Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևի այցը Ղարաբաղ՝ մեր երկրում հավատարմագրված օտարերկրյա դիվանագետների հետ, Հայաստանում իրական քաղաքական աղմուկ է առաջացրել։ Հայկական լրատվամիջոցները, պատգամավորները, ռևանշիստ քաղաքական գործիչները, անջատողական կառույցների նախկին ներկայացուցիչները և սփյուռքի ակտիվիստները սկսել են թիրախավորել նույնիսկ այցին մասնակցող դիվանագետներին։
Մինչդեռ տեղի ունեցածը չափազանց պարզ է. Ադրբեջանն իր տարածքում հավատարմագրված դիվանագետներին տարել է իր միջազգայնորեն ճանաչված տարածքներ։ Սա ոչ իրավական, ոչ էլ քաղաքական կապ չունի Հայաստանի հետ։ Սակայն Երևանի արձագանքները ցույց են տալիս, որ թեև Հայաստանի ղեկավարությունը խոսում է խաղաղության մասին, այս երկրի քաղաքական շրջանակները և հասարակությունը դեռ պատրաստ չեն ընդունելու հետհակամարտային իրողությունները։
Modern.az-ը ուսումնասիրել է Հայաստանի լրատվամիջոցներում, խորհրդարանում և սոցիալական ցանցերի հայկական հատվածում հնչած արձագանքները։
150 օտարերկրյա ներկայացուցիչների այցը Ղարաբաղ
Սեպտեմբերի 11-12-ին կայացած այցին մասնակցել է մոտ 150 դիվանագետ և օտարերկրյա ներկայացուցիչ՝ 58 երկրներից և 9 միջազգային կազմակերպություններից։
Ադրբեջանի նախագահի օգնական, Նախագահի աշխատակազմի արտաքին քաղաքականության հարցերի բաժնի ղեկավար Հիքմեթ Հաջիևի ուղեկցությամբ պատվիրակությունը եղել է Խանքենդիում, Շուշիում, Աղդերեում և Քելբաջարում։
Դիվանագետներին տեղեկություններ են տրամադրվել օկուպացիայից ազատագրված տարածքներում իրականացվող շինարարական և վերականգնողական աշխատանքների, նոր բնակավայրերի, տրանսպորտային ենթակառուցվածքների, Ղարաբաղի համալսարանի գործունեության, պատմական և կրոնական հուշարձանների ներկա վիճակի մասին։
Այցի երկրորդ օրը պատվիրակությունը այցելել է Աղդերեի շրջանի Գանձասարի և Քելբաջարի շրջանի Խուդավենգի վանքերը։
Հիքմեթ Հաջիևը դիվանագետներին հայտնել է, որ այս հուշարձանները հին Կովկասյան Ալբանիայի քրիստոնեական ժառանգության անբաժանելի մասն են։ Նշվել է, որ Գանձասարի վանքը կառուցվել է 13-րդ դարում ալբանական տիրակալ Հասան Ջալալ Դովլի կողմից։
Ադրբեջանցի պաշտոնյան հայտարարել է, որ օկուպացիայի տարիներին հուշարձաններում ապօրինի միջամտություններ են իրականացվել, դրանց ճարտարապետական առանձնահատկությունները փոփոխվել են, և փորձեր են արվել կեղծել դրանց պատմական ինքնությունը։
Դիվանագետներին Գանձասար և Խուդավենգ տանելը նախ և առաջ հնարավորություն է տվել նրանց սեփական աչքերով տեսնել հուշարձանները։ Սա այլ պատկեր է ստեղծել օտարերկրյա ներկայացուցիչների համար, ովքեր երկար տարիներ Ղարաբաղի հուշարձանների մասին ծանոթ էին միայն հայկական քարոզչության կողմից ներկայացված միակողմանի տեղեկություններին։
Երևի հայկական լրատվամիջոցներին անհանգստացնող հիմնական հարցը սա է. Ադրբեջանն այլևս Ղարաբաղի իրողությունները ներկայացնում է ոչ թե միջնորդների և երրորդ կողմերի միջոցով, այլ անմիջապես իր տարածքում։
Ինչու՞ դատարկ գիրքը խուճապի մատնեց հայկական լրատվամիջոցներին։
Այցի ամենաքննարկվող հատվածը հայկական լրատվամիջոցներում Գանձասարի վանքում արված կադրերն էին։
Հիքմեթ Հաջիևը դիվանագետներին ցույց է տվել վանքում հին կրոնական գրքի պես ցուցադրված հրատարակություններից մեկը։ Ցուցադրվել է, որ գրքի միայն մի քանի էջում կան տեքստեր և պատկերներ, իսկ մյուս էջերը լիովին դատարկ են։
Կադրերում երևում է, թե ինչպես է ադրբեջանցի պաշտոնյան թերթում գիրքը դիվանագետների առջև։ Հենց այս կադրերն են լուրջ անհանգստություն առաջացրել հայկական լրատվամիջոցներում։
Հայ հեղինակները շտապել են ապացուցել, որ գիրքը բնօրինակ ձեռագիր չէ, այլ թանգարանի համար պատրաստված վերարտադրություն։ Պատմաբան Համլետ Պետրոսյանը սոցիալական ցանցում գրել է, որ ցուցադրության համար միայն որոշակի էջեր են բազմացվել, իսկ գրքի մնացած մասը նախապես դատարկ է պահվել։ Նրա պնդմամբ՝ բնօրինակ ձեռագրերը պահպանվում են Երևանի Մատենադարանում։
Հայկական կողմի բացատրությունը նոր հարցեր է առաջացնում։ Եթե հրատարակությունը պարզապես ցուցադրության համար պատրաստված վերարտադրություն էր, ինչու՞ դրա կարգավիճակը բացահայտորեն չի նշվել։ Ինչու՞ դիվանագետներին ներկայացված թանգարանային ցուցանմուշի մեծ մասը բաղկացած էր դատարկ էջերից։ Չի բացատրվում նաև, թե ինչ գիտական և թանգարանագիտական անհրաժեշտությունից է բխում պատմական ձեռագրի միայն երկու էջի պատճենը հանելը, իսկ այնուհետև հարյուրավոր դատարկ թերթեր կազմելը։
Այլ կերպ ասած, հայկական լրատվամիջոցների կողմից երկար պաշտպանել փորձած «հին գիրքը» դիվանագետների առջև բացվելուն պես դրանից դուրս են եկել ոչ թե պատմություն, այլ դատարկ էջեր։
Հայերը կրկին փորձում են անուններ տալ ադրբեջանական քաղաքներին
Հայկական լրատվամիջոցների ներկայացման մեջ ուշադրություն գրավող մեկ այլ կետ է ադրբեջանական տարածքների անունների շարունակական աղավաղումը։
Հայկական հրատարակությունները Ղարաբաղն անվանել են «Արցախ», Խանքենդին՝ «Ստեփանակերտ», իսկ Շուշին՝ որոշ դեպքերում «օկուպացված Շուշի»։ Կարծես թե այցը կազմակերպվել է ոչ թե Ադրբեջանի ինքնիշխան տարածք, այլ Հայաստանի որևէ վարչական շրջան։
Մինչդեռ Հայաստանն ինքը հայտարարել է, որ ճանաչում է Ադրբեջանի 86,6 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքային ամբողջականությունը։ 2025 թվականի օգոստոսին նախաստորագրված խաղաղության պայմանագրի տեքստում նույնպես նախատեսվում է, որ կողմերը ճանաչում են միմյանց ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունը և սահմանների անձեռնմխելիությունը։ Հրապարակված պայմանագրի տեքստում արտացոլված է նաև փոխադարձ տարածքային պահանջներից հրաժարվելը։
Հայկական լրատվամիջոցները, սակայն, անտեսելով երկրի ղեկավարության ստորագրած կամ ընդունած սկզբունքները, շարունակում են ադրբեջանական քաղաքները ներկայացնել անջատողական ռեժիմի հորինած անուններով։
Այս աշխարհագրական անունների շուրջ մղվող պայքարը ցույց է տալիս, որ հայ հասարակության մեջ Ադրբեջանի ինքնիշխանությունը դեռ ներքին մակարդակով ընդունված չէ։
Երևանի պաշտոնյաները միջազգային միջոցառումներում հայտարարում են, որ ճանաչում են Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, իսկ հայկական լրատվամիջոցները և քաղաքական շրջանակները առաջին իսկ հնարավորության դեպքում կրկին վերադառնում են «Արցախ», «Ստեփանակերտ» և «օկուպացված Շուշի» արտահայտություններին։
Առաջանում է արդարացի հարց. Հայաստանի իրական դիրքորոշումը պաշտոնական հանդիպումներում հնչող խաղաղության հայտարարություններն են, թե՞ երկրի խորհրդարանում, լրատվամիջոցներում և հանրային քննարկումներում շարունակվող տարածքային պահանջները։
Ինչու՞ դիվանագետները թիրախ դարձան։
Հայկական շրջանակները չեն սահմանափակվել միայն Ադրբեջանին ուղղված բողոքներով։ Ղարաբաղ եկած դիվանագետների անունները առանձին թվարկվել են, և նրանք դարձել են հանրային ճնշման թիրախ։
Արմատական դիրքորոշմամբ առանձնացող «301.am» հարթակը հրապարակել է ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Եվրոպական միության, Մեքսիկայի, Պակիստանի, Ինդոնեզիայի, Ուզբեկստանի և Ղրղզստանի ներկայացուցիչների անունները։
Կայքը դիվանագետների այցը Խանքենդի, Շուշի, Գանձասար և Խուդավենգ ներկայացրել է որպես Ադրբեջանի Ղարաբաղի վերաբերյալ դիրքորոշման լեգիտիմացում։ Հոդվածում նշվել է, որ օտարերկրյա ներկայացուցիչների լռությունը այցի ընթացքում կարող է համարվել «հանցակցություն», և դիվանագետներին կոչ է արվել հանրային հաշվետվություն ներկայացնել։ Հոդվածում նույնիսկ մեղադրանքի առարկա է դարձել, թե որտեղ են կանգնել, որ հուշարձան են մտել և որտեղ են լուսանկարվել Ղարաբաղում։
Դիվանագետների անունների այս ձևով ցուցակագրումը սովորական քննադատություն չէ։ Սա օտարերկրյա ներկայացուցիչներին ուղղված ուղերձ է՝ «եթե այցելեք Ադրբեջանի Ղարաբաղի շրջան, Հայաստանում թիրախ կդառնաք»։
Իրեն նախկին անջատողական կառույցի «Զբոսաշրջության և մշակույթի զարգացման գործակալության» ղեկավար ներկայացնող Սերգեյ Շահվերդյանը նույնպես բաց նամակ է հղել դիվանագետներին։ Նա հատկապես փորձել է բացատրություն պահանջել ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի ներկայացուցիչներից՝ Ղարաբաղ կատարած իրենց այցերի համար։
«Արցախի միություն» կոչվող կառույցը հայտարարություն է տարածել՝ դատապարտելով օտարերկրյա դիվանագետների այցը։ Հայտարարության մեջ Ադրբեջանի կողմից իր տարածքում կազմակերպված միջոցառումը անվանվել է «բեմադրված դիվանագիտական այց»։ Անջատողական մտածելակերպը պահպանել փորձող կառույցը դիվանագետների մասնակցությունը գնահատել է որպես Ադրբեջանի դիրքորոշմանն աջակցություն։
Հայ պատմաբան Հայկ Դեմոյանի սոցիալական ցանցում տարածած մտքերում ավելի վտանգավոր տոն է նկատվել։ Նա գրել է, որ տեղի ունեցածը կարող է փոխվել, և նման փոփոխությունները երբեմն ունենում են «ծանր գին»։ Նա օգտագործել է արտահայտություններ, որ անմեղ մարդիկ կարող են վճարել այդ գինը։
Այսպիսի հռետորաբանությունը ուղղակիորեն դուրս է գալիս դիվանագիտական քննարկման սահմաններից և ստեղծում է քողարկված սպառնալիքի տպավորություն։ Ղարաբաղ այցելող դիվանագետների անունների հրապարակումը, նրանցից հաշվետվություն պահանջելը և այնուհետև «ծանր գնի» մասին ուղերձների հնչեցումը ցույց է տալիս Հայաստանի ռևանշիստական շրջանակներում վտանգավոր քաղաքական մթնոլորտի առկայությունը։
Հարցը խառնեց նաև Հայաստանի խորհրդարանը
Սոցիալական ցանցերում սկսված քննարկումը սեպտեմբերի 14-ին տեղափոխվեց Հայաստանի խորհրդարան։
Ընդդիմադիր «Հայաստան» խմբակցության քարտուղար Արթուր Խաչատրյանը Հայաստանի իշխանություններից պահանջել է Ադրբեջանի դեմ ամենաբարձր մակարդակով դիրքորոշում հայտնել։ Նա պահանջել է պաշտոնական քայլեր ձեռնարկել Գանձասարի և Խուդավենգի՝ որպես Կովկասյան Ալբանիայի ժառանգություն ներկայացնելու դեմ։
Ընդդիմադիր պատգամավոր Աննա Գրիգորյանը խորհրդարանի ղեկավարությանը կոչ է արել հայտարարել, որ Գանձասարը հայկական հուշարձան է։ Նա Հայաստանի իշխանություններին մեղադրել է Հիքմեթ Հաջիևի դիվանագետներին տրամադրած տեղեկություններին չպատասխանելու մեջ։
Պատգամավոր Մեսրոպ Մանուկյանը Հիքմեթ Հաջիևի Գանձասարում կատարած ներկայացումը և եվրոպական երկրների դիվանագետների այցին մասնակցությունը անվանել է «ամոթալի»։ Նա հայտարարել է, որ ընդդիմադիր խմբակցությունը առանձին արձագանք կտա հարցին։
Այսպիսով, ադրբեջանցի պաշտոնյայի կողմից մեր երկրի տարածքում դիվանագետներին պատմական հուշարձանների մասին տեղեկություններ տրամադրելը Հայաստանի խորհրդարանում քննարկվել է գրեթե որպես արտակարգ իրադարձություն։
Ընդդիմության մոտեցման համաձայն՝ Հայաստանի իշխանությունները պետք է միջամտեն այլ պետության ներսում կայացած դիվանագիտական այցին, նոտա հղեն Ադրբեջանին և օտարերկրյա դիվանագետների առջև սկսեն ապացուցել, թե ում է պատկանում Գանձասարը։
Երևի հայ ընդդիմության համար սահմանները փոխվել են միայն քարտեզի վրա։ Քաղաքական մտածելակերպում, սակայն, դեռ մնում է Ադրբեջանի ինքնիշխան տարածքներին միջամտելու սովորությունը։
Իշխանությունը քննադատում է, բայց փորձում է հեռավորություն պահպանել
Իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության պատգամավորները ընդդիմության համեմատ ավելի զգույշ դիրքորոշում են որդեգրել։
Պատգամավոր Սոնա Ղազարյանը Հիքմեթ Հաջիևի Գանձասարի վերաբերյալ ասածները անվանել է «անհիմն»։ Դրա հետ մեկտեղ, նա նշել է, որ խաղաղությունն արդեն գոյություն ունի, այն պետք է պահպանել, և կողմերը պետք է զգույշ լինեն իրենց հայտարարություններում։ Պատգամավորը նաև պահանջել է հաշվի առնել Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև ձեռք բերված պայմանավորվածությունները և նորմալացման ուղղությամբ առաջընթացը։
Իշխող կուսակցության մեկ այլ պատգամավոր Արմեն Խաչատրյանը լրագրողների կրկնվող հարցերին նյարդային արձագանք է տվել՝ նշելով, որ թեման չափազանց ուռճացված է։ Նրա խոսքով՝ 30-ամյա հակամարտությունից հետո նման հայտարարությունների հնչեցումը սպասելի է, և հարցը բազմիցս պատասխանվել է։
Այս արձագանքները ցույց են տալիս, որ Հայաստանի իշխանության ներսում ձևավորվել է որոշակի պրագմատիկ մոտեցում, սակայն իշխող կուսակցության ներկայացուցիչները նույնպես չեն կարողանում լիովին հրաժարվել Ղարաբաղի վերաբերյալ հին պատմական թեզերից։ Դրա պատճառը հասարակության և ռևանշիստական ընդդիմության կողմից ճնշման ենթարկվելու վախն է։
Երևանի ղեկավարությունը հասկանում է, որ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունն այլևս քննարկման առարկա չէ։ Սակայն դա հայ հասարակությանը բացահայտ ասելը դեռ քաղաքական ռիսկ է համարվում։
Ինչու՞ է լռում Հայաստանի ԱԳՆ-ն։
Նյութը պատրաստելիս Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարության կողմից այցի վերաբերյալ առանձին պաշտոնական հայտարարություն չի գրանցվել։
Այս լռության պատճառը հասկանալի է։ Եթե Հայաստանի ԱԳՆ-ն պաշտոնական բողոք հայտնի Ադրբեջանի կողմից իր տարածքում օտարերկրյա դիվանագետների այց կազմակերպելու դեմ, դրանով փաստացի կմիջամտի Ադրբեջանի ներքին գործերին։
Մյուս կողմից, այցին բողոքելը հակասության մեջ կմտնի Հայաստանի ղեկավարության՝ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը ճանաչելու մասին հայտարարությունների հետ։
Այդ իսկ պատճառով պաշտոնական Երևանը լռում է, բայց բողոքի արշավ է իրականացվում մերձավոր լրատվամիջոցների, սփյուռքի կազմակերպությունների և անջատողական կառույցների նախկին ներկայացուցիչների միջոցով։
Այս պատկերը ցույց է տալիս, որ Հայաստանը պետական մակարդակով անցել է խաղաղության հռետորաբանության, սակայն հասարակական-քաղաքական գիտակցության կարևոր մասը դեռ ապրում է նախապատերազմյան պահանջներով։
Իրական անհանգստությունը Գանձասարը չէ
Հայկական լրատվամիջոցների արձագանքներից երևում է, որ հիմնական անհանգստությունը միայն Գանձասարի և Խուդավենգի պատմական պատկանելության հետ կապված չէ։
Հայ քաղաքական շրջանակները օտարերկրյա դիվանագետների՝ Ադրբեջանի հրավերով Խանքենդի, Շուշի, Աղդերե և Քելբաջար մեկնելը դիտարկում են որպես հետհակամարտային իրողության միջազգային ճանաչում։
Դիվանագետները Ղարաբաղ են այցելում որպես Ադրբեջանի տարածք, ծանոթանում են Ադրբեջանի պետության կողմից իրականացվող նախագծերին և այցի ընթացքում ուղեկցվում են ադրբեջանցի պաշտոնյաների կողմից։ Դրա համար Երևանից թույլտվություն չի ստացվում, հայկական կողմի կարծիքը չի հարցվում, և նախկին անջատողական կառույցի գոյությունը ոչ մի ձևով հաշվի չի առնվում։
Ռևանշիստական շրջանակների կողմից չընդունվող իրողությունը հենց սա է։
Նրանք Գանձասարի գրքի դատարկ էջերը քննարկելով իրականում փորձում են նորից բացել քաղաքական առումով փակված մեկ այլ էջ։ Սակայն Ղարաբաղի հարցի նախորդ էջն արդեն փակվել է։ Ադրբեջանն ամբողջությամբ վերականգնել է իր ինքնիշխանությունը, և տարածաշրջանում որ դիվանագիտական այցը կկայանա, որոշում է միայն Բաքուն։
Ինչու՞ է Ադրբեջանի Սահմանադրական պահանջն արդարացի։
Հայաստանում վերջին արձագանքները ևս մեկ անգամ ցույց են տալիս, որ Ադրբեջանի՝ այս երկրի Սահմանադրության փոփոխության վերաբերյալ պահանջը ձևական կամ տեխնիկական հարց չէ։
Հայաստանի Սահմանադրության նախաբանում հիմք են ընդունվում երկրի 1990 թվականի Անկախության հռչակագրում ամրագրված սկզբունքները և համազգային նպատակները։ Այդ հռչակագրում հղում է արվում 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշմանը՝ Հայկական ԽՍՀ-ի և նախկին «Լեռնային Ղարաբաղի» Ինքնավար Մարզի «միավորման» մասին։ Սահմանադրության գործող նախաբանը դա պահպանում է որպես Հայաստանի պետականության հիմքերից մեկը։
Հայկական կողմը հայտարարում է, որ այս դրույթները Ադրբեջանի դեմ ուղղակի տարածքային պահանջ չեն։ Սակայն եթե երկրի պատգամավորները, լրատվամիջոցները և սփյուռքի կազմակերպությունները դեռ այլ անուններով են կոչում Ադրբեջանի քաղաքները, Ղարաբաղը ներկայացնում են որպես «օկուպացված տարածք» և թիրախավորում են Ադրբեջանի տարածք եկող դիվանագետներին, ապա դժվար է ասել, որ Բաքվի անհանգստությունն անհիմն է։
Սահմանադրության տեքստը մի կողմ, Հայաստանում քաղաքական վարքագիծը ցույց է տալիս, որ այդ տեքստին կապված պահանջները շարունակում են ապրել հասարակության մեջ։
Ադրբեջանն արդարացիորեն պահանջում է, որ ստորագրվելիք խաղաղության պայմանագիրը հակասության մեջ չմտնի Հայաստանի բարձրագույն իրավական փաստաթղթի հետ։ Մի կողմից Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը ճանաչող փաստաթուղթ ստորագրելը, մյուս կողմից՝ Ղարաբաղի Հայաստանին միացման գաղափարին հղում անող սահմանադրական հիմքը պահպանելը կայուն խաղաղության համար իրավական երաշխիք չի ստեղծում։
Նախագահ Իլհամ Ալիևը նույնպես հայտարարել է, որ Հայաստանի կողմից Ադրբեջանի դեմ տարածքային պահանջները Սահմանադրությունից հանելուց հետո հնարավոր է ստորագրել վերջնական խաղաղության պայմանագիրը։ Բաքվի այս դիրքորոշումը միջազգային լրատվամիջոցներում նույնպես ներկայացվում է որպես խաղաղության պայմանագրի հիմնական պայմաններից մեկը։
Ղարաբաղ կատարված մեկ դիվանագիտական այցի՝ Հայաստանում առաջացրած արձագանքը լավագույն պատասխանն է այն հարցին, թե ինչու է Ադրբեանը իրավական երաշխիք պահանջում։ Այսօր Խանքենդի մեկնող դիվանագետներին բողոքողը վաղը կարող է նույն քաղաքը կրկին անվանել «Ստեփանակերտ»՝ առաջ քաշելով քաղաքական պահանջ։
Խաղաղության հռետորաբանություն, ռևանշիստական մտածելակերպ
Ադրբեջանի կողմից իր տարածքում հավատարմագրված դիվանագետներին իր քաղաքներ տանելը մեր երկրի ներքին գործն է։ Այցի երթուղին որոշելու, պատվիրակությանը որ շինարարական նախագիծը կամ պատմական հուշարձանը ցույց տալու համար Հայաստանի համաձայնության կարիք չկա։
Ադրբեջանը դիվանագետներին տարել է ոչ թե Հայաստանի տարածք, այլ Խանքենդի, Շուշի, Աղդերե և Քելբաջար։ Այս տարածքները միջազգային իրավունքի համաձայն միշտ եղել են Ադրբեջանինը, իսկ այսօր գտնվում են Ադրբեջանի պետության լիակատար ինքնիշխան վերահսկողության ներքո։
Հայաստանում քաղաքական գործիչների, պատգամավորների, սփյուռքի կազմակերպությունների, նախկին անջատողականների և լրատվական ռեսուրսների կողմից մեկ այցի դեմ սկսված արշավը լուրջ հարցեր է առաջացնում այն մասին, թե որքանով է Երևանը որպես հասարակություն պատրաստ խաղաղության օրակարգին։
Օտարերկրյա դիվանագետների անունները հրապարակելը, նրանց մեղադրելը, հաշվետվություն պահանջելը և քննարկումը քողարկված սպառնալիքի հռետորաբանության հասցնելը ցույց է տալիս հայ հասարակության մեջ ռևանշիզմի մասշտաբները։
Խաղաղությունը չի ստեղծվում միայն կառավարությունների ղեկավարների հայտարարություններով։ Դրա համար հասարակությունը պետք է հրաժարվի նախկին պահանջներից, ընդունի հարևան պետության տարածքային ամբողջականությունը ոչ միայն թղթի վրա, այլև քաղաքական մտածելակերպում։
Եթե Երևանը խոսում է խաղաղության մասին, ապա նախ պետք է բացատրի իր պատգամավորներին, լրատվամիջոցներին և սփյուռքին, որ Խանքենդին, Շուշին, Աղդերեն և Քելբաջարը ադրբեջանական քաղաքներ են։ Ադրբեջանը Հայաստանից չի հարցնի, թե ում է տանելու այդ տարածքներ։
Գանձասարում դիվանագետներին ցույց տրված գրքի էջերը կարող են դատարկ լինել։ Բայց հայ հասարակության առջև ծառացած հարցը դատարկ չէ. արդյոք նրանք իսկապես պատրաստ են խաղաղությանը, թե՞ պարզապես փորձում են ժամանակ շահել պարտությունից հետո։
