunun hərəkətindən ruhlanırlar və Azərbaycanla münasibətlər gərginləşəcəyi təqdirdə Ermənistandan düşmən mövqeyi gözlənilir. Buna görə də Təkinski Şərur-Naxçıvan bölgəsində hərbi təşkilatlanmanın gücləndirilməsini təklif edir, gördüyü tədbirlər nəticəsində artıq Şərur-Naxçıvan və Ordubad milli şuralarının birləşdirildiyini və onların daim onunla əlaqə saxladıqlarını bildirirdi.
Zorakılıqlarla bağlı sübutların toplanması
1919-cu il iyunun 10-da Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi M.X. Təkinskiyə göndərdiyi təcili diplomatik göstərişdə İrəvan quberniyası və imkan daxilində Qars vilayətində ermənilərin müsəlman əhaliyə qarşı törətdikləri zorakılıqlara dair ətraflı statistik məlumatların toplanmasını tapşırırdı.
Qarabağ və Naxçıvan məsələsində prinsipial mövqe
1919-cu il iyunun 26-da Məmməd xan Təkinski İrəvandan Xarici işlər naziri Məhəmmədhəsən Cəfərova göndərdiyi məlumatda Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyinə təqdim etdiyi 224 nömrəli notadan bəhs edirdi. Notada bildirilirdi ki, Azərbaycan Hökumətinin 15 yanvar 1919-cu il tarixli qərarı ilə Xosrov bəy Sultanov Zəngəzur, Cəbrayıl və Cavanşir qəzalarının general-qubernatoru təyin olunub və bu təyinat aprelin 3-də rəsmən tanınıb.
Buna görə də Ermənistan hökumətinin Sultanovun fəaliyyəti və ya Azərbaycan qoşunlarının həmin ərazilərdə olması ilə bağlı istənilən etirazı Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirilirdi. Notada həmçinin qeyd olunurdu ki, Xosrov bəy Sultanovun gördüyü tədbirlər nəticəsində Şuşa bölgəsində sabitlik və normal həyat bərpa olunmağa başlayıb.
Qarışıq istintaq komissiyası təklifi
1919-cu il iyunun 23-də Xarici işlər naziri əvəzi Adilxan Ziyadxanov Ermənistanın xarici işlər nazirinə göndərdiyi notada Azərbaycan və Ermənistan arasında baş vermiş qanlı hadisələrin obyektiv araşdırılması üçün mühüm təklif irəli sürmüşdü.
Notada vurğulanırdı ki, hər iki respublikanın müstəqilliyini elan etməsindən sonra qarşılıqlı qətllər, kəndlərin dağıdılması, təsərrüfatların məhv edilməsi və qaçqın probleminin yaranması iki xalq arasında münasibətləri ağırlaşdırıb. Azərbaycan hökuməti hesab edirdi ki, bu hadisələrin səbəblərinin qərəzsiz araşdırılması və qaçqın probleminin həlli gələcək münasibətlərin normallaşmasına xidmət edə bilər.
Bu məqsədlə Azərbaycan hökuməti erməni və azərbaycanlı nümayəndələrdən ibarət qarışıq hökumət-parlament komissiyasının yaradılmasını, zərurət yaranacağı halda isə Avropa və Amerika dövlətlərinin nümayəndələrinin də komissiyanın tərkibinə daxil edilməsini təklif etmişdi. Lakin Ermənistan hökuməti bu təşəbbüsə müsbət cavab verməmişdi.
Fövqəladə İstintaq Komissiyasının fəaliyyəti
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Zaqafqaziyada müsəlman əhaliyə qarşı törədilmiş qırğınların araşdırılması məqsədilə hələ 15 iyul 1918-ci ildə Fövqəladə İstintaq Komissiyasının yaradılması barədə qərar qəbul etmişdi.
1918-ci il avqustun 31-də Xarici işlər naziri əvəzi Fətəli xan Xoyskinin imzaladığı qərarla Ələkbər bəy Xasməmmədovun sədrliyi altında komissiya formalaşdırılmışdı. Sonralar Bakı və Gəncə dairə məhkəmələrinin nümayəndələri, hüquqşünaslar və digər mütəxəssislərlə yanaşı, Məmməd xan Təkinski də komissiyanın üzvləri sırasında fəaliyyət göstərmişdi.
Komissiyanın əsas məqsədi erməni silahlı dəstələrinin müsəlman əhaliyə qarşı törətdikləri qətllər, talanlar və digər zorakılıq faktlarını sənədləşdirmək, onları hüquqi müstəviyə çıxarmaq idi.
Tarixin dərsləri
Müəllif hesab edir ki, son iki əsr ərzində erməni millətçilərinin Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirdiyi təcavüz və soyqırımı siyasətinin mahiyyətinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması baxımından belə komissiyaların fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Arxiv sənədləri əsasında toplanmış faktlar və sübutlar həmin cinayətlərin beynəlxalq hüquqi qiymət almasına imkan yarada bilərdi. Məqalədə qeyd olunur ki, buna baxmayaraq, uzun illər ərzində bu istiqamətdə lazımi nəticələr əldə olunmayıb və müəllifin fikrincə, törədilmiş cinayətlər beynəlxalq səviyyədə hüquqi qiymətini almayıb. Müəllif bu vəziyyətin sonrakı dövrlərdə də yeni faciələrin baş verməsinə şərait yaratdığını vurğulayır və Xocalı faciəsini də həmin siyasətin davamı kimi qiymətləndirir.
Repressiya ilə başa çatan ömür
1920-ci ilin aprelində XI Qırmızı Ordunun Azərbaycanı işğal etməsindən sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət xadimləri və ziyalılarının əksəriyyəti repressiyalara məruz qaldı. Hərçənd Parlamentin 27 aprel 1920-ci il tarixli iclasında hakimiyyət kommunistlərə təhvil verilərkən yeni hökumətin parlament və hökumət üzvlərinin həyat və əmlak toxunulmazlığına təminat verəcəyi qərarda öz əksini tapmışdı, sonradan bu vədlərə əməl olunmadı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin digər dövlət xadimləri kimi, Məmməd xan Təkinski də 1938-ci ildə repressiya qurbanı oldu.
