Milli ideologiya probleminə ikili baxış: milli və kosmopolit - III yazı | Modern.az

Millətin formalaşma prosesində milli mənəvi dəyərlər və yaxud milli mentalitet (lat. «mens» sözündəndir, ağıl, dü­şün­cə, ruhi-mənəvi yanaşma tərzi deməkdir) də mühüm rol oynayır. Yəni vahid bir ərazidə yaşayan, eyni soykökə, dilə, iqtisadi həyat birliyinə malik olan müxtəlif etnoslar üçün milli mənəviyyatın, milli özünəməxsusluğun olması və saxlanılması da vacibdir. Qeyd etmək lazımdır ki, millətin millət olma səbəblərindən biri kimi məhz mənəviyyat birliyi, onun mənəvi siması, mənəvi dəyərləri, eləcə də yalnız bu in­sa­nlara məxsus keyfiyyətlər (mentallıq) göstərilir. Məsələn, Azər­bay­­can türkl­ərinin başqa millətlərdən fərqli özünə­məx­sus­lu­ğu kim dini tolerantlıqlarını, yad etnoslarla tez qaynayıb-qa­rış­ma­la­rı­nı, qonaqpərvər olmalarını, əfv diləyənləri bağış­la­malarını və s. göstərmək olar.

Fikrimizcə, milli mənəvi dəyərlər və milli mentalitet əsa­sən, bir-birlərinə yaxın anlayışlardır. Həmin bu anlayışlarda millətin keçmişə aid irsi, dini-fəlsəfi dünya­görüşü, özünə­məx­sus cəhətləri öz əksini tapır. Sadəcə olaraq, milli mənəvi dəyərlər daha geniş məna daşıyır və millətin bütün tarixini, mədəniyyətini, fəlsəfəsini, ədəbiy­yatını özündə əks etdirir. Milli mentalitet isə daha çox insanların ictimai şüruundakı dünyagörüşün özünəməxsus­luğunun ifadəsidir. Bu baxımdan, milli mentalitet milli mənəvi dəyərlərdən milli özünüdərkə bir keçiddir. Belə ki, bir xalqda milli mənəvi dəyərlər o vaxt milli özünəməxsusluq səviyyəsində meydana çıxır ki, həmin xalqda milli oyanışa, milli özünüdərkə ehtiyac yaranır. Yəni millət etnik kimliyinin, dilinin, mədəniyyətinin və s. assimilyasiya olun­ma­sını sövqi-təbii hiss edərək özünü­mü­dafiəyə cəhd edir. Bu zaman milli mənəvi dəyərlər milli mentallıq formasında - etnik mənşəyi, dili, mədəniyyəti, di­ni ideologiyası, sosial həyatı, məişət münasibətləri və s. ilə bağlı keçmişini şüurunda canlandırıb onu yalnız ona aid olan milli mənəvi dəyərlərlə, milli sərvətlərlə mübarizə apar­ma səviyyəsinə yüksəldir. Bu isə, istər-istəməz milli oyanışa səbəb olur. Ümumiyyətlə, mentallıq hər bir millətin özünə­məx­­sus psixoloji, mədəni, dini və fəlsəfi hə­yat tərzidir. Bu mə­nada hər hansı bir millət özünü başqa xalq­lardan fərq­lən­dirmədən, yalnız onun keçmişinə məxsus olan milli xü­su­siy­yət­ləri müəyyənləşdirmədən milli istiqlal uğrunda mübarizə apara bilməz. Milli mentalitetin yüksək səviyyəyə qalxması ilə milli özünüdərk prosesi başlayır. Bu mənada milli men­ta­li­tetə aid olan hər bir anlayış milli özünüdərk səviyyəsinə qalxıb milli ideyaya çevrilə bilməz. Yalnız o anlayış, milli mentalitet səviyyəsindən milli özünü­dərkə qədər yüksələ bilər ki, onun ciddi elmi, fəlsəfi və s. əsasları olsun. Çünki milli mentalitetdən fərqli olaraq milli özünü­dərk hər hansı bir etnik toplumun başqa etnoslardan fərqli özəlliklərini dərk edib, özünü bir millət kimi təsdiq etməsidir.

 Milli mənəvi dəyər(lər) dedikdə isə, ilk növ­bədə milli ideologiyanın yaranmasında mühüm rol oynamış milli sərvətlərimiz, mədəniyyətimiz, mənəviyyatımız, dilimiz, adət-ənənələrimiz, dini-fəlsəfi dünyagörüşümüz və s. başa düşülməlidir. Əslində burada başlıca, önəmli olan milli mə­nə­viyyat, milli sərvətlər, milli özünəməxsusluq, yaxud da milli mentalitetdir. Bu mənada «milli mənəvi dəyər» an­la­yı­ş­ın­dakı «dəyər» sözü isə qiymətləndirmədən daha çox hər bir xalqa məxsus sərvəti, özünəməxsusluğu, mentallığı və s. ifa­də edir. Bu baxımdan «Azərbaycanda milli ideolo­gi­ya­nın yaranmasına qədərki dövrdə milli mənəvi dəyərlərin rolu» dedikdə, Azərbaycan xalqına məxsus olan sərvətlərin, adət-ənənələrin, mədəni irsin, dini-fəlsəfi baxışların və s. ideo­lo­gi­ya­ya çevrilməsi prosesi nəticəsində bütövləşməsi, çul­ğa­laş­ma­sı və vahid xətt üzrə formalaşmasına zəmin yaradan də­yər­lər nəzərdə tutulur. Burada irəli sürülən müddəa Azər­bay­can xalqında milli ideologiya təşəkkül tapana qədər hər hansı bir ideyanın və yaxud ideyaların olmaması demək de­yil­dir. Əksinə həmin dövrə qədər mövcud olan mədəni irsin, dini-fəlsəfi təsəvvürlərin, milli xüsusiyyətlərin və s. nə cür vahid şəkilə salınması, bütövləş­məsi, başqa sözlə ideo­lo­gi­ya­laş­masının təzahürlərinin hansı mənəviyyat və milli sərvətlər nəticəsində meydana çıxması ilə bağlıdır. Bir sözlə, mənəvi dəyərlər millətin varlığını ortaya qoyan əsas faktorlardan biri olan mənəviyyatla sıx bağlı olub, insanın özünü, təmsil olun­duğu etnik kimlik çərçivəsində təsdiqləməsidir. Milli mənəvi də­yərlərin, milli sərvətlərin yaradıcısı millətin ayrı-ayrı üzv­lə­ri olsa da, həmin üzvlərin mənəvi-əxlaqi ideyaları sonralar bü­tövlükdə cəmiyyətin ümumi sərvətinə çevrilir. Azər­bay­can xalqı da milli dilini, milli mentalitetini, milli xarakterini, milli adət-ənənələrini və s. məhz milli mənəvi dəyərlər şək­lin­də qoruyub saxlamışdır.

Yeri gəlmişkən, «milli» sözünə də aydınlıq gətirilməsi zəruridir, çünki bu söz bir sıra anlayışların - milli mənəvi də­yərlər, milli mentalitet, milli özünüdərk və b. ayrılmaz tər­kib hissəsi kimi çıxış edir. Eyni zamanda hazırda «milli» sö­zün­dən yalnız elmi-kütləvi ədəbiyyatda deyil, başqa sa­hə­lər­d­ə də geniş şəkildə istifadə olunur: milli dövlətçilik, Milli Elmlər Akademiyası, milli fond, milli mərkəzi kitab­xana, milli ordu, milli birlik və s. Bu qədər geniş çalarlara malik olan «milli» sözü isə ərəb dilindən götürülmüşdür və «millətə məxsus, yerli» anlamını verir.

Milli ideya məsələsinə gəlincə, bu anlayış da bir çox filosofların, politoloqların, ideoloqların və b. araşdırma mövzusu olmuşdur. Qeyd edək ki, milli ideya anlayışını ilk dəfə XVIII əsrdə Fransada A.Vasyxaunt işlətmişdir. Həmin dövrdə Fransada milli ideya dedikdə, milli təəssüb­keşlik, millətçilik və s. başa düşülürdü. Bu dövrün tanınmış fransız maarifçi-filosofu J.J.Russo isə hesab edirdi ki, milli ideya sayəsində vətəndaş vətənə tabe olur və vətən onu şəxsi as­lı­lıq­dan qoruyur. Sonralar başqa fransız alimi C.Mişle milli ideyanı həm Vətənin, həm də dünya hə­ya­tının başlıca amili kimi irəli sürmüşdür. Ümumiyyətlə, XVIII-XIX əsrlərdə Fransada mey­dana çıxan milli ideya anlayışı, çağdaş anlamda «mil­lət» anlayışının yaranması və inkişafında mühüm rol oyna­mış­dır. Bu baxımdan tədqiqat­çıların əksəriyyətinə görə, ka­pi­talist münasibətlər­inin yaranması ilə milli ideya və onun nəticəsi olan millət təşəkkül tapmışdır. Rusiyada isə milli ideya əvvəlcə Qərb əleyhinə çevrilmiş slavyanofil ədə­biy­yat­da xüsusilə, XIX əsrdə A.Danilevski, F.Dostoyevski, V.So­lov­yov, H.Berdya­yev və b. yaradıcılığında öz əksini tapmış­dır.

Qeyd edək ki, ideologiya ideyalar, milli ideologiya isə milli ideyalar nəticəsində, yenə də Avropada yaranmışdır. Ayrı-ayrı obrazları, təsəvvürləri və s. ilk dəfə formulə edərək ideologiya adlandıran isə XVIII əsrin sonu - XIX əsrin əvvəllərində, fransız filosofu və iqtisadçısı A.Destyuq de Trasi olmuşdur. Trasi «İdeologiya elementləri» kitabında ilk dəfə «ideologiya» terminindən istifadə etmişdi. O, dün­ya­nı qavramaqda və şüur hadisələrində etikanın, əxlaqın, siyasətin əs­as­ını tapmağa, onların məntiqi və psixoloji izahını verməyə cəhd edirdi. Onun fikrincə, ideologiya ide­ya­ların ümumiliyi, ideya haqqında anlayış və fikirdir. Trasi­nin davamçıları Kabanis, Volney, Helvetsi və b. ol­muşdur.

Almaniyada ideologiyanın inkişafında mühüm rol oynamış klassik alman filosofu Hegel isə ideya, ideologiya, mə­nəviyyat və s. məsələləri şərh etmiş, onların qarşı­lıqlı bağ­­­lı­lıq məsələsinə toxunmuşdur. Hegelə görə, cəmiyyətdə, döv­lət­də ideolo­gi­ya önəmli yer tutur. Ümumiy­yət­lə, klas­sik alman filosofları ideologiyanı tarix və fəl­sə­fə­nin qov­şağında möv­cud olan ideyalar sistemi kimi tədqiq edirdilər.

K.Marks və F.Engels əvvəlcə ideologiyanın «iqtisadi bazisə» malik olan gerçəkliyin obyektiv əksi olduğunu söy­lə­miş, daha sonra «sinfiliyini» «materialist» mövqedən izah et­mişlər. Marksizmin banilərinə görə, ideologiya maddi zə­mi­nə söykən­ir və müəyyən sinif və sosial qrupların yarat­dıq­la­rı obyektiv gerçəkliyin təhrif olunmuş inikası olan sosial kon­sepsiyadır. İdeologiya üstqurma aiddir ki, onun forma­laş­masının əsasını bazis, yəni iqtisadiyyat təşkil edir. Marksist filosoflar ideologiyaya cəmiyyətdə mü­tə­rəqqi və mürtəce ictimai qüvvələr arasındakı ideya-siyasi mü­barizə forması kimi baxırdılar. Onlar «hakim» və «məh­kum», «mütərəqqi» və «mürtəce» siniflərin ideoloqlar­ını fərq­lən­dirirdilər: «Fəhlənin vətəni yo­x­dur. Fəhlə­lərin olmayan bir şeyini onların əlindən almaq da olmaz. Proletariat ən əvvəl siyasi hökmranlığı ələ almalı, milli sinif vəziyyətinə çatmalı və bir millət kimi təşəkkül tapmalı olduğundan özü hələ millidir, hərçənd bu millilik heç də burjuaziyanın anladığı mənada deyildir».

Liberalizm («azadlıq», «azad seçmək hüququ») isə iqti­sa­di, siyasi, mənəvi sahələrdə yeniliyi, inkişafı ifadə edirdi. Mənəvi, iqtisadi və siyasi inhisarın əleyhinə çıxan liberalizm cərəyanında fərdin həddən artıq azadlığı, vətəndaşların hüquq bərabərliyi, dövlətin müqavilə əsasında təşkili prin­sip­ləri əsas yer tuturdu. Qeyd edək ki, li­be­ra­lizm özü də bir neçə istiqamətdə: 1) klassik; 2) utilitarizm; 3) iq­tisadi; 4) sosial liberalizm; 5) neoliberalizm və s. inkişaf etmişdir. Klassik liberalistlərdən T.Hobbs cəmiyyət­də fər­din yerini müəyyənləşdirməyə çalışmış, fərdlə dövlət ara­sında ictimai müqavilə bağlanmasının vacib hesab etmişdir. İctimai müqavilə cəmiyyəti konstitusiya­laşdır­maqla yanaşı, fərdin dövlət, dövlətin isə fərd qarşısında azad­lıq­larının sər­hədlər­ini müəyyənləşdirmiş olur. Liberal demo­kratiya­nın atası hesab olunan Con Lokk isə T.Hobbsdan fərqli olaraq, dövlətlə müqayisədə fərdin azad­lıq­larına daha çox üstünlük vermişdir: «İnsan dünyanın hər hansı bir insanı kimi tam azad yaşamaq, təbii qanunun bütün hüquq və imtiyazlarından digər insanlar kimi eyni dərəcədə qeyri-məhdud bəhrələn­mək hüququ ilə birgə doğulur və o, fitrətən öz mülkiyyətini, yəni öz həyatını, azadlığını, əmlakını digər insanların qəsd və hücumlarından yalnız qorumaq deyil, həm də başqaları bu qanunu pozduqda onları mühakimə etmək… hakimiyyətinə malikdir».

Sosial libera­liz­min nümayəndəsi Con Sütuart Mill isə şəxsi azadlığı, yəni söz azadlığını, mətbuat azadlığını, ləyaqət hissini, düz­gün­lü­yü və sosial rifahı liberalizmin mərkəzi və mühüm dəyərləri hesab etmişdir. Çağdaş liberal nəzəriyyəni inkişaf etdirən C.S.Millin fikrinə görə, insan hüquqları hər cür hörmətə layiqdir, çünki bunlar cəmiyyətin sabit inkişafı və ümumi xoşbəxtliyin əldə edilməsi üçün zəruridir: «Fərdin… yalnız özü üçün zərərli olan, lakin bu və ya digər fərdə bir­ba­şa ziyan gətirməyən hərəkətlərinə gəldikdə isə, bu hə­rə­kətlərin cəmiyyətə yetirəcəyi bəla yalnız təsadüf nəticəsində ola bilər… cəmiyyət digər Ali Xeyrin - fərdi azadlığın qorunub saxlanılması naminə bu bəlaya dözməlidir». Gördüyümüz kimi, bütövlükdə liberalizmin əsasında fərdi azadlıq ilə iqtisadi sərbəstlik dayanır, burada «millət», «milli ideya» anlayışı, demək olar ki, xüsusi məna kəsb etmir.

XIX əsr Azərbaycan filosofu M.F.Axundzadə bütün mü­səl­man Şərqində, o cümlədən Azərbaycan fəlsəfi fikir tarixində modernizmin, yəni demokratik və liberal ən­ənə­lə­rin banisi hesab olunur. Buna səbəb M.F.Axund­zadənin mü­səlman mütəfəkkirləri arasında ilk dəfə Qərb mədə­niy­yə­ti­nə-fəlsəfəsinə aid anlayışları, yəni «liberalizm», «de­mo­kra­tiya», «parlament», «sivilizasiyon», «patriot», «revolyusiya» və s. şərh etməsi, eyni zamanda Avropa dəyərlərinin islam Şər­qi ölkələrində də tətbiq olunmasının zəruriliyini gös­tər­məsi olmuşdur.

Qeyd edək ki, M.F.Axundzadə Qərbin liberal və demo­kratik ənənələrini təftiş etmədən müsəlman ölkələrində hə­yata keçirilməsini vacib hesab etdiyi halda, XX əsrin əvvəl­lərində Azərbaycan türkçülüyünün ideoloqu M.Ə.Rə­sul­­zadə həmin dəyərlərə bir qədər tənqidi yanaşaraq, daha çox Şərq və Qərbin mütərəqqi ideyalarının sintezindən çıxış et­miş­dir. Bu baxımdan M.Ə.Rəsulzadə cəmiyyətin siyasi təş­kili və idarə edilməsi ilə bağlı marksizm-leninizm və liberal­izm nümayəndələrinin irəli sürdükləri bəzi mülahizə­ləri tənqid etmişdir: «Liberal dövlət bizzat kəndi sisteminin məhsulu olan kapitalizmin doğurduğu böhranla mücadilə­dən acizdir. Bu təzada yenə cəmiyyət içərisində doğan yeni qüvvətlər qar­şı gəlirlər. Kapitalizmin doğurduğu proletar sinfinə da­yanan inqilabçı sosializm ideolojisi doğur. Digər adı kom­mu­nizm olan bu ideolojiyə görə, burjua cəmiyyətini iz­ti­rab­lar içində tutan şey liberalizmin istehsal sahəsindəki anar­xi­yaya izn verən fərdiyyətçiliyidir. İstehsal alətləri üzərindəki şəxsi mülkiyyət haqqı baqi qaldıqca-kommunist­lərə görə-insan cəmiyyətinin iztirabına son gəlməz. Cəmiy­yət­lərin bir millət və dövlət içində vəhdətləri onlarca bəhs mövzusu olmaz». M.Ə.Rəsulzadə yazır ki, vətən və millət hissini deyil, sinifləri əlində bayraq edən kom­munizm kimi, fərdləri əsas olaraq qəbul edən liberalizm də daha kos­mo­po­lit və internasionaldır: «Solidarizm isə millidir. Çünki sadə şəxs­lərin və siniflərin maddi mənfəətə bağlı xüsusiyyətlərinə deyil, siniflər və fərdləri bir cəmiyyət halına gətirən mənəvi qüvvətlərə böyük qiymət verir. Bu mənəvi qüvvətlər isə millət və dövlətlərin gerçəkləşməsində birləşdirici amil ola­raq təsir edən dil, din, tarix və ümumiy­yətlə, kültür və ortaq ideal kimi mənəvi qüvvətlər­dir». Rəsulzadənin fikirlərin­dən belə çıxır ki, liberalistlər və marksistlər «mil­lət»dən daha çox fərdiyyət­çiliyə və sinfə üstünlük veriblər. Ancaq soldarizmdə «millət» öz tarixi rolunu qoruyub sax­layır. Ona görə də, M.Ə.Rəsulzadə dünyada hakim olan iki əsas sistemdən fərqli olaraq belə bir müddəa irəli sürür: «Ma­dam ki, millətçiyiz, diyoruz; madam ki, milli dövlət istiqlalını müdafiə ediyoruz, o halda bizim üçün nə kos­mopolit liberalizmə və nə də kommunizmə təhəmmül caiz olamaz. Bizcə müdafiə ediləcək yeganə sosial sistem milli təsanüd sistemidir».