“Bişkekdə keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti Azərbaycan üçün yalnız Avrasiyanın aparıcı dövlətləri ilə qarşılıqlı fəaliyyət baxımından deyil, həm də Cənubi Qafqazın gələcək arxitekturası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sammit çərçivəsində regionun gələcəyi ilə birbaşa bağlı olan mühüm hadisə baş verdi: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanla görüş keçirdi. Tərəflər 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilmiş Sülh Sammitinin, həmin gün imzalanmış Birgə Bəyannamənin, eləcə də Azərbaycan ilə Ermənistan arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis edilməsi haqqında Sazişin razılaşdırılmış mətninin paraflanmasının tarixi əhəmiyyətini vurğuladılar. Növbəti dialoqun artıq ŞƏT sammiti çərçivəsində keçirilməsi prosesə sırf Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri prizmasından deyil, daha geniş regional və Avrasiya kontekstindən baxmağa imkan verir”. Bunu Modern.az-a açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Sevinc Fətəliyeva deyib.
Deputat bildirib ki, onilliklər boyu davam etmiş münaqişədən sonra Cənubi Qafqaz geosiyasi risk məkanından əməkdaşlıq məkanına çevrilmək üçün real imkan əldə edib. Bu transformasiyanın əhəmiyyəti regionun üç dövlətinin sərhədlərindən xeyli kənara çıxır. Bu gün Avrasiyanın yeni ayırıcı xətlərə deyil, işlək kommunikasiyalara, proqnozlaşdırıla bilən münasibətlərə, təhlükəsiz marşrutlara və davamlı iqtisadi əlaqələrə ehtiyacı var. Məhz buna görə Azərbaycan ilə Ermənistan arasında münasibətlərin tam normallaşması ikitərəfli sülh sazişinin çərçivəsini aşan daha geniş regional və geoiqtisadi nəticələr doğura bilər.
Millət vəkilinin sözlərinə görə, son illər Azərbaycan regional sistemdə öz mövqeyini əsaslı şəkildə dəyişib. Ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa edən ölkəmiz postmünaqişə dövrünün yeni gündəliyinin formalaşdırılmasına diqqət yönəldib. Bu gündəliyin əsas anlayışları artıq müharibə və status-kvo deyil, sülh, bərpa, kommunikasiyaların açılması və iqtisadi inkişafdır. Bununla yanaşı, sülh Bakı üçün abstrakt siyasi formul deyil. Onun real dəyəri Cənubi Qafqazda dövlətlərin kənar müdaxilə olmadan, qarşılıqlı maraqlar əsasında və yeni eskalasiya riskindən uzaq şəkildə əməkdaşlıq edə biləcəyi dayanıqlı münasibətlər sisteminin qurulmasındadır. Məhz bu kontekstdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın ŞƏT kimi geniş Avrasiya platformasında görüşü xüsusi məna daşıyır. Təşkilat iqtisadi gündəliyini getdikcə genişləndirir. Bişkek sammitində ticarət, nəqliyyat, rəqəmsal texnologiyalar və regional bağlantılar əsas istiqamətlər sırasında yer alır. Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün isə dünya bazarlarına çıxışı təmin edən əlavə marşrutların formalaşdırılması getdikcə daha mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
“Cənubi Qafqaz bu sistemdə Mərkəzi Asiya, Xəzər hövzəsi, Türkiyə və Avropa məkanı arasında təbii coğrafi mövqeyə malikdir. Lakin coğrafi üstünlük öz-özlüyündə kifayət etmir. Beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri yalnız siyasi sabitliyin və uzunmüddətli etimad mühitinin mövcud olduğu şəraitdə tam səmərə ilə fəaliyyət göstərə bilər. Bu baxımdan, Bişkekdə Prezident İlham Əliyevin Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevlə nəqliyyat-logistika məsələlərini və Orta Dəhlizin perspektivlərini müzakirə etməsi də diqqətəlayiqdir. Söhbət, o cümlədən tikilməkdə olan Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolunun Xəzər dənizi və Azərbaycan vasitəsilə Orta Dəhlizə inteqrasiyası imkanlarından gedir. Beləliklə, vahid geoiqtisadi mənzərə formalaşır”, - deyən Sevinc Fətəliyeva əlavə edib ki, Mərkəzi Asiya qərb istiqamətində çıxış imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Çin şaxələndirilmiş quru nəqliyyat marşrutlarına maraq göstərir. Cənubi Qafqaz dövlətləri investisiyaların və tranzit imkanlarının artmasında maraqlıdır. Türkiyə isə Avropa məkanına çıxış imkanlarını təmin edir. Bu konfiqurasiyada Azərbaycan müxtəlif maraqların kəsişdiyi əsas mərkəzlərdən birinə çevrilir.
Onun fikrincə, burada prinsipial məqam ondan ibarətdir ki, Bakı qonşu dövlətlər arasında münaqişələrin davam etməsi hesabına hər hansı eksklüziv üstünlüyü qorumaqda deyil, bütövlükdə regional iqtisadiyyatın genişlənməsində maraqlıdır. Sabit Cənubi Qafqaz qapalı sərhədlər və parçalanmış iqtisadi məkan şəraitində olduğundan qat-qat daha böyük imkanlar yarada bilər. Bu mənada Azərbaycan və Ermənistan rəhbərləri arasında birbaşa görüşlərin ardıcıllığı ayrıca siyasi əhəmiyyət daşıyır. Bu, əsas qərarların məhz tərəflərin özləri tərəfindən qəbul edildiyi ikitərəfli normallaşma modelinin möhkəmləndiyini göstərir. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə edilmiş razılaşmalardan sonra qarşıda duran əsas vəzifə siyasi nəticələrin tədricən dayanıqlı dövlətlərarası münasibətlər sisteminə transformasiya olunmasıdır.
Deputat hesab edir ki, Azərbaycan bu mərhələyə güclü mövqeyi ilə daxil olur. Ölkə bütün ərazisi üzərində suverenliyini tam bərpa edib, beynəlxalq mövqelərini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirib və eyni zamanda qonşularına yeni məntiqə — münaqişə keçmişindən qarşılıqlı iqtisadi faydaya əsaslanan gələcəyə keçidi təklif edir. Bu səbəbdən Bişkek görüşünün əhəmiyyəti danışıqların müddəti və ya müzakirə olunan məsələlərin sayı ilə ölçülmür. Əsas olan prosesin özüdür: Azərbaycan-Ermənistan dialoqu tədricən normal dövlətlərarası diplomatiyanın tərkib hissəsinə çevrilir, sülh gündəliyi isə Avrasiyanın daha geniş inkişaf gündəliyinə inteqrasiya olunur.
“Məhz burada bütün region üçün yeni perspektiv yaranır. Əgər Cənubi Qafqaz qarşıdurma səhifəsini tam bağlaya bilsə, region rəqabət aparan maraqların sərhəd xətti deyil, həmin maraqların uzlaşdığı və kəsişdiyi əməkdaşlıq məkanına çevrilə bilər. Bu halda yalnız Azərbaycan və Ermənistan deyil, Mərkəzi Asiya dövlətləri, Türkiyə və Şərq ilə Qərb arasında etibarlı marşrutlarda maraqlı olan digər ölkələr də bundan faydalanacaq. Bişkek sammiti bir daha göstərir ki, Cənubi Qafqazda sülh artıq yalnız regional məsələ deyil. Bu, formalaşmaqda olan Avrasiya sabitlik, ticarət və əməkdaşlıq arxitekturasının mühüm elementidir. Prezident İlham Əliyevin ardıcıl və praqmatik siyasəti nəticəsində Azərbaycan bu prosesdə əsas mövqelərdən birini tutur”, - deyə Sevinc Fətəliyeva vurğulayıb.
