Modern.az

İran büyükelçisine söyleyin: Tüm camilerimizi kendimiz restore edeceğiz!

İran büyükelçisine söyleyin: Tüm camilerimizi kendimiz restore edeceğiz!

Kültür

Bugün, 21:11

Erivan'daki Gök Camii ile ilgili İran'ın Ermenistan Büyükelçisi Halil Şirgolami'nin son açıklaması, Tahran'ın Azerbaycan'ın kültürel mirasına yönelik tutumunu yeniden gündeme getirdi. Aslında bu meselenin kökleri daha derinlere, Ermenistan-Azerbaycan çatışmasının en ağır dönemlerine kadar uzanıyor.

Modern.az haber veriyor ki, İran'ın Ermenistan Büyükelçisi Halil Şirgolami, Erivan'daki Gök Camii'nin Ermenistan-İran kültürel mirasının bir örneği olduğunu iddia ederek, caminin Azerbaycan tarihiyle ilişkilendirilmesine karşı çıktı.

Diplomat, caminin mimari özelliklerinin İran kültürüne ait olduğunu ve anıtın Ermenistan-İran mirası olarak kalacağını vurguladı.

Bu açıklamayı sadece bir büyükelçinin tarihi bir anıt hakkında söylediği bir fikir olarak değerlendirmek yeterli değildir. Çünkü Gök Camii etrafında yaşananlar, Ermenistan-Azerbaycan çatışmasının tarihi, İran'ın bölgesel siyaseti ve Erivan'ın geçmişinin hangi biçimde sunulduğu ile yakından ilişkilidir.

Azerbaycanlıların Erivan'dan çıkarılması ve İran'ın tarihi fırsatı

1988'den başlayarak Ermenistan-Azerbaycan çatışması zemininde, Ermenistan topraklarında yaşayan Azerbaycanlılar kitlesel olarak yurtlarını terk etmek zorunda kaldılar. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin verilerine göre, 1988-1991 yılları arasında Ermenistan'dan yaklaşık 198 bin etnik Azerbaycanlı mülteci durumuna düştü.

Bu sadece demografik bir değişiklik değildi. Azerbaycanlı nüfusun kendi ana yerleşim yerlerinden ayrılması, onların bu bölgelerle ilgili canlı tarihi hafızalarına, dini geleneklerine ve kültürel mirasla olan bağlarına da ağır bir darbe vurdu.

Erivan'da Azerbaycanlıların dini ve toplumsal yaşamında önemli rol oynamış camiler de bu süreçten etkilendi. Böyle bir durumda Gök Camii özel bir öneme sahipti. XVIII. yüzyılda Erivan Hanı Hüseyin Ali Han tarafından yaptırılan bu anıt, şehrin Müslüman geçmişinin en önemli mimari şahitlerinden biriydi. Tam da o dönemde İran, Ermenistan ile yakın ilişkiler kurmaya başladı. 1995 yılında Tahran ile Erivan arasında Gök Camii'nin restorasyonuna dair anlaşma sağlandı. Restorasyon çalışmaları İran'ın katılımı ve finansmanıyla gerçekleştirildi ve cami daha sonra "İran'ın Ermenistan'daki önemli dini-kültürel faaliyet merkezine" dönüştü.

Olayın özüne bakarsak, İran'ın bu süreçteki rolünün sadece restorasyon çalışmalarıyla sınırlı olmadığına dair ciddi sorular doğuruyor.

Eğer amaç caminin tarihi kimliğini korumak idiyse, neden onun Erivan Hanlığı ve Azerbaycan kültürel mirasıyla bağlantısı İran'ın resmi sunumlarında aynı derecede yansıtılmadı?

Neden anıt giderek daha çok İran-Ermenistan kültürel işbirliğinin sembolü olarak sunulmaya başlandı?

Bu sorular, İran'ın restorasyon sürecindeki katılımının aynı zamanda siyasi ve ideolojik sonuçlar doğurduğunu gösteriyor.

Ermenistan bu süreçten ne kazandı?

Gök Camii'nin İran mirası olarak sunulmasının Ermenistan için yarattığı siyasi üstünlük ayrıca dikkat çekicidir.

Ermenistan'ın modern topraklarında Azerbaycanlıların tarihi varlığına ilişkin tartışmalarda dini anıtlar önemli bir yer tutar. Çünkü camiler sadece ibadet mekanı değil, aynı zamanda o bölgelerde yaşamış Müslüman topluluklarının tarihini gösteren maddi kanıtlardır.

Gök Camii'nin sadece İran kültürel mirası olarak sunulması ise, onun Azerbaycan tarihiyle bağlantısını kamusal algıdan uzaklaştırmak için elverişli bir ortam yaratıyordu. Bu yaklaşımın Ermenistan için siyasi faydası açıktır: caminin varlığı inkar edilmiyor, ancak tarihi kimliği başka bir çerçevede açıklanıyor. Böylece anıt korunuyor, ancak Erivan'da Azerbaycanlıların tarihi varlığını hatırlatan önemli bağlam zayıflatılıyor.

Bu, Ermenistan'ın tarihi anlatısına uygun bir sonuçtur. Çünkü Gök Camii sırf Fars anıtı olarak kabul ettirildiğinde, onun Erivan'ın Azerbaycanlı Müslüman nüfusuyla bağlantısı daha az görünür. İran'ın bu sonucu önceden amaç olarak belirlediğini doğrulayan açık belgeler olmasa da, sonraki diplomatik beyanların tam da böyle bir sunumu güçlendirmesi dikkatten kaçmamalıdır.

Ortaya paradoksal bir durum çıkıyor: Ermenistan kendi topraklarındaki tarihi Müslüman anıtını İran mirası olarak sunarak Azerbaycan ile ilgili tarihi tartışmada üstün bir konum kazanıyor, Tahran ise bu anıt üzerindeki kültürel etkisini pekiştiriyor.

Sonuç olarak, her iki tarafın siyasi ve kültürel çıkarlarına uygun bir tablo ortaya çıkıyor, ancak anıtın Azerbaycan tarihiyle bağlantısı ikinci plana atılıyor.

İran camiyi restore etti mi, yoksa tarihinin sunumunu mu değiştirdi?

Bu noktada ilkesel bir konuya dikkat çekmek gerekir. Tarihi bir anıtı restore etmek, onun kökenini değiştirme hakkı vermez. Gök Camii'nin İran mimari geleneklerinin etkisiyle inşa edilmiş olması mümkündür ve bu etki bilimsel literatürde de belirtilmektedir. Ancak mimari üslup, anıtın hangi tarihi koşullarda inşa edildiğini, kim tarafından yaptırıldığını ve hangi nüfusun dini hayatına hizmet ettiğini değiştirmez.

Hatta Ermenistan'ın Erivan şehrine ait resmi turizm kaynaklarında bile Gök Camii'nin 1766 yılında Erivan Hanı Hüseyin Ali Han tarafından inşa ettirildiği belirtilmektedir. Demek ki, İran diplomasisinin göz ardı ettiği tarihi gerçek, Ermenistan'ın kendi resmi kaynaklarında da mevcuttur.

Eğer büyükelçi anıtın gerçek tarihinin korunmasından yanaysa, bu gerçekleri neden aynı açıklamada öne çıkarmıyor?

Caminin turkuaz kubbesini, çinilerini ve mimari süslemelerini İran kültürünün kanıtı olarak göstermek kolaydır. Ancak o yapının hangi tarihi ortamda ortaya çıktığını ve yüzyıllar boyunca kimlerin ibadet mekanı olduğunu açıklamadan kimliği hakkında kesin hüküm vermek tek taraflı bir yaklaşımdır. Bu açıdan, İran'ın Gök Camii'ni restore etmesiyle ilgili olumlu gerçek, onun tarihi sunumuna yönelik eleştirileri ortadan kaldırmaz. Aksine, restorasyondan sonra oluşan tablo daha ciddi bir şekilde incelenmelidir.

Büyükelçinin şimdiki beyanatı barış sürecine ne vaat ediyor?

Gök Camii etrafında yaşanan son olaylar başka bir önemli noktayı da ortaya çıkarıyor. Azerbaycan ile Ermenistan, uzun yıllar süren savaş ve çatışmadan sonra ilişkilerin normalleşme aşamasına geçti. 8 Ağustos 2025'te Washington'da iki ülke arasında barış anlaşmasının metni paraflanmıştır. Bu süreç, karşılıklı güvenin yeniden tesisi, bölgesel işbirliğinin geliştirilmesi ve tartışmalı konuların siyasi-diplomatik yollarla çözülmesi için yeni fırsatlar yarattı.

Ancak barış sadece sınırlarda silahların susması demek değildir.

Barış aynı zamanda geçmişin yaralarını derinleştirmemek, tarihi hafızaya saygı duymak ve kültürel mirası yeni bir çatışma aracına dönüştürmemek demektir. Böyle bir aşamada İran büyükelçisinin Gök Camii'ni sadece Ermenistan-İran mirası olarak sunması tesadüfi bir diplomatik ifade izlenimi vermiyor. Bu tutum, Ermenistan ile Azerbaycan arasında yeni oluşan güven ortamını olumsuz etkileyebilir.

Üstelik, 9 Kasım'da İran'ın Ermenistan Büyükelçiliği kültür merkezinin düzenlediği etkinlikte Gök Camii'nin tören salonuna Ermeni şair Yeğişe Çarents'in adının verilmesi de meselenin hassasiyetini artırdı.

Azerbaycan Dini Kurumlarla İş Üzere Devlet Komitesi bu adımı tarihi-kültürel kimliğin tahrif edilmesi olarak değerlendirerek itirazını bildirdi. İran'ın böyle bir etkinlikte katılımı ve büyükelçinin son beyanatları birlikte değerlendirildiğinde, Tahran'ın kültürel diplomasisinin Azerbaycan-Ermenistan ilişkilerine olası etkisi ciddi bir soru olarak ortaya çıkıyor.

Bunun kasıtlı olarak barışı bozma planı olduğunu kesin olarak söylemek için kanıtlar gereklidir. Ancak siyasi sonuç açısından risk ortadadır. Tartışmalı tarihi konunun yeniden çatışma nesnesine dönüşmesi, iki ülke arasında güvenin pekişmesini zorlaştırabilir. İran bölgesel barışı desteklediğini belirtiyorsa, diplomatik temsilcilerinin kültürel miras konularında kullandıkları ifadeler de bu tutuma uygun olmalıdır.

Unutulmamalıdır: Erivan'ın tarihi sadece şimdiki siyasi sınırlarla başlamaz

Bugün Erivan, Ermenistan Cumhuriyeti'nin başkenti ve uluslararası düzeyde tanınmış egemen toprağıdır. Ancak modern devlet sınırları, şehrin çok asırlık tarihini ve çeşitli toplulukların bu tarihteki rolünü değiştirmez. Erivan'ın tarihi sadece modern Ermenistan devletinin kuruluşundan başlamaz. Şehrin tarihinde Azerbaycan Türklerinin, Müslüman topluluklarının ve Erivan Hanlığı'nın önemli bir yeri olmuştur. Gök Camii de tam da o geçmişin maddi şahitlerinden biridir. Bu anıtın tarihi aidiyetiyle ilgili tartışmayı modern toprak iddialarıyla karıştırmaya gerek yoktur. Aksine, Azerbaycan'ın tarihi-kültürel mirasının tanınması ile Ermenistan'ın devlet egemenliğine saygı birbirine zıt kavramlar değildir. İran ve Ermenistan için de tam da böyle bir yaklaşım daha yapıcı olurdu.

Çünkü tarihi anıtın Azerbaycan mirasıyla bağlantısını kabul etmek, onun bulunduğu bölgenin siyasi statüsünü değiştirmek demek değildir. Bu iki kavramın bilerek veya yanlış bir şekilde özdeşleştirilmesi ise tarihi tartışmaları siyasi çatışmaya dönüştürebilir.

Gök Camii'nin geleceği nasıl olmalı?

İran büyükelçisinin ve Ermenistan yetkililerinin dikkate alması gereken önemli bir gerçek şudur ki, tarihi hafıza sadece anıtların adının değiştirilmesi veya onların farklı bir kültürün örneği olarak sunulmasıyla yok olmaz. Gök Camii'nin Hüseyin Ali Han tarafından yaptırılması, Erivan Hanlığı döneminde var olması ve şehrin Müslüman nüfusunun dini hayatında oynadığı rol tarihi araştırmaların konusudur. Bunlar siyasi beyanatlarla ortadan kaldırılamaz.

Gelecekte Azerbaycan ile Ermenistan arasında sürdürülebilir barışın kurulması, Ermenistan'da bulunan ve Azerbaycan halkının tarihiyle ilgili olan dini-kültürel anıtların korunması, araştırılması ve restorasyonu için de yeni fırsatlar yaratabilir. Bu meselenin barış gündemine dahil edilmesi, bağımsız uzmanların anıtları araştırması, tarihi kitabelerin belgelenmesi ve zarar görmüş camilerin restorasyonu yönünde ortak mekanizmaların oluşturulması önemli adımlar olurdu. Ermenistan topraklarındaki tüm tarihi camilerin restorasyonu da uzun vadeli kültürel işbirliğinin hedefi haline gelmelidir. Bunun gerçekleşmesi için tarafların rızası, hukuki mekanizmalar ve uluslararası işbirliği gereklidir.

Hiç kimse unutmamalıdır ki, tarihi anıtların kaderi sadece bugün kimin onlar üzerinde kontrol uyguladığıyla belirlenmez. Anıtların kökeni, tarihi kimliği ve gelecek nesillere hangi gerçeklerle sunulacağı da aynı derecede önemlidir. Gök Camii etrafında yaşananlar bir kez daha gösteriyor ki, kültürel miras diplomasinin etki aracına dönüştüğünde tarihi gerçekler siyasi çıkarların gölgesinde kalabilir. İran'ın önünde ise açık bir seçim duruyor: Gök Camii'nin çok katmanlı tarihini tüm yönleriyle kabul etmek, ya da onu sadece Ermenistan-İran ilişkilerinin sembolü olarak sunmaya devam etmek. Birinci yaklaşım tarihi diyaloğa ve karşılıklı güvene, ikincisi ise Azerbaycan kamuoyunda yeni itirazlara neden olabilir. Çünkü Gök Camii'nin duvarlarını restore etmek mümkündür. Ancak onun tarihi hafızasını siyasi beyanatlarla yeniden yazmak mümkün değildir.

Telegram
Hadisələri anında izləyin!
Keçid et
Son dəqiqə! İranda yenə ara qarışdı - Silahlılar hərəkətə keçdi