Modern.az sayti xorijiy jurnalistlar bilan turkum suhbatlarni davom ettiradi. Bu suhbatlarda biz ushbu jurnalistlarning Ozarbayjon va ozarbayjonliklar haqidagi tasavvurlarini o'rganishga, ikki davlat o'rtasidagi umumiy jihatlarni tadqiq qilishga harakat qilamiz, boshqa masalalar bo'yicha fikr almashamiz.
Bu galgi suhbatdoshimiz O'zbekistondan bo'lgan hamkasbimiz Hamza Jumayevdir. Taniqli jurnalist va media eksperti bo'lgan suhbatdoshimiz, shuningdek, Global Jurnalistlar Kengashining (Küresel Gazeteciler Konseyi) a'zosidir.
– Hamza bey, o'zbek jurnalisti sifatida Ozarbayjon-O'zbekiston munosabatlarining hozirgi darajasini qanday baholaysiz? Bu aloqalarni boshqa turkiy davlatlar bilan munosabatlardan farqlovchi asosiy xususiyatlar nimalar?
– Boshqa turkiy davlatlardan farqli o'laroq, Ozarbayjon-O'zbekiston munosabatlarida siyosiy yoki iqtisodiy munosabatlardan ko'ra ko'proq birodarlik, samimiylik bor. Bizning aloqalarimiz oddiy iqtisodiy loyihalarni amalga oshirish yoki siyosiy kelishuvlardan iborat emas. Aloqalarimiz esa aslida tariximizni, madaniyatimizni, ildizimizni uyg'otish va buning asosida baravar yuksalish prinsipiga asoslanadi.
– Bugun O'zbekistonda jurnalist bo'lish osonmi yoki qiyinmi?
– Avvallari O'zbekistonda jurnalist bo'lish qiyin edi. Senzura bor edi, jurnalistlarning moddiy ahvoli yaxshi emas edi. Ammo so'nggi 10 yil ichida vaziyat o'zgardi. Jurnalistlar juda qulay ishlay oladi. Jurnalistlarning moddiy ahvollari ham juda yaxshi. Buning uchun professional bo'lish kifoya. Boshqa bir to'siqni ko'rmayman.
– So'nggi yillarda Ozarbayjon va O'zbekiston o'rtasida siyosiy va iqtisodiy aloqalar bilan bir qatorda, media hamkorligi ham kengaymoqda. Sizningcha, ikki davlatning media tashkilotlari o'rtasidagi hamkorlikni qaysi yo'nalishlarda yanada kuchaytirish mumkin?
– Ozarbayjon bilan O'zbekiston o'rtasida media munosabatlarining rivojlanishi bizni xursand qiladi. Buni yanada kengaytirib, kuchaytirish mumkin. Undan ham bu aloqalar yanada kuchaymoqda. Lekin boshqa umumiy loyihalar bilan aloqalarni yanada kuchaytirish mumkin va zarur. Ya'ni, ijtimoiy mediada faollikni oshirish, jurnalistlar uchun mediaturlarni doimiy tashkil etish mumkin. Hozirda ham O'zbekistonda safarda bo'lgan ozarbayjonlik jurnalistlar bor. Prezidentning safari oldidan ham ozarbayjonlik jurnalistlar kelib-ketishgan. Masalan, men o'tgan hafta Ozarbayjonda edim. Ammo yana aytamanki, media aloqalarini yanada kuchaytirish, kengaytirish uchun tashlay oladigan qadamlar ko'p. Masalan, Ozarbayjon davlat media tashkilotlarining O'zbekistonda bo'limlarini ochish yoki O'zbekiston media tashkilotlarining Ozarbayjonda muxbirlik xonalarini tashkil etish yanada kuchaytirishi mumkin.
– Ozarbayjon yetakchisining O'zbekiston safari jamiyat va media tomonidan qanday kutib olindi?
– Prezident Ilhom Aliyevning O'zbekiston safari jamiyatda qiziqish, samimiylik va xursandchilik bilan qabul qilindi. Poytaxt Toshkentda, shuningdek, Buxoroda ko'chalar Ozarbayjon va O'zbekiston bayroqlari bilan bezatildi. Monitorlarda ikki davlat rahbarlarining tasvirlari bor edi. Ozarbayjon tilida madaniyat namunalari ularga ko'rsatilgan edi. Ozarbayjon Prezidentining O'zbekistonga kelishi ham mediada, ham jamiyat ichida ijobiy ma'noda rezonans bilan kutib olindi. Xursand bo'lmaslik uchun sabab yo'q. Bizning hamma tomonimiz bir xil. Bir xil tarixni, tilni, dinni baham ko'radigan birodar davlat rahbarlari bir-biri bilan uchrashganda, tabiiyki, xursand bo'lishadi.
– Ozarbayjon va O'zbekiston jurnalistlarining bir-birining mamlakatida sodir bo'layotgan jarayonlarni yoritishi sizningcha, orzu qilingan darajadami? O'zaro media almashinuvini oshirishga ehtiyoj bormi?
– Ozarbayjon va O'zbekiston jurnalistlarining bir-birlarining mamlakatlarida sodir bo'layotgan jarayonlarni yoritish jarayoni yuksalmoqda. Hozirgi vaziyatning kifoya qilib-qilmasligini ayta olmayman. Biz bir-birimiz haqida ko'proq gapirishimiz, yozishimiz va ko'rsatishimiz kerak. O'zaro media aloqalarini oshirishga har doim ehtiyoj bor. Bu ehtiyoj 100 foiz qondirilsa ham, yana ehtiyoj bo'ladi. Bu ikki davlat va xalq bir-birlariga uzoq muddat hasrat qolgan. Har ikki xalq egizaklar kabi bir-birlaridan ajralib qoldilar, bir-birlarini ko'rmadilar. Gapiriladigan narsalar ustma-ust yig'ilib, ko'payib ketgan. Bu ikki davlat va millat, tabiiyki, media vositasida gaplasha oladi. Media vositasida masalalar qancha ko'p aks ettirilsa, bir-birimiz bilan shuncha ko'p gaplashgan, yaqindan tanishgan bo'lamiz.
– Turk Davlatlari Tashkilotiga (TDT) a'zo mamlakatlar o'rtasida yagona axborot makonini shakllantirish so'nggi yillarda ko'proq muhokama qilinmoqda. Sizningcha, turk davlatlarining mediasi umumiy axborot platformasi yarata oladimi?
– Turk Davlatlari Tashkilotiga a'zo mamlakatlar o'rtasida yagona axborot makonini shakllantirish so'nggi yillarda ko'proq muhokama qilinayotganini bilaman. Lekin yagona axborot makonining yaratilishi biroz vaqt oladi. Bir-ikki davlat bilan bu masala hal bo'ladigan emas. Yagona axborot platformasining yaratilishi siyosiy nuqtai nazardan ham ba'zi davlatlarning qo'rqinchli uyasiga aylanadi. Shu nuqtai nazardan Turk Davlatlarining har qanday shaklda birlashishi ba'zi boshqa davlatlarning tinchini buzishi mumkin. Media nuqtai nazaridan ham birlashish xuddi shunday effekt berishi mumkin. TDT a'zosi bo'lgan davlatlarning o'zaro media platformasi yaratishi dunyoda katta rezonans uyg'otadi va tabiiyki, ba'zilarining tinchini ham buzadi. Shuning uchun bu masala strategik ishdir. Osonlik bilan amalga oshiriladigan qaror emas. Menimcha, qiyin bo'lsa ham, bunday qadam tashlanishi mumkin.
– O'zbekiston mediasida Ozarbayjon bilan bog'liq xabarlarga qiziqish qaysi darajada? Ozarbayjon bilan bog'liq qaysi mavzular O'zbekiston auditoriyasining ko'proq diqqatini tortadi?
– O'zbek mediasida Ozarbayjon bilan bog'liq xabarlarga yuqori qiziqish bor. Ozarbayjondan O'zbekistonga har qanday bir delegatsiyaning borishi, umumiy loyihalarning amalga oshirilishi bilan bog'liq xabarlar ko'p o'qiladi. O'zbek san'atkorining Ozarbayjonda konsert berishi, yoxud teatrda o'zbek asarining sahnalashtirilishi yoki umumiy film suratga olish, o'zbek film va seriallarining Ozarbayjon televideniyesida ko'rsatilishi kabi xabarlar o'zbek jamiyatini juda qiziqtiradi. Hamda Ozarbayjonning har qanday sohada erishgan yutuqlari o'zbeklarni juda qiziqtiradi va xursand qiladi.
– Shusha, Qorabog' va Ozarbayjonning boshqa hududlarining so'nggi yillarda xalqaro tadbirlar o'tkaziladigan joylarga aylanishini O'zbekiston mediasi qanday baholaydi?
– Qorabog'da, Shushada va boshqa joylarda tadbirlarning o'tkazilishi O'zbekiston uchun o'sha joylarning endi Ozarbayjonga tegishli ekanligi xabarini beradi. Bu tadbirlar ko'rsatadiki, o'sha joylarning qadri bor, ular muqaddasdir. Va o'sha joylarga ko'proq qiziqish bildirishga, ko'proq odamlarga tanitishga ehtiyoj bor. Shu bilan birga, o'sha hududlarda xalqaro tadbirlarning o'tkazilishi mintaqaning endi xavfli emasligini ko'rsatish maqsadini ko'zlaydi. Menimcha, bu mintaqaning nafaqat O'zbek mediasida, balki dunyo mediasida ham ahamiyatini, nomini eshittiradi va u yerning Ozarbayjonga tegishli ekanligi xabarini beradi. Menimcha, bu yo'nalishda tashlangan qadamlar to'g'ri qarordir.
– Sizningcha, Ozarbayjon va O'zbekistonning turk dunyosining kelajagida qaysi roli kattaroq bo'lishi mumkin? Boku va Toshkent o'rtasidagi yanada yaqin muvofiqlashtirish boshqa turk davlatlariga ham ta'sir ko'rsata oladimi?
– Ozarbayjon Prezidentining O'zbekiston safari chog'ida Abadiy do'stlik haqida Shartnomaga imzo chekildi. Toshkent bilan Boku o'rtasidagi yanada yaqin muvofiqlashtirish boshqa Turk Davlatlariga, tabiiyki, ta'sir ko'rsatadi. Bir oilaning 5 farzandi bo'lsa va ulardan ikkisining chetda o'tirib gaplashib-kulishi boshqa birodarlarning ham diqqatini tortadi. Shu bilan birga, ular birodarlarining ularning ziyoniga gaplashib, hech qanday qaror bermaganiga ham amin bo'lishadi. Shu bilan birga, o'ylaymanki, Ozarbayjon va O'zbekistonning bir-birlari bilan do'st va samimiy bo'lishi boshqa birodarlarni ham xursand qiladi. Bu, shuningdek, ularni bir musht va kuch bo'lishga ham ilhomlantirishi mumkin. Ya'ni, O'zbekiston-Ozarbayjon munosabatlarining ta'siri shunchaki go'zal bo'ladi. Buning, ko'proq loyihalar amalga oshirilishiga va turk dunyosining birlashishiga juda katta hissasi bo'lishi mumkin.
– Zamonaviy davrda ijtimoiy tarmoqlar an'anaviy medianing rolini jiddiy ravishda o'zgartirdi. O'zbekistonda bu jarayon qanday ketmoqda va jurnalistlar dezinformatsiya bilan kurashda qanday qiyinchiliklarga duch kelishmoqda?
– Ijtimoiy tarmoqlarning an'anaviy medianing rolini jiddiy ravishda o'zgartirishi O'zbekiston uchun ham tegishli. O'zbekistonda bu jarayon davom etmoqda. Ammo an'anaviy mediani afzal ko'radiganlar ham ko'p. Jamiyat butunlay ijtimoiy mediaga bog'liq emas. Biroz faolroq bo'lgan, internet va gadjetlardan foydalana oladigan, asosan yoshlardan iborat auditoriya bor. O'sha jamoa ijtimoiy tarmoq bilan qiziqadi. Ammo uzoq hududlarda, qishloqlarda odamlar yana ham ijtimoiy media bilan parallel an'anaviy mediadan ham foydalanadilar. Ammo bora-bora an'anaviy medianing yo'qolib borish tendensiyasi yuzaga kelmoqda. Buni inkor eta olmaymiz. Shu bilan birga, dezinformatsiya bilan kurashda bizda ham muammolar yuzaga kelmoqda. O'zbekistonda Prezident Administratsiyasi qoshida media uchun kontent yaratadigan markaz ochildi. Bu markaz ijtimoiy media a'zolarini, blogerlarni, kontent yaratuvchilarni o'qitadi. Tashkilot ularga to'siq bo'lish emas, yordamchi bo'lish, yo'l ko'rsatish funksiyalarini amalga oshiradi. Media shu bilan birga odamlar orasida ham bilimlarni yoyishga harakat qiladi. Biz ham jamiyat ichida media bilan munosabatlarning qanday bo'lishi kerakligi haqida bilimlarni beramiz. Dezinformatsiya bilan to'g'ri xabarni qanday ajratishimizning farqini o'rgatishga harakat qilamiz. Hududlarda turli ta'lim kurslari bor. Ijtimoiy media bilan ishlashga majburmiz, shuning uchun bu usulga boramiz va go'zal natijalar ham qo'lga kiritamiz.
– Bir jurnalist sifatida Ozarbayjon mediasini kuzatasiz. Ozarbayjon jurnalistikasida sizni eng ko'p hayratga solgan yoki O'zbekiston mediasidan farqli ko'rgan jihat qaysi?
– Albatta, Ozarbayjon mediasini kuzataman. Ozarbayjon jurnalistikasida meni juda qiziqtirgan nuqtalar bor. Jurnalist tomonidan Ozarbayjonning boshqa davlatlar bilan aloqalari haqida ochiq gapirilishi mumkin. Tabiiyki, Ozarbayjon yillar davomida urush ko'rgan, shahid bergan bir davlatdir. Ozarbayjonga urush ochgan davlatlarga qarshi bunday bilimlarning, munosabatlarning bo'lishi normaldir. Sizning o'rningizda bo'lsak, balki biz ham shunday harakat qilardik. Lekin yana ham, o'sha nuanslarni ko'rganda menga biroz farqli tuyuladi. Allohga ming shukur, bizning boshqa davlatlar bilan urushimiz bo'lmadi. Bir-ikki kichik hujum, terrorlar bo'ldi, lekin yillar davom etgan, o'g'lonlarimiz shahid bo'lgan urushni boshdan kechirmadik. Shuning uchun ham boshqa davlatlarning siyosatiga aralashmaslik prinsipini o'zlashtiramiz. O'zbekiston ichida bo'lgan masalalar bilan bog'liq ham boshqa ta'sirlardan himoya qilish prinsipini amalga oshiramiz. Ozarbayjon mediasida esa boshqa davlatlarga qarshi yanada qattiq va yoqimsiz fikrlarning jurnalistlar tomonidan aytilganini ko'rdim. Xalqaro jurnalistikada bunday qoida bor: jurnalist sovuqqon bo'lishi, his-tuyg'ularini ochiq bildirishdan chekinishi kerak. Chunki obyektivlik jurnalistikaning asosiy qoidasidir.
– Ozarbayjon va O'zbekiston o'rtasida jurnalistlar uchun birgalikdagi loyihalar, treninglar va media forumlarini o'tkazish sizningcha, qanchalik muhim?
– Ozarbayjon va O'zbekiston o'rtasida jurnalistlar uchun birgalikdagi loyihalar, treninglar va media forumlarini o'tkazish juda muhim. Chunki munosabatlar zichlashgan sari, borish-kelish ko'paygan sari media forumlarida jurnalistlarning ishtirok etishlari ustida ham o'ylashga ehtiyoj tug'iladi. Yaqin vaqtlarda bunday qadamlar tashlanadi.
– Ozarbayjon-O'zbekiston munosabatlarining kelgusi 5-10 yilini qanday ko'rasiz? Sizningcha, bu hamkorlikning hali to'liq foydalanilmagan qaysi salohiyati mavjud?
– Ozarbayjon-O'zbekiston munosabatlarini kelgusi 5-10 yilda juda yuqori darajada ko'raman. Faqatgina hozirgi prezidentlarimizning, liderlarimizning siyosiy irodasiga va do'stligiga nazar tegmasin, munosabatlar shu shaklda davom etsin. Liderlarimiz bu munosabatlarni davom ettirar ekan, xalqlarimiz va odamlarimiz ham bir-biri bilan yanada qulay muloqot qiladi, munosabatlarini yanada zichlashtiradi, bir-birini yanada ko'proq sevadi va o'zaro aloqalarning kengayishiga yanada ko'proq sa'y-harakat ko'rsatadi. Shuning uchun salohiyat juda katta. Ammo menimcha, ikki davlat o'rtasida foydalanilishi kerak bo'lgan muhim salohiyatlardan biri O'zbekiston va Ozarbayjon xalqlarining bir-biriga turist sifatida yoki boshqa sabablar bilan safarlarining sonini oshirishdir. Bu masalada biz media vakillarining zimmasiga juda katta mas'uliyat tushadi. Biz Bokuni, Shushani, Kaspiy dengizini o'zbeklarga ko'proq ko'rsatishimiz kerakki, ularda Ozarbayjonga kelish qiziqishi paydo bo'lsin. Siz ham shu bilan birga Buxorani, Samarqandni, Xivani ko'proq tanitishingiz kerakki, ozarbayjonlik do'stlarimiz, ozarbayjonlik birodarlarimiz bizning tomonlarga kelib bu joylarni o'z ko'zlari bilan ko'rishni istasinlar.
– Ozarbayjonda bo'lganmisiz? Sizni eng ko'p qiziqtirgan, hayratga solgan nima bo'lgan?
– Ozarbayjonda uch marta bo'lganman. Meni eng ko'p qiziqtirgan va hayratga solgan jihatlardan biri bu bo'ldi: bir to'yda ishtirok etdim va ko'rdimki, to'y Ozarbayjonning Davlat Himni bilan boshlanadi. Bu menga juda yoqdi. Hammaning birgalikda himni o'qishi, to'yning bu shaklda boshlanishi menda katta taassurot qoldirdi. Bizda, masalan, katta davlat tadbirlari Istiqlol Marshi bilan boshlanadi. Ammo sizda to'ylarning bunday boshlanishi meni juda qiziqtirdi. Buning sababini ham yuqorida aytganimdek, uzoq yillar kurash olib borgan, shahidlar bergan bir millatning dunyoga o'z so'zini aytish, o'z ovozini eshittirish istagining ifodasi sifatida ko'raman. Bir qarashda bu, kichik bir detal kabi ko'rinishi mumkin, ammo aslida juda katta mohiyati va ma'nosi bor. Men buni dunyoga berilgan katta bir xabar sifatida baholayman.
– Sizningcha, ozarbayjonliklar bilan o'zbeklarning bir-biriga eng ko'p o'xshagan va eng ko'p farqlangan jihatlari qaysilar?
– Ozarbayjonliklar bilan o'zbeklarning bir-biriga eng ko'p o'xshagan jihatlaridan biri tashqi ko'rinishimiz va kiyimlarimizdir. Bu nuqtai nazardan bir-birimizga juda o'xshaymiz. Oshxonalarimiz ham deyarli bir xil. Oraliqda juda oz farq bor. Masalan, O'zbekiston va Ozarbayjon oshxonalari Turkiya oshxonasi bilan taqqoslaganda bir-biriga yaqinroqdir. Turklar ham aslida bir ildizdan kelishadi, ammo ularning ovqatlari yanada farqlidir. Ozarbayjonda bizning o'z oshxonamizda, kafelarimizda bo'lgan deyarli hamma narsani topa olamiz. Ba'zan bizga qaysidir ovqatni boshqa nom bilan taqdim etib aytishadiki, bu, Ozarbayjonning milliy ovqatidir. Ammo o'sha ovqat O'zbekistonda ham milliy ovqat hisoblanadi. Shuning uchun ham bu nuqtai nazardan juda o'xshashligimiz bor. Menimcha, eng ko'p o'xshagan jihatlarimizdan biri aynan budir.
Eng ko'p farqlangan jihatga kelganda, aslida men bu ikki davlat va ikki xalq o'rtasida jiddiy farq ko'rmayman. Ammo ozarbayjonliklarda meni har doim hayratga solgan bir xususiyat bor: Ozarbayjon xalqi juda vatanparvar xalqdir. Vatanini juda sevadi. Shahidlariga katta hurmat va sevgi bilan yondashadi. Shahidlarini har doim yod etadi, ularning xotirasiga duolar o'qiydi. Bu davlat, bu Vatan uchun hamma narsaga tayyor bo'lgan bir xalqdir. Ozarbayjon odamlarida Vatan tuyg'usi, Vatan sevgisi juda yuqori. Hatto hayratga soladigan darajada kuchlidir. Men buni Ozarbayjon odamlarida ochiq shaklda ko'rganman.
– Ozarbayjonlik o'quvchilarning O'zbekiston haqida bilishini istagan eng muhim uch narsa nima bo'lardi?
– Ozarbayjonlik o'quvchilarimizning O'zbekiston haqida bilishi kerak bo'lgan muhim jihatlardan biri shuki, bizning san'atimiz va adabiyotimiz bir-biriga juda yaqin, hatto umumiy. O'ylaymanki, dunyoda adabiyoti va san'ati bir-biriga bu qadar yaqin bo'lgan xalqlar juda oz. Bizning to'ylarimizda ham “Mehribon oilaymiz” qo'shig'i yangraydi, “Qaynana” tomoshasi sahnaga qo'yiladi, “Arshin mal alan” filmi televideniyelarda katta qiziqish bilan tomosha qilinadi. Hatto musiqa asboblarimiz, sozlarimiz ham bir-biriga o'xshaydi. Madaniyatimizda juda katta yaqinlik bor. Bu, birinchi jihatdir.
Ikkinchisi, istardimki, ozarbayjonlik hamkorlarimiz, birodarlarimiz O'zbekistonni faqat mediada ko'rsatilgani va yoki tarix kitoblarida taqdim etilgani shaklida emas, kelib o'z ko'zlari bilan ko'rganlaridan so'ng tanisinlar va bundan so'ng O'zbekiston haqida fikr shakllantirsinlar. Uchinchisi esa ozarbayjonlik o'quvchilarimiz bilsinlarki, O'zbekiston xalqi ozarbayjonliklarga har doim quchog'ini ochishga, ularni mehmon qilishga tayyor va bundan juda katta xursandchilik tuyadi. Biz doimiy borish-kelishning, doimiy do'stlikning bo'lishini va birgalikda baxtli hayot kechirishni juda istaymiz.
