20 yanvar 2019, Bazar
Ana Səhifə - - Bakının bu rayonunda farsların əcdadları yaşayır - LAYİHƏ+FOTOLAR
Bakının bu rayonunda farsların əcdadları yaşayır - LAYİHƏ+FOTOLAR
30.10.2013, 09:52


Modern.az
saytı Bakının rayonları və onların tarixi ilə bağlı araşdırmaları davam etdirir. Bu dəfə paytaxtın Suraxanı rayonu barədə araşdırmanı təqdim edirik.

Rayonun adı

Tarixi mənbələrə görə, Azərbaycanın bir neçə yerində “Suraxanı” toponimi mövcud olub. Fikir vermisinizsə, yerli Bakı əhli bu sözü daha çox “Surxanı”, yaxud “Sorxanı” kimi tələffüz edir.

Suraxanı ziyalıları deyirlər ki, “Suraxanı” sözü ilk Avropa dil qrupuna aid olan sankskript dil qolundan törəmədir. Bu ölü dildə “sorx” sözü “qırmızı”, “xanə” isə “ev” mənasındadır.

O həm də qəbilə, tayfa adı ilə əlaqədardır: “Məcidova soyadlı mərhum etnoqrafımız var idi. Onun araşdırmasına görə, Abşeronda iki yerdə Suraxanı toponimi var – Masazırda “Suraxanı üstü” adlı toponim, bir də Suraxanı kəndi. Aleksandr Düma Qafqaza səfəri zamanı yazırdı ki, suraxanılılar qədim midiyalılardır”.

Araşdırma zamanı rayonun tarixi ilə bağlı ortaya daha maraqlı bir fakt çıxdı. Demə, 1929-cu ildə SSRİ-də siyahıyaalma zamanı Göyçay qəzasında Suraxanı adlı məntəqə olub. Ümumən Göyçay qəzasında 8 sovetlik, 53 qəsəbə, 12684 ailə var imiş. Bu qəzaya Ağdaş, Hacalılı, Qaraməryəm, Zərdab, Kürdəmir, Ləki, Mollakənd, Müsüslü, Suraxanı, Ucar inzibati ərazi vahidləri daxil olublar. Həmin Suraxanı Pirquluya gedən yoldakı Sulut çayı yaxınlığındakı ərazini əhatə edir.

Rus alimi Beryagin də 1796-cı ildə yazdığı “Şirvanın təsviri” yazısında bunu təsdiq edir

“Suraxanı adlı kənd Sulu çayın yaxınlığında yerləşir”.

Deyilənə görə, sorxlar tayfasından olan suraxanılılar indi də bir sıra rayonlarımızda kiçik və orta qruplar şəklində yaşayırlar. Məsələn, Şamaxıda Şahsevənlər məscidinin arxasında “Suraxanılılar” məhəlləsi var. Bu məhəllədə 90-a yaxın ailə yaşayır.

Başqa bir tarixi mənbədə isə göstərilir ki, İrəvan xanı Rəvan Qulu xanın tikdirdiyi, Üçkilsəylə Çuxursədin arasında da Suraxanı tayfasından böyük bir qrup yaşayıb. Ancaq 1905-ci ildə ermənilər oraları tamamilə məhv edib, əhali dərbədər olub. 

Cənubi Azərbaycanın Mərənd şəhəri yaxınlığında isə Aşağı və Yuxarı Suraxanı kəndləri var.
Tarixçi-etnoqraf Qiyasəddin Qeybullayevin 1994-cü ildə çıxmış “Azərbaycan etnik tarixinə dair” kitabında isə belə qeyd olunur: “Xəzərin cənub-qərbində yaşayan bir irandilli tayfa Strabon tərəfindən “fars” adlandırılmışdı. Farsların müəyyən hissəsi eranın ilk əsrlərində və ya əvvəl Abşerona gəlib məskunlaşmışlar. Özlərini “pars” adlandıran Suraxanı və Balaxanı əhalisi onların əcdadlarıdırlar”.

Suraxanı ziyalılarının dediklərindən: “Biz özümüzə fars yox, pars deyirik, İrandilli xalqıq. Aleksandr Düma (ata) da yazır ki, bunlar İrandilli xalqdır”. K. Həmzəyevin dediyinə görə hələ əsrin əvvəlində Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulanda Suraxanı camaatının şəhərin mərkəzində olan evlərini, mülklərini əllərindən alıblar. 1926-cı ildə isə qərara alınıb ki, onlar ümumiyyətlə kənddən çıxarılsınlar.

Biz bu faktı çox yerdən araşdırmışıq. Bizim kənd neft yatağının üstündə olduğu üçün sovet hökuməti ono köçürmək istəyirmiş. Ona görə də 1926-cı ildə camaatı Kəbleyi Hafizin klubuna yığıblar. Kəbleyi Hafiz indiki “Binə” Ticarət Mərkəzinin rəhbəri Kəbirə Məmmədovanın ulu babası olub, məşhur tacir imiş, hamamı, dükanı, şəhərdə mülkü olub. Camaata deyiblər ki, bura neft yatağının üstündə yerləşdiyi üçün kənd köçürüləcək. Camaat deyib ki, halal torpağımızı, əkin yerlərimizi istəyirik. Suraxanı camaatının Şüvəlanda bağları, qışlaqları olub. Tarixi Dübəndi, Kələzağ, Qoşaqışlaq, Xardaşanı, yəni Xaşaxuna Suraxanı əhlinin tarixi qışlaq yeridir. Həmçinin Şüvəlanda dəniz yolu adlanan yerdən Zirə stansiyasına qədər torpaqları olub”.

Tarixi abidələr

Suraxanı həm də bir sıra tarixi abidələrin yerləşdiyi rayondur. Bu abidələr dolayısı ilə rayonun kifayət qədər qədim tarixə malik olduğunu göstərir. Məsələn, Atəşgah məbədinin konkret tarixini indi də doğru-dürüst bilən yoxdur. Məlum olan Atəşgahın sonucu dəfə 17-18-ci əsrlərdə bərpa olunmasıdır.

Usta-şagird türbəsi, Pircan ovdanları, orta əsr neft anbarları da bu rayonda yerləşir. Rayonla bağlı daha bir maraqlı tarixi fakt isə bundan ibarətdir ki, dünyada ilk ağ neft zavodu məhz Suraxanıda tikilib. Suraxanı paleolit yaşayış düşərgəsinin isə 20 min il tarixi var. Təsəvvür edin, 20 min il! Abşeronda ikinci belə yer yoxdur.

Döyüşkən camaat


Yerli suraxanılıların sayca çox olmamasını ziyalılar onların döyüşkən camaat olması ilə əlaqələndirir. Tarixi sorxların rəmzi qırmızı və xallı bəbir hesab olunurmuş və bu onların bayraqlarında da öz əksini tapıb. Burdan olan Bəbir Məmmədkərim oğlu axırıncı Bakı xanı Hüseynqulu xanın qoşun sərkərdəsi, ən yaxın adamı olub. O həm də Suraxanının ilk şəhidi hesab olunur. Bakı xanı Hüseynqulu xan qaçandan 20 il sonra yenidən qoşun yığıb Abşeronu ruslardan azad edir. Amma İçərişəhəri ala bilmir və rus qarnizonunu mühasirədə saxlamağı bacarır. İçərişəhər yaxınlığında rus qarnizonu ilə Hüseynqulu xanın qoşunu arasındakı döyüşdə hər iki tərəfin silah sursatı qurtarır və ruslar Dağıstana xəbər göndərərək Hacı Tərxandan əlavə kömək alırlar. İndiki Əhmədli qəsəbəsinin Qaraçuxura yaxın hissəsində B. Məmmədkərimoğlu pusquya düşür və onu 1826-cı ildə öldürürlər. Köməkçisi Əziz isə İrkutska sürgün edilir. Deyilənə görə, hazırda Əzizin nəsli də İrkutskda yaşayır.

Azərbaycanda ilk dəmir yolu xətti də Suraxanı ilə əlaqədardır. Belə ki, 1880-ci ildə çəkilən xətt Sabunçu və Suraxanının bir birinə birləşdirib.

Dili


Bir neçə kəlmə də Suraxanı əhlinin danışdığı dil barədə. Yerli camaat bu dili “parsi” adlandırır. Amma bu ədəbi fars dili deyil: “Farslarla bir-birimizi başa düşürük. Kənd içində bu dil getdikcə aradan çıxır. Suraxanı, Balaxanı, Hövsan, Maştağada bu dildə danışırlar. Nardaran və Xilə bu dildə danışıb, sonra türkləşib. Nəimi və Nəsimi bu dildə yazıblar. Amma fars və pars eyni deyil haa...”-deyə suraxınılı ziyalılar  bildirib.

Ziyalıları

Suraxanı təkcə neft və qəhrəmanları ilə deyil, sanballı ziyalıları ilə də məşhur olub. Əsrin əvvəlində Suraxanıda Molla Şərif adlı bir ziyalı olub, 20 ilə yaxın Nəcəf-Əşrəfdə dini təhsil alıb. Bu adam hətta Bakının bir sıra kəndlərində, o cümlədən Binədə çox populyar imiş. 1920-ci ildə Binə məktəblərinin birində baş verən xoşagəlməz hadisədən sonra camaat qərara gəlir ki, qız uşaqlarını məktəbə buraxmasın. Hökumət nümayəndələri camaatdan bunun səbəbini soruşanda deyirlər ki, əgər Molla Şərif orda dərs desə, qızlarımızı məktəbə buraxarıq. Təsəvvür edin ki, bu adam əsrin əvvəlində ispan, fransız, latın, ingilis, rus kimi Avropanın aparıcı dillərini mükəmməl bilirmiş.


Ağ neft

Deyilənə görə, tarixdə ağ neftin çıxdığı yeganə yer Suraxanı olub. Tarixçilərin dediyinə görə, eramızdan əvvəl Misir fironlarının sarayına suiti dərisində burdan ağ neft aparılırmış. Ərəb coğrafiyaşünası Əl Məsudi 944-cü ildə bu haqda yazır ki, dünyada belə neft heç yerdə yoxdur. Digər səyyah Əbu Dülaf da xatirələrində Bakıda ağ neftin çıxdığını təsdiqləyir.

İndiki Suraxanı

İndiki Suraxanı rayonu isə 1991-ci ildə yaranıb. Ona kimi Orconokidze rayonu olub. Sovet dövlət xadimi Orconokidze 1918-20-ci illərdə Suraxanıda felşder işləyib. Hətta ölməmişdən əvvəl rayona onun adı verilib. Rayonun 6 qəsəbəsi var: Yeni Suraxanı, Əmircan, Hövsan, Zığ, Bülbülə, Qaraçuxur.

Ərazisi 0,122 min kv.km, əhalinin sıxlığı hər km-yə 1739 nəfərdir, əhalisi burda məskunlaşmış məcburi köçkünlər ilə birgə 212,2 min nəfərdir.



İntiqam Valehoğlu
 


xeber, parlament, ölkə, qarabağ, müsahibə, müəlliflər, təhsil, iqtisadiyyat, reportaj, gündəm, mədəniyyət, dünya, media, ədəbiyyat, fotosöhbət, Azərbaycan, xəbərlər, Russia, Turkey, Azerbaijan, Bakı, Baku
xalide
04.03.2015, 00:16

Mən özümdə yeni suraxanlıyam və bu dili təmiz bilirəm kəndimin torpağına canımda qurban

Şərh yaz

Bu kateqoriyadan olan xəbərlər
SON XƏBƏR
İnsan özünün ya həkimidir, ya qənimi - Məşhur loğman YAZIR   
20.01.2019, 14:41

İnsan özünün ya həkimidir, ya qənimi - Məşhur loğman YAZIR  

Dağıstanda sosial problemlər...
20.01.2019, 14:17

Dağıstanda sosial problemlər...

İmişlidə yol qəzası: ölən və yaralananlar var
20.01.2019, 14:00

İmişlidə yol qəzası: ölən və yaralananlar var

Xalq şəhidlərinin xatirəsini ehtiramla yad edir - FOTOLAR
20.01.2019, 13:45

Xalq şəhidlərinin xatirəsini ehtiramla yad edir - FOTOLAR

Məzarsız şəhid, yaxud itkin düşmüş arzular...
20.01.2019, 13:32

Məzarsız şəhid, yaxud itkin düşmüş arzular...

Sevgilisinin məktubunu saxladığım şəhid
20.01.2019, 13:20

Sevgilisinin məktubunu saxladığım şəhid

Azərbaycanda ağır qəza: 3 yaralı var 
20.01.2019, 13:10

Azərbaycanda ağır qəza: 3 yaralı var 

Həftənin ilk iş gününün HAVASI
20.01.2019, 13:00

Həftənin ilk iş gününün HAVASI

Bakıda avtobus qəzası: yaşlı qadın ağır yaralandı - FOTO
20.01.2019, 12:45

Bakıda avtobus qəzası: yaşlı qadın ağır yaralandı - FOTO

“İslahat tərəfdarlarını gözdən salmağa çalışırlar” - Qüdrət Həsənquliyev
20.01.2019, 12:33

“İslahat tərəfdarlarını gözdən salmağa çalışırlar” - Qüdrət Həsənquliyev

Həm peşə, həm də Vətən borcu...   
20.01.2019, 12:21

Həm peşə, həm də Vətən borcu...  

Qara dənizdə azərbaycanlı kapitanın cəsədi tapıldı
20.01.2019, 12:06

Qara dənizdə azərbaycanlı kapitanın cəsədi tapıldı

20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi 
20.01.2019, 12:00

20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi 

20 Yanvar faciəsinə həsr olunan “Azadlıqla bitən SOS” adlı sənədli film hazırlandı – VİDEO
20.01.2019, 11:50

20 Yanvar faciəsinə həsr olunan “Azadlıqla bitən SOS” adlı sənədli film hazırlandı – VİDEO

“Mehman Hüseynov məsələsini şişirdib Azərbaycana qarşı istifadə edirlər” - Mübariz Qurbanlı
20.01.2019, 11:43

“Mehman Hüseynov məsələsini şişirdib Azərbaycana qarşı istifadə edirlər” - Mübariz Qurbanlı

Bakıda piyada keçidində vurulan qadın həkimdir
20.01.2019, 11:39

Bakıda piyada keçidində vurulan qadın həkimdir

Meksikada baş vermiş faciədə ölənlərin sayı 76-ya çatıb
20.01.2019, 11:34

Meksikada baş vermiş faciədə ölənlərin sayı 76-ya çatıb

İranlı şairənin inqilabı
20.01.2019, 11:22

İranlı şairənin inqilabı

"Bəzi qruplar ölkədə qarşıdurma yaratmağa cəhd edirlər" - Komitə sədri
20.01.2019, 11:21

"Bəzi qruplar ölkədə qarşıdurma yaratmağa cəhd edirlər" - Komitə sədri

20 Yanvar bütün türk dünyasının qürur günüdür - SƏFİR
20.01.2019, 11:10

20 Yanvar bütün türk dünyasının qürur günüdür - SƏFİR

Kamil Cəlilov: “20 yanvar hadisələrində mənim çalğım olmasaydı” - VİDEO   
20.01.2019, 10:56

Kamil Cəlilov: “20 yanvar hadisələrində mənim çalğım olmasaydı” - VİDEO  

İçki məclisində dava düşdü - Bir nəfər bıçaqlandı
20.01.2019, 10:53

İçki məclisində dava düşdü - Bir nəfər bıçaqlandı

Paytaxda yaşayış binasında yanğın   
20.01.2019, 10:36

Paytaxda yaşayış binasında yanğın  

Bakıda bu yollar bağlıdır - SİYAHI
20.01.2019, 10:34

Bakıda bu yollar bağlıdır - SİYAHI

20.01.2019, 10:29

"Arsenal" "Çelsi"ni məğlub etdi - VİDEO

Azərbaycanda zəlzələ olub
20.01.2019, 10:21

Azərbaycanda zəlzələ olub

Prezident və birinci xanım şəhidləri yad etdilər   
20.01.2019, 10:14

Prezident və birinci xanım şəhidləri yad etdilər  

Ermənilər rayonlarımızı atəşə tutdular
20.01.2019, 10:11

Ermənilər rayonlarımızı atəşə tutdular

20 yanvar hadisələri beynəlxalq hüquq kontektində   
20.01.2019, 10:00

20 yanvar hadisələri beynəlxalq hüquq kontektində  

Azadlıq yolunda qalxan bir vuruş...   
20.01.2019, 09:45

Azadlıq yolunda qalxan bir vuruş...  

ABŞ-da Azərbaycanı tanıdan işgüzar xanım...
20.01.2019, 09:38

ABŞ-da Azərbaycanı tanıdan işgüzar xanım...

Rusiyanın Qara dəniz donanması ABŞ gəmisinə qarşı
20.01.2019, 00:58

Rusiyanın Qara dəniz donanması ABŞ gəmisinə qarşı

Gülən xarici ölkələrdə gizlənən təşkilat üzvlərindən danışdı
20.01.2019, 00:32

Gülən xarici ölkələrdə gizlənən təşkilat üzvlərindən danışdı

Alimlərdən XƏBƏRDARLIQ: Uşaqlara qarşı bu hərəkətləri etməyin
20.01.2019, 00:14

Alimlərdən XƏBƏRDARLIQ: Uşaqlara qarşı bu hərəkətləri etməyin

Azərbaycan xalqı 20 Yanvar şəhidlərini yad edir
20.01.2019, 00:00

Azərbaycan xalqı 20 Yanvar şəhidlərini yad edir

Sürücülərə ŞAD XƏBƏR: Bu ərazilərdə dayanmaya icazə veriləcək - VİDEO
19.01.2019, 23:46

Sürücülərə ŞAD XƏBƏR: Bu ərazilərdə dayanmaya icazə veriləcək - VİDEO

“Heç bir ABŞ prezidenti mənim qədər iş görməyib” - Tramp
19.01.2019, 23:26

“Heç bir ABŞ prezidenti mənim qədər iş görməyib” - Tramp

Miqrantları daşıyan gəmi qəzaya uğradı - 117 itkin
19.01.2019, 23:13

Miqrantları daşıyan gəmi qəzaya uğradı - 117 itkin

İSESCO ilk dəfə olaraq 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı bəyanat yaydı
19.01.2019, 22:52

İSESCO ilk dəfə olaraq 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı bəyanat yaydı

Putin xaç suyuna girdi - VİDEO
19.01.2019, 22:35

Putin xaç suyuna girdi - VİDEO

Avropa İttifaqından daha bir ölkəyə sanksiya
19.01.2019, 22:17

Avropa İttifaqından daha bir ölkəyə sanksiya

Qadın özünü yanan binadan yerə atdı - VİDEO
19.01.2019, 21:58

Qadın özünü yanan binadan yerə atdı - VİDEO

Türkiyə 54 min suriyalıya vətəndaşlıq verib
19.01.2019, 21:41

Türkiyə 54 min suriyalıya vətəndaşlıq verib

“Qarabağ” Çexiya klubuna qalib gəldi
19.01.2019, 21:26

“Qarabağ” Çexiya klubuna qalib gəldi

Aksiyada 12 nəfər saxlanıldı
19.01.2019, 21:15

Aksiyada 12 nəfər saxlanıldı

Bakıda sərnişin avtobusu qəza törətdi
19.01.2019, 21:01

Bakıda sərnişin avtobusu qəza törətdi

Hərbi helikopter qəza təhlükəsi ilə üzləşdi
19.01.2019, 20:46

Hərbi helikopter qəza təhlükəsi ilə üzləşdi

Abituriyentlərin DİQQƏTİNƏ: Qəbul proqramı nəşr olundu
19.01.2019, 20:31

Abituriyentlərin DİQQƏTİNƏ: Qəbul proqramı nəşr olundu

Meksikadakı partlayışda 66 nəfər öldü
19.01.2019, 20:19

Meksikadakı partlayışda 66 nəfər öldü

Əli Əhmədov: “Səbəb müxalifətin sosial dayaqlarını itirməsidir”
19.01.2019, 20:01

Əli Əhmədov: “Səbəb müxalifətin sosial dayaqlarını itirməsidir”

ARXİV