13 noyabr 2018, Çərşənbə
Ana Səhifə - - Bakının bu rayonunda farsların əcdadları yaşayır - LAYİHƏ+FOTOLAR
Bakının bu rayonunda farsların əcdadları yaşayır - LAYİHƏ+FOTOLAR
30.10.2013, 09:52


Modern.az
saytı Bakının rayonları və onların tarixi ilə bağlı araşdırmaları davam etdirir. Bu dəfə paytaxtın Suraxanı rayonu barədə araşdırmanı təqdim edirik.

Rayonun adı

Tarixi mənbələrə görə, Azərbaycanın bir neçə yerində “Suraxanı” toponimi mövcud olub. Fikir vermisinizsə, yerli Bakı əhli bu sözü daha çox “Surxanı”, yaxud “Sorxanı” kimi tələffüz edir.

Suraxanı ziyalıları deyirlər ki, “Suraxanı” sözü ilk Avropa dil qrupuna aid olan sankskript dil qolundan törəmədir. Bu ölü dildə “sorx” sözü “qırmızı”, “xanə” isə “ev” mənasındadır.

O həm də qəbilə, tayfa adı ilə əlaqədardır: “Məcidova soyadlı mərhum etnoqrafımız var idi. Onun araşdırmasına görə, Abşeronda iki yerdə Suraxanı toponimi var – Masazırda “Suraxanı üstü” adlı toponim, bir də Suraxanı kəndi. Aleksandr Düma Qafqaza səfəri zamanı yazırdı ki, suraxanılılar qədim midiyalılardır”.

Araşdırma zamanı rayonun tarixi ilə bağlı ortaya daha maraqlı bir fakt çıxdı. Demə, 1929-cu ildə SSRİ-də siyahıyaalma zamanı Göyçay qəzasında Suraxanı adlı məntəqə olub. Ümumən Göyçay qəzasında 8 sovetlik, 53 qəsəbə, 12684 ailə var imiş. Bu qəzaya Ağdaş, Hacalılı, Qaraməryəm, Zərdab, Kürdəmir, Ləki, Mollakənd, Müsüslü, Suraxanı, Ucar inzibati ərazi vahidləri daxil olublar. Həmin Suraxanı Pirquluya gedən yoldakı Sulut çayı yaxınlığındakı ərazini əhatə edir.

Rus alimi Beryagin də 1796-cı ildə yazdığı “Şirvanın təsviri” yazısında bunu təsdiq edir

“Suraxanı adlı kənd Sulu çayın yaxınlığında yerləşir”.

Deyilənə görə, sorxlar tayfasından olan suraxanılılar indi də bir sıra rayonlarımızda kiçik və orta qruplar şəklində yaşayırlar. Məsələn, Şamaxıda Şahsevənlər məscidinin arxasında “Suraxanılılar” məhəlləsi var. Bu məhəllədə 90-a yaxın ailə yaşayır.

Başqa bir tarixi mənbədə isə göstərilir ki, İrəvan xanı Rəvan Qulu xanın tikdirdiyi, Üçkilsəylə Çuxursədin arasında da Suraxanı tayfasından böyük bir qrup yaşayıb. Ancaq 1905-ci ildə ermənilər oraları tamamilə məhv edib, əhali dərbədər olub. 

Cənubi Azərbaycanın Mərənd şəhəri yaxınlığında isə Aşağı və Yuxarı Suraxanı kəndləri var.
Tarixçi-etnoqraf Qiyasəddin Qeybullayevin 1994-cü ildə çıxmış “Azərbaycan etnik tarixinə dair” kitabında isə belə qeyd olunur: “Xəzərin cənub-qərbində yaşayan bir irandilli tayfa Strabon tərəfindən “fars” adlandırılmışdı. Farsların müəyyən hissəsi eranın ilk əsrlərində və ya əvvəl Abşerona gəlib məskunlaşmışlar. Özlərini “pars” adlandıran Suraxanı və Balaxanı əhalisi onların əcdadlarıdırlar”.

Suraxanı ziyalılarının dediklərindən: “Biz özümüzə fars yox, pars deyirik, İrandilli xalqıq. Aleksandr Düma (ata) da yazır ki, bunlar İrandilli xalqdır”. K. Həmzəyevin dediyinə görə hələ əsrin əvvəlində Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulanda Suraxanı camaatının şəhərin mərkəzində olan evlərini, mülklərini əllərindən alıblar. 1926-cı ildə isə qərara alınıb ki, onlar ümumiyyətlə kənddən çıxarılsınlar.

Biz bu faktı çox yerdən araşdırmışıq. Bizim kənd neft yatağının üstündə olduğu üçün sovet hökuməti ono köçürmək istəyirmiş. Ona görə də 1926-cı ildə camaatı Kəbleyi Hafizin klubuna yığıblar. Kəbleyi Hafiz indiki “Binə” Ticarət Mərkəzinin rəhbəri Kəbirə Məmmədovanın ulu babası olub, məşhur tacir imiş, hamamı, dükanı, şəhərdə mülkü olub. Camaata deyiblər ki, bura neft yatağının üstündə yerləşdiyi üçün kənd köçürüləcək. Camaat deyib ki, halal torpağımızı, əkin yerlərimizi istəyirik. Suraxanı camaatının Şüvəlanda bağları, qışlaqları olub. Tarixi Dübəndi, Kələzağ, Qoşaqışlaq, Xardaşanı, yəni Xaşaxuna Suraxanı əhlinin tarixi qışlaq yeridir. Həmçinin Şüvəlanda dəniz yolu adlanan yerdən Zirə stansiyasına qədər torpaqları olub”.

Tarixi abidələr

Suraxanı həm də bir sıra tarixi abidələrin yerləşdiyi rayondur. Bu abidələr dolayısı ilə rayonun kifayət qədər qədim tarixə malik olduğunu göstərir. Məsələn, Atəşgah məbədinin konkret tarixini indi də doğru-dürüst bilən yoxdur. Məlum olan Atəşgahın sonucu dəfə 17-18-ci əsrlərdə bərpa olunmasıdır.

Usta-şagird türbəsi, Pircan ovdanları, orta əsr neft anbarları da bu rayonda yerləşir. Rayonla bağlı daha bir maraqlı tarixi fakt isə bundan ibarətdir ki, dünyada ilk ağ neft zavodu məhz Suraxanıda tikilib. Suraxanı paleolit yaşayış düşərgəsinin isə 20 min il tarixi var. Təsəvvür edin, 20 min il! Abşeronda ikinci belə yer yoxdur.

Döyüşkən camaat


Yerli suraxanılıların sayca çox olmamasını ziyalılar onların döyüşkən camaat olması ilə əlaqələndirir. Tarixi sorxların rəmzi qırmızı və xallı bəbir hesab olunurmuş və bu onların bayraqlarında da öz əksini tapıb. Burdan olan Bəbir Məmmədkərim oğlu axırıncı Bakı xanı Hüseynqulu xanın qoşun sərkərdəsi, ən yaxın adamı olub. O həm də Suraxanının ilk şəhidi hesab olunur. Bakı xanı Hüseynqulu xan qaçandan 20 il sonra yenidən qoşun yığıb Abşeronu ruslardan azad edir. Amma İçərişəhəri ala bilmir və rus qarnizonunu mühasirədə saxlamağı bacarır. İçərişəhər yaxınlığında rus qarnizonu ilə Hüseynqulu xanın qoşunu arasındakı döyüşdə hər iki tərəfin silah sursatı qurtarır və ruslar Dağıstana xəbər göndərərək Hacı Tərxandan əlavə kömək alırlar. İndiki Əhmədli qəsəbəsinin Qaraçuxura yaxın hissəsində B. Məmmədkərimoğlu pusquya düşür və onu 1826-cı ildə öldürürlər. Köməkçisi Əziz isə İrkutska sürgün edilir. Deyilənə görə, hazırda Əzizin nəsli də İrkutskda yaşayır.

Azərbaycanda ilk dəmir yolu xətti də Suraxanı ilə əlaqədardır. Belə ki, 1880-ci ildə çəkilən xətt Sabunçu və Suraxanının bir birinə birləşdirib.

Dili


Bir neçə kəlmə də Suraxanı əhlinin danışdığı dil barədə. Yerli camaat bu dili “parsi” adlandırır. Amma bu ədəbi fars dili deyil: “Farslarla bir-birimizi başa düşürük. Kənd içində bu dil getdikcə aradan çıxır. Suraxanı, Balaxanı, Hövsan, Maştağada bu dildə danışırlar. Nardaran və Xilə bu dildə danışıb, sonra türkləşib. Nəimi və Nəsimi bu dildə yazıblar. Amma fars və pars eyni deyil haa...”-deyə suraxınılı ziyalılar  bildirib.

Ziyalıları

Suraxanı təkcə neft və qəhrəmanları ilə deyil, sanballı ziyalıları ilə də məşhur olub. Əsrin əvvəlində Suraxanıda Molla Şərif adlı bir ziyalı olub, 20 ilə yaxın Nəcəf-Əşrəfdə dini təhsil alıb. Bu adam hətta Bakının bir sıra kəndlərində, o cümlədən Binədə çox populyar imiş. 1920-ci ildə Binə məktəblərinin birində baş verən xoşagəlməz hadisədən sonra camaat qərara gəlir ki, qız uşaqlarını məktəbə buraxmasın. Hökumət nümayəndələri camaatdan bunun səbəbini soruşanda deyirlər ki, əgər Molla Şərif orda dərs desə, qızlarımızı məktəbə buraxarıq. Təsəvvür edin ki, bu adam əsrin əvvəlində ispan, fransız, latın, ingilis, rus kimi Avropanın aparıcı dillərini mükəmməl bilirmiş.


Ağ neft

Deyilənə görə, tarixdə ağ neftin çıxdığı yeganə yer Suraxanı olub. Tarixçilərin dediyinə görə, eramızdan əvvəl Misir fironlarının sarayına suiti dərisində burdan ağ neft aparılırmış. Ərəb coğrafiyaşünası Əl Məsudi 944-cü ildə bu haqda yazır ki, dünyada belə neft heç yerdə yoxdur. Digər səyyah Əbu Dülaf da xatirələrində Bakıda ağ neftin çıxdığını təsdiqləyir.

İndiki Suraxanı

İndiki Suraxanı rayonu isə 1991-ci ildə yaranıb. Ona kimi Orconokidze rayonu olub. Sovet dövlət xadimi Orconokidze 1918-20-ci illərdə Suraxanıda felşder işləyib. Hətta ölməmişdən əvvəl rayona onun adı verilib. Rayonun 6 qəsəbəsi var: Yeni Suraxanı, Əmircan, Hövsan, Zığ, Bülbülə, Qaraçuxur.

Ərazisi 0,122 min kv.km, əhalinin sıxlığı hər km-yə 1739 nəfərdir, əhalisi burda məskunlaşmış məcburi köçkünlər ilə birgə 212,2 min nəfərdir.



İntiqam Valehoğlu
 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku
xalide
04.03.2015, 00:16

Mən özümdə yeni suraxanlıyam və bu dili təmiz bilirəm kəndimin torpağına canımda qurban

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
ATƏT sabah cəbhə xəttinə gedəcək
13.11.2018, 10:34

ATƏT sabah cəbhə xəttinə gedəcək

Məcburi köçkünlərin binasında yanğın - FOTOLAR
13.11.2018, 10:21

Məcburi köçkünlərin binasında yanğın - FOTOLAR

Neft 69 dollardan ucuz satılır
13.11.2018, 10:17

Neft 69 dollardan ucuz satılır

200-dən çox şəxsə mal və materiallar verilib
13.11.2018, 10:09

200-dən çox şəxsə mal və materiallar verilib

BANM-da Avropa İttifaqının yeni layihəsi müzakirə olunub
13.11.2018, 10:09

BANM-da Avropa İttifaqının yeni layihəsi müzakirə olunub

Hökumət kartof istehsalçılarını necə xilas etdi...   
13.11.2018, 10:03

Hökumət kartof istehsalçılarını necə xilas etdi...  

Ağcabədidə  74 yaşlı qadın evində yanaraq öldü
13.11.2018, 09:55

Ağcabədidə  74 yaşlı qadın evində yanaraq öldü

Bu gün Milli Məclisdə büdcə müzakirələri başlayır
13.11.2018, 09:47

Bu gün Milli Məclisdə büdcə müzakirələri başlayır

“Bakcell”in dəstəyilə keçirilmiş M.A.P. Festivalı unudulmaz təəssüratlar bəxş edib
13.11.2018, 09:39

“Bakcell”in dəstəyilə keçirilmiş M.A.P. Festivalı unudulmaz təəssüratlar bəxş edib

Salyanda ağır qəza: Ölən və yaralananlar var
13.11.2018, 09:36

Salyanda ağır qəza: Ölən və yaralananlar var

Ermənilər mövqelərimizə pulemyotlardan atəş açdılar
13.11.2018, 09:29

Ermənilər mövqelərimizə pulemyotlardan atəş açdılar

114 şəhidin vərəsəsinə ödəniş edildi - RƏSMİ
13.11.2018, 09:18

114 şəhidin vərəsəsinə ödəniş edildi - RƏSMİ

Xalq rəssamı Ömər Eldarova ağır itki üz verib   
13.11.2018, 08:58

Xalq rəssamı Ömər Eldarova ağır itki üz verib  

Azərbaycanda bu məhsullar bahalaşıb - SİYAHI   
13.11.2018, 08:46

Azərbaycanda bu məhsullar bahalaşıb - SİYAHI  

Dəhşətli meşə yanğınlarında  44 nəfər ölüb
13.11.2018, 08:31

Dəhşətli meşə yanğınlarında  44 nəfər ölüb

Manat və dollarun bugünkü MƏZƏNNƏSİ
13.11.2018, 08:26

Manat və dollarun bugünkü MƏZƏNNƏSİ

Tramp OPEK-i hasilatı azaltmamağa çağırdı
13.11.2018, 01:11

Tramp OPEK-i hasilatı azaltmamağa çağırdı

Rusiyada terror aktı planlaşdıran İŞİD üzvləri saxlanıldı
13.11.2018, 00:53

Rusiyada terror aktı planlaşdıran İŞİD üzvləri saxlanıldı

Ukrayna ABŞ-la razılıq əldə etdi
13.11.2018, 00:31

Ukrayna ABŞ-la razılıq əldə etdi

Marvelin yaradıcısı öldü
13.11.2018, 00:15

Marvelin yaradıcısı öldü

Goranboyda ağır qəza
12.11.2018, 23:53

Goranboyda ağır qəza

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı
12.11.2018, 23:36

Azərbaycan nefti ucuzlaşdı

Vəzifəli şəxsin oğlu yeniyetmə qızı avtomobillə vurub
12.11.2018, 23:23

Vəzifəli şəxsin oğlu yeniyetmə qızı avtomobillə vurub

İsrail Qəzzaya raket zərbələri endirib
12.11.2018, 23:10

İsrail Qəzzaya raket zərbələri endirib

Ukraynada polis rəisi olan azərbaycanlı xanım - FOTO
12.11.2018, 22:55

Ukraynada polis rəisi olan azərbaycanlı xanım - FOTO

Kəsdiyi ağac Kürdəmir sakinini öldürdü
12.11.2018, 22:41

Kəsdiyi ağac Kürdəmir sakinini öldürdü

Hillari Klinton 2020-ci ildə ABŞ prezidentliyinə namizəd ola bilər
12.11.2018, 22:26

Hillari Klinton 2020-ci ildə ABŞ prezidentliyinə namizəd ola bilər

Kaliforniyadakı dəhşətli yanğında 31 nəfər öldü
12.11.2018, 22:10

Kaliforniyadakı dəhşətli yanğında 31 nəfər öldü

İranda bu estetik əməliyyatları edənlər cəzalandırılacaq
12.11.2018, 21:58

İranda bu estetik əməliyyatları edənlər cəzalandırılacaq

Motosikletdən düşən bomba həyacanlı anlar yaşatdı
12.11.2018, 21:43

Motosikletdən düşən bomba həyacanlı anlar yaşatdı

İcra başçısının sabiq müavininin evinə basqın oldu
12.11.2018, 21:30

İcra başçısının sabiq müavininin evinə basqın oldu

 Azərbaycana yeni qaz sayğacları gətirilib
12.11.2018, 21:16

 Azərbaycana yeni qaz sayğacları gətirilib

Bərdədə 2 piyada vuruldu: 1 ölü, 1 yaralı
12.11.2018, 21:02

Bərdədə 2 piyada vuruldu: 1 ölü, 1 yaralı

NATO-dan Türkiyə açıqlaması
12.11.2018, 20:50

NATO-dan Türkiyə açıqlaması

ABŞ Gürcüstanın Vaziani hərbi bazası ərazisində aerodrom inşa edir
12.11.2018, 20:37

ABŞ Gürcüstanın Vaziani hərbi bazası ərazisində aerodrom inşa edir

Cəlilabadda 15 yaşlı yeniyetmə intihar etdi
12.11.2018, 20:26

Cəlilabadda 15 yaşlı yeniyetmə intihar etdi

Ermənistanda xaos dərinləşir
12.11.2018, 20:14

Ermənistanda xaos dərinləşir

Rusiya miqrantlara qarşı siyasəti sərtləşdirir
12.11.2018, 20:01

Rusiya miqrantlara qarşı siyasəti sərtləşdirir

Gəncədə partlamamış hərbi sursat tapıldı
12.11.2018, 20:00

Gəncədə partlamamış hərbi sursat tapıldı

Bakıdan Şarm əl-Şeyxə birbaşa aviareys açıldı
12.11.2018, 19:55

Bakıdan Şarm əl-Şeyxə birbaşa aviareys açıldı

Kartof oğrusu tutuldu 
12.11.2018, 19:49

Kartof oğrusu tutuldu 

Fatih Terim əməliyyat olundu
12.11.2018, 19:39

Fatih Terim əməliyyat olundu

QTA-da sahibkarlarla görüşdü - FOTO
12.11.2018, 19:28

QTA-da sahibkarlarla görüşdü - FOTO

Prezident nazirliyə 3,5 milyon pul ayırdı
12.11.2018, 19:19

Prezident nazirliyə 3,5 milyon pul ayırdı

Mərkəzi Bank 38 min manatdan çox saxta pul aşkar etdi
12.11.2018, 19:10

Mərkəzi Bank 38 min manatdan çox saxta pul aşkar etdi

Slovakiyanın baş naziri Azərbaycana gəlib
12.11.2018, 19:02

Slovakiyanın baş naziri Azərbaycana gəlib

Azərbaycanda qaz abonentlərinin sayı artıb
12.11.2018, 18:53

Azərbaycanda qaz abonentlərinin sayı artıb

İnam Kərimov qəbul keçirəcək
12.11.2018, 18:44

İnam Kərimov qəbul keçirəcək

Azay Quliyev 17 min tələbənin problemini həll etdi 
12.11.2018, 18:35

Azay Quliyev 17 min tələbənin problemini həll etdi 

Yol polisindən yük maşınlarının sürücülərinə MÜRACİƏT
12.11.2018, 18:26

Yol polisindən yük maşınlarının sürücülərinə MÜRACİƏT

ARXİV