Ադրբեջանում հավատարմագրված դիվանագիտական կորպուսի ներկայացուցիչների այցը Ղարաբաղ և Արևելյան Զանգեզուր լուրջ արձագանք է առաջացրել հայ հասարակության և քաղաքական շրջանակներում։ Հակառակ կողմի գրգռված արձագանքը ուշադրություն է գրավում որպես այն կետերից մեկը, որը ցույց է տալիս, որ հետպատերազմյան քաղաքական և գաղափարական գործընթացները տարածաշրջանում դեռ չեն ավարտվել։
2025 թվականի օգոստոսին Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագրի տեքստում կողմերը հաստատել են միմյանց ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունը և միջազգային սահմանների անձեռնմխելիությունը ճանաչելը։ Նույն փաստաթղթում նշվում է, որ կողմերը միմյանց նկատմամբ տարածքային պահանջներ չունեն և ապագայում էլ նման պահանջներ չեն ներկայացնի։
Այս առումով հետաքրքիր հարց է առաջանում. եթե Հայաստանը ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը, ապա ինչու՞ պետք է Ադրբեջանի տարածքում օտարերկրյա դիվանագետների այցը Երևանում քաղաքական քննարկման առարկա դառնա։
Ո՞վ է որոշում, թե ուր պետք է գնա դիվանագետը։
Դիվանագիտական կորպուսի ներկայացուցիչների այցը Ղարաբաղ տեղի է ունեցել Ադրբեջանի կառավարության կողմից կազմակերպված ծրագրի շրջանակներում։ Ադրբեջանում դիվանագիտական պատվիրակությունների ղեկավարներն այցելել են Խանքենդի և Շուշի՝ ծանոթանալով տարածաշրջանի մշակութային ժառանգությանը և տնտեսական զարգացմանը։
Այստեղ սկզբունքային հարցն այն է, որ այդ դիվանագետները Հայաստան չեն այցելել։ Նրանք եղել են Ադրբեջանի տարածքում։
Հետևաբար, Հայաստանի կողմից այս այցին տրված քաղաքական գնահատականը պետք է դիտարկել առաջին հերթին Ադրբեջանի ներքին և ինքնիշխան հարցերի նկատմամբ վերաբերմունքի համատեքստում։
Եթե խաղաղության համաձայնագրի հիմնական սկզբունքներից մեկը տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչումն է, ապա այս սկզբունքը պետք է դառնա ոչ միայն փաստաթղթում գրված նախադասություն, այլև քաղաքական վարքագծի նորմ։
Հակառակ դեպքում, լուրջ հակասություն է առաջանում «տարածքային ամբողջականության ճանաչման» և դրա գործնական հետևանքների միջև։
Ղարաբաղի հարցն ավարտված է, բայց Ղարաբաղի պատմությունը՝ ոչ
Հայ հասարակության մեջ այցի դեմ արձագանքների մյուս կարևոր կողմը Ղարաբաղի հետ կապված հին պատմությունների բախումն է նոր քաղաքական իրողության հետ։
Մասնավորապես, Ղարաբաղի քրիստոնեական հուշարձանների, ինչպես նաև Գանձասարի և Խուդավենգի նման կրոնական-մշակութային վայրերի շուրջ վեճերը ցույց են տալիս, որ խոսքը միայն պատմական ժառանգության մասին չէ։ Այս հուշարձանների ներկայացման պատմական համատեքստի հարցը դառնում է քաղաքական ինքնության պայքարի մի մասը։
Այստեղ ավելի լայն խնդիր է առաջանում՝ Կովկասյան Ալբանիայի պատմամշակութային ժառանգությունը։
Ադրբեջանի տարածքում Կովկասյան Ալբանիայի գոյությունը պատմագրության մեջ լայնորեն ուսումնասիրված թեմա է։ Ադրբեջանի Ղարաբաղի շրջանի մի շարք քրիստոնեական հուշարձանների կապը Կովկասյան Ալբանիայի ժառանգության հետ նույնպես ադրբեջանական պատմագրության հիմնական թեզերից մեկն է։
Հենց այստեղ էլ սկսվում է հարցի քաղաքական խնդրի վերածվելը։ Մի կողմից Հայաստանը փորձում է Ղարաբաղի քրիստոնեական ժառանգությունը ներկայացնել բացառապես որպես հայկական ժառանգություն, մյուս կողմից էլ չի ցանկանում ընդունել, որ իր տարածքում գտնվող բազմաթիվ պատմամշակութային ժառանգություններ պատկանում են ադրբեջանցիներին։
Այսպիսով, պատմության քննարկումը գիտական հարթությունից դուրս է գալիս և վերածվում քաղաքական պայքարի գործիքի։
Ժառանգության հարցի մոտեցման խնդիրը
Իրականում, տարածաշրջանում խաղաղության կայունության համար ամենադժվար հարցերից մեկը հենց պատմական հիշողությունն է։
Հայաստանը չի ցանկանում օրակարգ բերել իր տարածքում պատմականորեն ադրբեջանցիների բնակեցված բնակավայրերը, մզկիթները, գերեզմանատները և մշակութային ժառանգության այլ նմուշները, սակայն առաջ է քաշում Ղարաբաղում ենթադրյալ հայկական ժառանգության առկայության մասին պնդումները։
Այս մոտեցումը ցույց է տալիս մեկ ճշմարտություն. Հայաստանը Հարավային Կովկասում պատերազմը վարել է ոչ միայն տարածքների, այլև պատմության և հիշողության համար։
Ուստի խաղաղությունն ավարտվում է ոչ միայն սահմանների որոշմամբ։ Խաղաղության կայունության համար Հայաստանի պատմական հիշողության և մշակութային ժառանգության նկատմամբ վերաբերմունքում նույնպես պետք է նոր փուլ սկսվի։
Ադրբեջանը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կոնվենցիայի և 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիայի մասնակից է։ Ադրբեջանը նաև միացել է զինված հակամարտությունների ժամանակ մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին Հաագայի կոնվենցիայի արձանագրություններին։
Ուստի մշակութային ժառանգության պաշտպանության հարցը պետք է քննարկվի ոչ թե քաղաքական կարգախոսների, այլ միջազգային իրավունքի և մասնագիտական մոնիտորինգի հարթությունում։
Ի՞նչ ցույց տվեց Հայաստանի խորհրդարանում մեկ րոպե լռությունը։
Դիվանագետների Ղարաբաղ այցի նույն օրերին Հայաստանի խորհրդարանում 2022 թվականի սեպտեմբերյան մարտերում զոհվածների հիշատակին մեկ րոպե լռություն հայտարարելը նույնպես չի կարող անուշադրության մատնվել։
Սեպտեմբերի 14-ին Հայաստանի խորհրդարանում այս նախաձեռնությունը ներկայացրել է ընդդիմադիր պատգամավոր Վահան Վարդանյանը, և հարգանքի տուրք է մատուցվել 2022 թվականի սեպտեմբերյան մարտերում զոհվածների հիշատակին։ Հայկական լրատվամիջոցներում դեպքը ներկայացվել է որպես Ադրբեջանի «ագրեսիա» Հայաստանի դեմ 2022 թվականին։
Իհարկե, յուրաքանչյուր պետության ներքին գործն է հարգել իր զոհված զինվորականների հիշատակը։ Սակայն ադրբեջանա-հայկական հարաբերություններում նման քայլերի ուղեկցող քաղաքական հռետորաբանությունը հատուկ նշանակություն ունի։
Քանի որ միաժամանակ կողմերը հայտարարում են, որ ընդունում են փոխադարձ տարածքային ամբողջականության սկզբունքը, որը հիմք է հանդիսանում խաղաղության համաձայնագրի համար։
Այստեղ հիմնական հարցը ոչ թե հիշատակի արարողությունն է, այլ այն, թե ինչ քաղաքական պատմության շրջանակներում է այն ներկայացվում։
Ռուբինյանի հայտարարությունը և խաղաղության հռետորաբանությունը
Հայաստանի խորհրդարանի նախագահ Ռուբեն Ռուբինյանի հայտարարությունը դիվանագիտական այցի վերաբերյալ նույնպես ուշադրություն է գրավում հենց այս համատեքստում։ Հայաստանի ներսում այցի հետ կապված քարոզարշավի քաղաքական մակարդակի անցումը ցույց է տալիս, որ Ղարաբաղի հարցը դեռևս մնում է որոշակի քաղաքական ուժերի համար ներքին մոբիլիզացիայի միջոց։ Ռուբինյանի դիրքորոշումը պետք է գնահատվի որպես միջամտություն Ադրբեջանի ներքին գործերին։
Այստեղ ավելի հիմնարար հարց է առաջանում. որքանո՞վ է մեծ տարբերությունը Հայաստանի պաշտոնական խաղաղության օրակարգի և հայ հասարակության որոշակի քաղաքական և լրատվական շրջանակներում առկա հռետորաբանության միջև։
Այս հարցին մեկ դեպքի հիման վրա վերջնական պատասխան տալը ճիշտ չէր լինի։ Սակայն վերջին արձագանքները ցույց են տալիս, որ Հայաստանի ներսում Ղարաբաղի հարցի նկատմամբ միասնական մոտեցում չկա։
Սա էլ խաղաղության գործընթացի ամենազգայուն կողմերից մեկն է։
Կարո՞ղ է խաղաղության համաձայնագիրը մնալ թղթի վրա, իսկ քաղաքական մտածողությունը՝ անցյալում։
2025 թվականի օգոստոսին նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագրի նախագիծը սահմանել է Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների նոր իրավական-քաղաքական հիմքը։ Փաստաթղթում կողմերը պարտավորվել են հարգել միմյանց ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը, հրաժարվել միմյանց նկատմամբ տարածքային պահանջներից։
Բայց ցանկացած խաղաղության համաձայնագրի ամենամեծ փորձությունը փաստաթղթի ստորագրումից հետո հասարակություններում տեղի ունեցող փոփոխությունն է։
Եթե քաղաքական փաստաթղթերում ընդունվում է «տարածքային ամբողջականություն» սկզբունքը, սակայն հանրային դիսկուրսում չեն ընդունվում հակառակ կողմի՝ այդ տարածքի նկատմամբ ինքնիշխանության գործնական հետևանքները, ապա դա կարող է լուրջ խնդիրներ ստեղծել խաղաղության գործընթացի համար։
Դիվանագետների Ղարաբաղ այցի վերաբերյալ արձագանքները հենց այս հակասությունն են բացահայտել։
Հիմնական հարցն այլևս Ղարաբաղը չէ, այլ հետպատերազմյան իրողությունը
Այսօր Ադրբեջանի առջև ծառացած հիմնական խնդիրներից մեկը Ղարաբաղի և Արևելյան Զանգեզուրի վերականգնումն է, բնակչության վերադարձը, տնտեսական զարգացումը և պատմամշակութային ժառանգության պահպանումը։
Օտարերկրյա դիվանագետների այցը այդ տարածքներ նույնպես կարևոր է առաջին հերթին այս իրողությունը միջազգային ներկայացուցիչների կողմից տեղում տեսնելու տեսանկյունից։
Այցի՝ Հայաստանի ներսում առաջացրած արձագանքները մեկ այլ պատկեր են բացահայտում. թեև Ղարաբաղի շուրջ քաղաքական վեճը փաստացի ավարտվել է Ադրբեջանի տարածքում, դրա գաղափարական և տեղեկատվական հետքերը դեռևս ամբողջությամբ չեն վերացել։
Իսկ իրական խաղաղությունը հենց այստեղ է սկսվում։
Խաղաղությունը ոչ միայն զենքի լռությունն է։ Խաղաղությունը նաև հակառակ կողմի գոյության, սահմանների, ինքնիշխանության և իրողության ընդունումն է։
Եթե Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև նոր հարաբերություններ կկառուցվեն, ապա այդ հարաբերությունների ապագան կախված կլինի ոչ միայն կառավարությունների ստորագրած փաստաթղթերից, այլև հասարակությունների՝ անցյալի նկատմամբ վերաբերմունքից։
Այս առումով դիվանագետների Ղարաբաղ այցը մի իրադարձություն է, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես է տարածաշրջանում նոր իրողությունն ընդունվում միջազգային դիվանագիտական հարթությունում։
Եվ այդ այցին տրված արձագանքները ևս մեկ անգամ ցույց են տալիս, որ ադրբեջանա-հայկական հարաբերություններում ամենադժվար փուլն այլևս պատերազմը չէ, այլ հետպատերազմյան մտածողության փոփոխությունը։
Դոց. դր. Ասիման Հասանով,
Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքի վարչության անդամ,
Բաքվի Առողջապահական կենտրոնի տնօրեն
