Salih öldü. 58 yaşında.
Bu cümləni yazmaq nə qədər asandırsa, onu qəbul etmək bir o qədər çətindir. Çünki insan ölümü anlayan yeganə varlıq olsa da, heç vaxt ona tam inanmır. Ölüm bizə həmişə başqalarının başına gələcəkmiş kimi görünür. Öz dostunun, öz yaxınının, dünən danışdığı adamın yox.
Salih son axşam uşaqlıq dostları ilə saatlarla videozənglə danışmışdı. Hamını Trabzona çağırır, “yayda Çarşıbaşının yaylaqlarına çıxaq” deyirdi. Gülürdü, plan qururdu, gələcək zamandan danışırdı.
İnsan həmişə gələcək zamanda danışır.
Ölüm isə həmişə indiki zamanda gəlir.
Gecəyə doğru qəfil tər basır Salihi. Oğlu və həyat yoldaşı onu xəstəxanaya çatdırır. Ertəsi gün günorta reanimasiyada dünyasını dəyişir.
Bir gün əvvəl dostlarını Çarşıbaşının yaylaqlarına çağıran adam ertəsi gün həmin yaylalara baxan dağ qəbiristanlığına aparılır.
Həyat bəzən bir cümləlik məsafə qədər qısa olur.
“Yayda gələrsiniz” ilə “torpağa tapşırıldı” arasında cəmi bir gecə vardı.
Ölüm xəbərini mənə əvvəlcə qardaşı oğlu verdi. Sonra telefonlar susmadı. Dostlar zəng edir, tanışlar yazır, kim haradan gələcəyini bildirirdi. Türkiyədə və ümumiyyətlə klassik Şərq-İslam mədəniyyətində ölüm fərdi hadisə deyil. İnsan öləndə onu sadəcə ailəsi dəfn etmir.
İslam ənənəsində buna “ne’y” deyilir – ölüm xəbərinin yayılması.
Amma məqsəd sadəcə xəbər vermək deyil.
Məqsəd budur: “Bir insan dünyadan köçdü. Gəlin, onu tək buraxmayaq”.
İslam düşüncəsində ölünün diri insanlar üzərində haqqı olduğu qəbul edilir. Cənazədə iştirak etmək, dua etmək, halallıq almaq və vermək… Ölüm burada şəxsi faciədən çıxıb kollektiv məsuliyyətə çevrilir.
Sabahkı ilk təyyarəyə bilet aldım. Trabzon hava limanına çatanda çoxlu ortaq dostumuzu gördüm. Hamı eyni məqsədlə gəlmişdi: halallaşmağa.
Salih belə sevilən adam idi.
Eşidən, bilən Türkiyənin bir ucundan o biri ucuna uçurdu.
Qırx ildən çox idi siqaret çəkirdi Salih. Həm də Marlboro Red. Özü də “100’s” – klassik 84 millimetrlik yox, ən uzunundan, ən ağırından.
İnsan bəzən ölümün səbəbini axtarmağa çalışır. Guya səbəbi tapsaq, ölümü anlaya biləcəyik. Halbuki ölüm çox vaxt səbəbdən böyükdür. Həkim ürəyi izah edir, damarları izah edir, infarktı izah edir… amma insan yenə anlamır.
Çünki problem tibbi deyil.
İnsan faniliyidir…
Bizi hava limanından birbaşa Trabzonun mərkəzindəki Hanife Hatun camisinin önünə gətirdilər. Caminin qarşısında izdiham vardı. Salih isə yaxınlarına son “əziyyətini” verirdi. Onun cansız bədəni qasilhanədə yuyulur, kəfənlənirdi.
Ölüm insanı ən sonda yenə sadəliyə qaytarır:
bir parça ağ kəfənə.
İnsan bütün ömrü boyu fərqli görünməyə çalışır:
daha güclü,
daha zəngin,
daha məşhur,
daha nüfuzlu…
Amma ölüm hamını eyni parçaya bükür.
Bəlkə də ölümün ən sərt tərəfi budur:
o, insanın bütün dünyəvi rollarını əlindən alır.
Salihin böyük və kiçik qardaşına sarıldım.
İkisi də cəmi bir cümlə dedi:
“Vadesi geldi”.
Bu sözün içində qəribə bir sakitlik vardı. Şərq insanı ölümü “sistemin xətası” kimi qəbul etmir. Burada ölüm daha çox hökm, tale və vaxtın tamamlanması kimi qarşılanır.
Əlbəttə, bu, ağrını azaltmır.
Sadəcə insanı müəyyən qədər təslimiyyətə yaxınlaşdırır.
Salih Trabzonun tanınmış ailələrindən birində doğulmuşdu. Qardaşları kimi zəhmətkeş və dürüst ticarət adamı idi. Böyük qardaşı Osman bəy şəhərin ən ağır adamlarından biridir. Əlimi uzun müddət buraxmadı. Heç nə demədi. Yəqin danışsa, hönkürəcəkdi.
“Abdest almalıyam” deyib həyətə çıxdım.
Mərhum "Trabzonspor" klubunun Divan üzvü olduğu üçün mərasimdə çoxlu futbol adamı vardı. Qarşımı "Trabzonspor"un keçmiş məşqçilərindən biri kəsdi. Kədərli şəkildə üzümə baxıb dedi:
“Maç bitdi…”
“Nə maçı?” deyə soruşacaqdım ki, davam etdi:
“Bax, oyun cəmi 90 dəqiqədir. Özünü öldürsən də maksimum beş, uzağı doqquz dəqiqə əlavə vaxt verirlər…”
Qaradənizlilər qəribə adamlardır. Biri ölümü Quran dili ilə izah edir, o biri futbol dili ilə. Amma hər ikisi eyni həqiqəti deyir: İnsanın vaxtı məhduddur.
Bəlkə də həyatın bütün dramı insanın bunu bilə-bilə yaşamasıdır.
Cənazə namazında iynə atsan yerə düşməzdi.
İslam mədəniyyətində bunun xüsusi mənası var. Bu, sadəcə dini ritual deyil. Kollektiv şahidlikdir. İnsanlar sanki Allah qarşısında deyirlər:
“Biz bu adamı tanıyırdıq. Pis insan deyildi”.
Cənazə namazının özü də qəribə ibadətdir. Orada rüku yoxdur, səcdə yoxdur. Sadəcə dua var. Sanki insan həyatda etdiyi bütün mübahisələri, bütün iddiaları, bütün eqosunu geridə qoyub yalnız rəhmətə möhtac qalır.
Mən o izdihama baxanda qəribə şəkildə rahatladım. Çünki Salih yaxşı adam idi.
Salih əməli saleh insandı.
Buna şahidlik etdiyim üçün rahatladım.
İnsan bəzən ölünün yox, onun necə yaşadığının yasını tutur.
Mərasim bitəndən sonra meydan sürətlə boşaldı. Geridə ailə üzvləri, qohumlar və yaxın dostlar qaldı. Yaşıl bayrağa bükülmüş tabutu qaldırıb bələdiyyənin açıq cənazə maşınına qoydular. Sonra Çarşıbaşına doğru yola düşdük.
Mən Salihin qardaşı oğlu Ahmedin maşınına mindim.
2013-cü ilin mayında Salihin atasının dəfninə də gəlmişdim. Akçaabata çatıb dağlara tərəf dönəndə illər əvvəl gördüyüm yamyaşıl təpələri, dolama yolları tanıdım.
Qaradənizin dağları qəribədir.
Sanki insanı həm yaşamağa, həm də ölməyə hazırlayır.
Yoldan kənd uşaqları üçün halva aldıq. Ölüm yolunda belə həyat özünü unutdurmur. İnsan torpağa gedərkən də uşaqları düşünür.
Kənd məscidinin həyətində kişilər musalla daşının arxasında sıra ilə dayanmışdı. Musalla daşı Şərqdə qəribə yerdir. Orada insanın adı, titulu, vəzifəsi yox olur. Hamı eyni daşın üstünə qoyulur.
Biz şəhərdə cənazə namazı qıldığımız üçün birbaşa ailə qəbiristanlığına keçdik.
Salihin nəşinin kəndə gətirilməsi ilə torpağa tapşırılması arasında cəmi iyirmi-otuz dəqiqə keçdi.
Çox qəribədir, deyilmi?
İnsan bir ömrü yarım əsrdə qurur, yarım saatda torpağa qarışır.
Dünən danışan, gülən, plan quran adam bu gün yerin altındadır artıq.
Dünya isə dayanmır.
Dağlardan sərin meh əsirdi.
Maşınlar hərəkət edir, telefonlar yenə çalırdı.
İnsan ilk dəfə belə anlarda anlayır ki, dünya bizsiz də davam edir.
Bəlkə də buna görə qəbiristanlıqlar insana bu qədər ağır təsir edir. Çünki orada zaman görünür.
Torpaq insanı udmur.
Sadəcə növbəni qəbul edir.
Dönüş yolunda Ahmeddən soruşdum:
“Xərcin çoxmu çıxdı?”
Təəccüblə üzümə baxdı:
“Yox. Qasilhanə, tabutun kəndə nəqli… hamısını bələdiyyə qarşıladı”.
“Bəs molla?” deyə maraqlandım.
Gülümsədi: “Mollaya niyə pul verək ki? Bu onun işidir, buna görə maaş alır”.
Hava limanına çatdıq. Sağollaşanda mənə sarılıb bir cümlə dedi:
“Abi, bu ölkədə ən ucuz şey ölməkdir…”
Bu söz beynimdə ildırım kimi çaxdı.
İstanbula qədər saat yarımlıq yolu o cümləni düşündüm.
Bəlkə də doğrudan da ölmək ucuzdur.
Bir tabut.
Bir kəfən.
Bir qəbir.
Bir ovuc torpaq.
Ən bahalı şey isə yaşamaqdır.
Vicdanla yaşamaq.
İnsan kimi yaşamaq.
Bir gün tabutunun arxasınca gələcək insanların qəlbində yer edə bilmək.
Və bəlkə də bir toplumun nə qədər insan qaldığını anlamağın ən doğru yolu onun ölülərinə necə davrandığına baxmaqdır.
21 may 2026
