2020-ci ilin 10 noyabrında Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü bərpa olundu və bununla da 30 ilə yaxın davam edən Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Azərbaycanın tam hərbi və siyasi qələbəsi ilə başa çatdı. Bu hadisə təkcə ölkənin tarixi ədalətinin bərpası deyil, həm də Cənubi Qafqazda yeni reallıqların formalaşmasının başlanğıcı oldu. Prezident İlham Əliyevin müdrik rəhbərliyi və prinsipial siyasi xətti nəticəsində əldə edilən bu zəfər, növbəti mərhələdə geniş miqyaslı reinteqrasiya və quruculuq proseslərinin əsasını qoydu.
Azad edilmiş ərazilərdə ilk olaraq təhlükəsizlik və minalardan təmizləmə işləri həyata keçirildi. Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyi (ANAMA) tərəfindən bu istiqamətdə yüzlərlə mütəxəssis cəlb olunaraq minlərlə hektar torpaq təhlükəsiz hala gətirildi. Bu prosesin ardınca dövlət idarəetmə strukturlarının yaradılması mərhələsi başladı. Prezidentin xüsusi nümayəndəlik institutu tətbiq olunaraq, ərazilərdə yeni idarəetmə modeli işə salındı. Dövlətin bütün xidmətləri vahid idarəetmə mərkəzlərində birləşdirilərək əhalinin səmərəli və şəffaf şəkildə xidmət alması təmin edildi.
İnfrastrukturun bərpası istiqamətində görülən işlər, bəlkə də Azərbaycanın müstəqillik tarixində ən böyük tikinti və yenidənqurma layihələridir. Füzuli, Zəngilan və Laçında beynəlxalq hava limanları inşa edilmiş, Şuşa, Ağdam və digər şəhərlərə uzanan geniş yol infrastrukturu yaradılmışdır. Eyni zamanda, "ağıllı kənd" və "ağıllı şəhər" modelləri tətbiq olunaraq, müasir texnologiyalara əsaslanan yaşayış mühitləri formalaşdırılır. Bu konsepsiya ilk dəfə Zəngilan rayonunun Ağalı kəndində reallaşdırılıb və böyük uğur qazanıb.
Böyük Qayıdış Proqramı çərçivəsində artıq minlərlə vətəndaş doğma torpaqlarına qayıdıb. Bu proses təkcə ev tikintisi ilə məhdudlaşmır, hər bir yaşayış məntəqəsində məktəblər, xəstəxanalar, sosial xidmət mərkəzləri və məşğulluq proqramları da paralel şəkildə qurulur. Dövlət bu istiqamətdə həm öz daxili resurslarını, həm də beynəlxalq donor və investorların dəstəyini səfərbər edir. Dünya Bankı, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, BMT-nin İnkişaf Proqramı kimi beynəlxalq qurumlar da bu prosesdə Azərbaycanın tərəfdaşıdır.
Enerji sahəsində isə Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur “yaşıl enerji zonası” elan edilib. Burada 2030-cu ilə qədər ən azı 1 000 MVt gücündə bərpa olunan enerji istehsalı nəzərdə tutulur. Artıq Cəbrayılda 240 MVt gücündə günəş elektrik stansiyasının, Kəlbəcər və Laçında isə külək elektrik stansiyalarının inşası üzrə işlərə başlanılıb. Azərbaycanın COP29-a ev sahibliyi etməsi, yaşıl enerjiyə keçiddə qlobal təşəbbüslərlə uyğunluq baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi zonalarında həyata keçirilən layihələr konkret nəticələrə əsaslanır. Ağdam Sənaye Parkında artıq 20-yə yaxın müəssisənin fəaliyyətə başlaması üçün müqavilələr imzalanmış, 1300-dən çox yeni iş yerinin açılması nəzərdə tutulmuşdur. Şərqi Zəngəzurda yerləşən Zəngilan rayonunda isə “Zəngəzur dəhlizi”nin keçəcəyi istiqamət üzrə dəmir yolunun 80 kilometrlik hissəsində işlərin böyük hissəsi tamamlanmışdır. Bu dəhliz yalnız Azərbaycanın deyil, bütövlükdə regionun ticarət logistikası üçün mühüm arteriyaya çevrilməkdədir.
Prezident İlham Əliyevin 2021-ci ildən etibarən çıxışlarında qeyd etdiyi əsas hədəflərdən biri sosial ədalətin təmin olunması və vətəndaş məmnuniyyətinin yüksəldilməsi olmuşdur. Qarabağda qurulan yeni məktəblər yalnız müasir texnoloji avadanlıqlarla təchiz olunmur, həm də təhsildə rəqəmsallaşma modelinin tətbiqi ilə fərqlənir. Füzuli şəhərində inşa edilmiş 960 şagird yerlik məktəb binası bu baxımdan nümunədir. Səhiyyə sahəsində də ciddi addımlar atılmış, Cəbrayılda regional xəstəxana kompleksinin tikintisi davam etdirilir.
Yaşıl quruculuq konsepsiyası yalnız enerji sektorunu əhatə etmir. Yaşayış məntəqələrinin planlamasında karbon izi az olan materialların istifadəsi, yağış sularının toplanması, tullantıların çeşidlənməsi və təkrar istifadəsi kimi ekoloji yanaşmalar əsas götürülür. BMT-nin 2023-cü il hesabatında Qarabağda icra olunan layihələr “davamlı inkişafın nadir regional modeli” kimi dəyərləndirilmişdir. Azərbaycanın COP29-a ev sahibliyi etməsi, Prezident İlham Əliyevin ətraf mühitə həssas yanaşmasının beynəlxalq təsdiqidir.
İctimaiyyətin və medianın post-münaqişə dövründəki rolu da az əhəmiyyət daşımır. Milli birliyin formalaşması, qayıdışın informasiya təminatı, ictimai nəzarət və şəffaflıq baxımından media orqanları və QHT-lər fəal iştirak edirlər. Xüsusilə, Prezidentin “Biz bu torpaqlara həyat qaytarırıq” ifadəsi, həm dövlət siyasətinin ruhunu, həm də ictimai gözləntiləri özündə birləşdirir.
Beynəlxalq ekspertlər də Azərbaycanın bu modelini nümunə kimi göstərirlər. Dünya Bankının 2024-cü ilin yanvar ayında yaydığı hesabatda bildirilir ki, Azərbaycanın Qarabağ strategiyası münaqişədən sonrakı dövr üçün “inteqrasiya olunmuş, mərhələli və dayanıqlı inkişaf modeli”dir. Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı isə bu ərazilərdə bərpa və investisiya üçün 500 milyon avroya yaxın vəsait ayırmışdır. Bu, beynəlxalq maliyyə institutlarının da Prezident İlham Əliyevin strateji vizionuna etimadını göstərir.
Nəticə olaraq, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən post-münaqişə strategiyası Azərbaycanın gələcəyinə yönəlmiş uzaqgörən və sistemli bir modeldir. Bu model təkcə azad olunmuş ərazilərin yenidən qurulması ilə kifayətlənmir, həm də milli birliyin möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi və beynəlxalq mövqelərin gücləndirilməsi məqsədlərinə xidmət edir. Azərbaycan artıq təkcə regional deyil, qlobal miqyasda da öz sözünü deyən və gələcəyi planlayan bir dövlətdir.
Azərbaycanın post-münaqişə quruculuq modeli yalnız hərbi qələbənin davamı deyil, həm də milli dirçəlişin simvoludur. Prezident İlham Əliyev bu qələbəni yalnız ərazi deyil, eyni zamanda iqtisadi, sosial və mənəvi qələbə kimi təqdim edir. Bu baxımdan, dövlət başçısının tez-tez vurğuladığı “Bərpa və Böyük Qayıdış” anlayışı ərazilərin fiziki bərpası ilə yanaşı, xalqın ruhunun yenidən dirçəlməsini də əhatə edir.
Reinteqrasiya prosesi yalnız idarəetmə modelləri ilə məhdudlaşmır. Bu prosesin mərkəzində vətəndaşların həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi dayanır. Məsələn, Ağdamda və Füzulidə yaradılan “DOST” mərkəzləri sakinlərə sosial xidmətlərin sürətli və şəffaf təqdim edilməsini təmin edir. Prezidentin təşəbbüsü ilə bu ərazilərdə e-idarəetmə texnologiyalarının tətbiqi də sürətlənmişdir. Bu yanaşma dövlət-vətəndaş münasibətlərində inamı möhkəmləndirir.
Eyni zamanda, yeni tikilən infrastruktur layihələri – o cümlədən 2000 km-dən çox avtomobil yolu, 300 km dəmir yolu – regionun nəqliyyat arteriyalarını tamamilə yenidən qurur. Təkcə Laçın və Kəlbəcəri birləşdirən “Kəlbəcər-Laçın” magistralının tikintisi çətin dağlıq relyefdə həyata keçirilən nəhəng mühəndislik uğurudur. Bu yollar təkcə fiziki əlaqə vasitəsi deyil, həm də iqtisadi canlanmanın əsas vektorlarıdır.
Əlavə olaraq, iqtisadiyyatın diversifikasiyası məqsədilə azad olunmuş ərazilərdə sənaye və kənd təsərrüfatı zonaları yaradılır. Zəngilan rayonunda “Ağıllı kənd təsərrüfatı” modeli üzrə yaradılan istixana kompleksləri və müasir heyvandarlıq fermaları kənd yerlərində məşğulluğun artırılması və ərzaq təhlükəsizliyi üçün vacibdir. Bu, dövlətin uzunmüddətli iqtisadi strategiyasının tərkib hissəsidir.
Sosial aspektlərə gəldikdə, təhsil müəssisələrinin bərpası və yenidən qurulması xüsusi önəm daşıyır. Təkcə 2023-cü ildə azad olunmuş ərazilərdə 20-dən çox məktəb və 10-a yaxın uşaq bağçası fəaliyyətə başlamışdır. Təhsil Nazirliyi bu bölgələrdə müəllim və texniki heyətin yerləşdirilməsi üçün xüsusi təşviq proqramları tətbiq edir.
Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq müstəvidə apardığı fəal siyasət Azərbaycanın post-münaqişə modelini qlobal səviyyədə tanıtmışdır. Onun BMT Baş Assambleyasında və Davos Dünya İqtisadi Forumundakı çıxışları zamanı bu məsələyə toxunması, Azərbaycanın təcrübəsinin paylaşılmağa hazır olduğunu göstərir. Azərbaycanın COP29-a ev sahibliyi etməsi, ətraf mühitin qorunması və yaşıl iqtisadiyyatın inkişafında liderliyini təsdiqləyir.
Bu möhtəşəm strategiyanın uğurla həyata keçirilməsi Prezident İlham Əliyevin liderliyi, uzaqgörənliyi və milli maraqlara sadiqliyinin təzahürüdür. Onun “Biz bura qayıtdıq və əbədi buradayıq” fikri təkcə siyasi bəyanat deyil, həm də dövlət quruculuğunun mahiyyətini əks etdirən strateji çağırışdır.
Aysun Nəsibzadə
BDU, Beynəlxalq münasibətlər və iqtisadiyyat fakültəsi
Azərbaycanda siyasi proseslər ixtisası, magistr ikinci kurs
