Dünyanın çoğu ülkesinde kravat, iş kıyafetinin, resmi toplantıların ve diplomatik protokolün ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilir. Devlet başkanları, bakanlar, milletvekilleri ve diplomatlar genellikle takım elbiselerini kravatla tamamlarlar. Azerbaycan'ın güney komşusu İran'da ise üst düzey yetkilileri kravatsız görmek olağan bir durumdur.
İran Cumhurbaşkanı, Dışişleri Bakanı, Parlamento yönetimi ve diğer üst düzey yetkililer uluslararası etkinliklerde takım elbise giyseler de kravat takmazlar. Merak uyandıran bir şekilde, dünyanın birçok ülkesinde sıradan bir giyim aksesuarı sayılan kravat, İran'da neden istenmeyen bir durum olarak kabul ediliyor? Bunun dinle, siyasetle mi, yoksa tarihi olaylarla mı bir ilgisi var?
Modern.az'ın araştırmasına göre, İran'daki mevcut giyim geleneğinin kökleri 1979'da gerçekleşen İslam Devrimi'ne dayanıyor.
Şah döneminde kravat modaydı
Aslında kravat, İran toplumuna yabancı bir giyim unsuru değildir. Aksine, ülke uzun süre Avrupa giyim kültürünün etkisi altında kalmıştır.
"Encyclopaedia Iranica" yayınında, İran'ın Pehlevi ve Pehlevi sonrası dönemlerdeki giyim tarihine dair araştırmasında belirtildiğine göre, daha 1906-1909 yıllarında Anayasa devriminden sonra yurt dışında eğitim gören ve seyahat eden İranlı erkekler, takım elbise, kravat ve papyon dahil olmak üzere Avrupa giysilerini benimsemeye başlamışlardı.
Bu giyim tarzı özellikle Tahran'da ve ülkenin büyük şehirlerinde yaşayan eğitimli, varlıklı kesim arasında yaygındı.
Pehlevi hanedanlığının iktidarı döneminde, özellikle Muhammed Rıza Şah'ın 1941-1979 yılları arasındaki iktidarı sırasında Batı yaşam tarzı daha geniş çapta kabul görüyordu. Petrol gelirlerinin artması, dış ülkelerle ilişkilerin genişlemesi ve şehirleşme Avrupa modasına olan ilgiyi güçlendirmişti.
O dönemde kravat, İran'da modernliğin, şehir kültürünün ve Avrupa yaşam tarzının göstergelerinden biriydi.
Ancak 1979 devrimi bu manzarayı kökten değiştirdi.
Ayetullahlar kravatı neden hedef aldı?
1979'da Şah rejiminin devrilmesi ve Ayetullah Ruhullah Humeyni liderliğindeki İslam Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra ülkede siyasi ve toplumsal yaşamın birçok alanında değişiklikler başladı.
Yeni yönetim, Batı kültürünün etkisini azaltmayı ideolojik önceliklerinden biri haline getirdi. Batılılaşma ve Şah dönemi yaşam tarzıyla ilişkilendirilen bir dizi giyim unsuru eleştirilmeye başlandı.
Bu süreçte kravat da hedef haline geldi.
"Encyclopaedia Iranica"ya göre, devrimin ilk aşamasında iktidara gelen güçlerin bir kısmı, hatta düzenli ve şık giyinmeyi bile Batı lüksünün bir göstergesi olarak kabul ediyordu. Kravat ise dini açıdan kayıtsızlığın ve Batı etkisinin sembolü olarak algılanıyordu.
Bazı dini çevreler ise kravatı Hristiyan haçına benzettikleri için de ona itiraz ediyorlardı. Onların yaklaşımına göre, bu aksesuar İslam toplumunun giyim geleneklerine uygun değildi.
Sonuç olarak, İslam Devrimi'nden sonra İran'da kravat bir giyim detayı olmaktan çıktı ve siyasi-ideolojik bir duruş göstergesine dönüştü.
Kravat takanlar sokakta bile baskıyla karşılaşıyordu
Devrim sonrası ilk yıllarda Batı tarzı giyinen erkeklere karşı tutum hiç de tekdüze değildi.
"Encyclopaedia Iranica" yazıyor ki, devrimci güçlerin bazı üyeleri sokaklarda Avrupa tarzı giyinen erkeklere karşı baskı uyguluyordu. Zamanla kravatsız takım elbiseler, yeni siyasi ortamın kabul ettiği görünüme dönüştü.
Britanya'nın "The Guardian" yayını da bu konuda ilginç bir materyal yayımladı.
Yayının yazdığına göre, İslam Devrimi'nden sonra İran'da kravat satışları yasaklanmış, ancak bu kısıtlamaya her zaman sıkı bir şekilde uyulmamıştı. Çeşitli dönemlerde mağazalara kravatları vitrinlerden kaldırmaları konusunda uyarılar yapılmıştı.
Hatta İran Giyim Satıcıları ve Dokumacıları Birliği'nden logosundaki kravat resmini değiştirmesi talep edilmişti.
Hatemi döneminde kravat yeniden görünmeye başladı
İran'da kravatın kaderi siyasi değişikliklere de bağlı olmuştur.
1997-2005 yılları arasında cumhurbaşkanlığı yapan reformcu Muhammed Hatemi'nin iktidarı döneminde toplumsal kısıtlamaların bir kısmı yumuşadı. Kravatlar yeniden bazı mağazaların vitrinlerinde görünmeye başladı.
Ancak bu, kravatın devlet düzeyinde kabul edildiği anlamına gelmiyordu.
2012 yılında İran polisi, mağazalarda kravat satışına karşı yeniden önlemler almaya çalıştı. Bu, ülkenin yarı resmi ISNA ajansının haberlerinde belirtildi.
Kravatı Batı etkisinin sembolü sayan muhafazakar çevreler, her ne pahasına olursa olsun onun kullanımına karşı çıkıyorlar.
İran'ın bugünkü yetkilileri de kravat takmıyor
Bugün İran'ın devlet yetkililerinin giyiminde belirli bir tarz oluşmuştur.
Cumhurbaşkanı, bakanlar, parlamento yönetimi ve üst düzey devlet memurları takım elbise giyseler de genellikle kravat kullanmazlar. Onlar daha çok düğmeli, açık yakalı veya Mao tipi yakası olan gömleklere tercih ederler.
Bu manzara uluslararası etkinliklerde de görülebilir. İranlı yetkililer, diğer ülkelerin temsilcileriyle aynı diplomatik protokole katılsalar da, giyim seçiminde kendi ülkelerinin oluşmuş siyasi-kültürel geleneğine sadık kalırlar.
Kravat takmak gerçekten yasak mı?
Burada ilginç bir nokta var: İran'da kravat takmanın herkes için geçerli, ayrı bir suç sorumluluğu doğuran genel bir yasal yasak olduğunu söylemek doğru olmaz.
"Agence France-Presse"nin (AFP) yayımladığı bir röportajda İranlı hukukçu Mesud Mollapenah, kravat takmanın ne Anayasa'ya ne de şeriat kanunlarına göre suç sayılmadığını belirtti. Bununla birlikte, televizyon gibi belirli mekanlarda giyim kısıtlamaları mevcuttur.
Bu da meselenin daha çok devlet kurumlarında oluşmuş giyim kuralları, toplumsal tutum ve ideolojik yaklaşımla ilgili olduğu anlamına geliyor.
Gençler kravata yeniden ilgi gösteriyor
İran'da kravatın kaderinde son yıllarda belirli değişiklikler de gözlemleniyor.
AFP'nin 2023'te Tahran'dan hazırladığı bir haberde, başkentin kuzeyindeki mağazalardan birinde kravat satışının devam ettiği belirtildi.
Mağazanın temsilcisi Muhammed Ercümend, ayda yaklaşık 100 kravat sattıklarını, ürünlerin esas olarak Türkiye'den getirildiğini, bir kısmının ise İran'da üretildiğini söylemişti.
Haberde 27 yaşındaki diş hekimi Muhammed Cevad'ın da ilginç görüşlerine yer verildi. O, gelecekteki eşinin ailesiyle ilk görüşmesine daha iyi görünmek için kravat almaya gelirken gazeteciyle sohbet etmişti.
Genç İranlı, röportajında toplumda kravat takan insanlara hala farklı bakıldığını, ancak ona göre bir erkeğin kravatla daha zevkli göründüğünü söyledi.
Haberde, Tahran'ın bazı pahalı restoran ve kafelerinde hizmet personelinin giyimine kravat veya papyonun dahil olduğu belirtildi. Yabancı şirketlerde ve büyükelçiliklerde çalışan İranlılar da iş yerlerinde kravat takabiliyorlar. Ancak onların bir kısmı sokağa çıkarken kravatlarını çıkarmayı tercih ediyor.
A.Korkmaz
