Ozarbayjonning koʻp asrlik tarixida shunday shaxslar borki, ularning faoliyati nafaqat tugʻilib oʻsgan yurtining, balki butun keng geografiyaning ilmiy, falsafiy va madaniy rivojlanishiga taʼsir koʻrsatgan. Bunday mutafakkirlardan biri XVI asrning ikkinchi yarmi – XVII asr oʻrtalarida yashagan atoqli ozarbayjon faylasufi, olimi va shoiri Yusuf Qarabaʼgʻiydir. Uning hayoti va ijodi Ozarbayjon va Markaziy Osiyo oʻrtasida asrlar davomida mavjud boʻlgan ilmiy-madaniy aloqalarning yorqin namunalaridan biridir. Hayot yoʻli Qorabogʻdan boshlanib, Samarqand va Buxoroning mashhur ilm maskanlarigacha choʻzilgan Yusuf Qarabaʼgʻiy bu yerda nafaqat oʻz davrining buyuk olimi sifatida tanilgan, balki falsafiy tafakkur, mantiq, kalom va boshqa fanlarning rivojlanishiga muhim hissa qoʻshgan.
Modern.az xabar beradi, AZERTAC atoqli faylasuf, shoir Yusuf Qarabaʼgʻiyning hayoti va ijodiga nazar tashlaydi.
Ozarbayjonning Oʻzbekistondagi elchixonasi qoshidagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi direktori Akif Marifli Yusuf Qarabaʼgʻiy merosi nafaqat Ozarbayjon falsafasi tarixining, balki Ozarbayjon-Oʻzbekiston munosabatlarining koʻp asrlik ilmiy va madaniy asoslarining ham muhim qismi ekanligini taʼkidladi. Uning soʻzlariga koʻra, olimning merosi Ozarbayjon va Markaziy Osiyo ilmiy, falsafiy va adabiy muhitlari oʻrtasidagi aloqalar qadim zamonlarga borib taqalishini koʻrsatuvchi muhim namunadir.
“Umuman olganda, Yusuf Qarabaʼgʻiy merosini oʻrganish natijasida uning hozirgi kungacha yetib kelgan 24 ta qoʻlyozmasi mavjudligi maʼlum boʻldi. Shuningdek, 1619-yilda Buxoro hukmdori Bahodirxon Yusuf Qarabaʼgʻiy sharafiga kutubxona qurdirgani va olimni ushbu kutubxona rahbari etib tayinlagani haqida maʼlumotlar bor. Bularning barchasini hisobga olgan holda, Yusuf Qarabaʼgʻiyning portretini tayyorlash, asarlarini ilmiy muomalaga kiritish, shuningdek, hayoti va ijodi bilan bogʻliq yangi arxiv va ilmiy tadqiqotlar oʻtkazish oldimizdagi asosiy maqsadlardan biridir”, – dedi direktor.
Yusuf Qarabaʼgʻiyning ilmiy faoliyatining eng yorqin davri Buxoro bilan bogʻliq
Yusuf Muhammadjon oʻgʻli Muhammadshohiy Qarabaʼgʻiy XVI asrning ikkinchi yarmida Qorabogʻ viloyatida tugʻilgan. Dastlabki taʼlimni oʻz yurtida olgan Yusuf Qarabaʼgʻiy keyinchalik oʻz davrining muhim ilm markazlariga yoʻl olgan. U Eronda taniqli olim Habibullah Mirzajon Sheroziyning shogirdi boʻlgan. Ustozining ilmiy maktabida falsafa, mantiq, fiqh, kalom va boshqa fanlarni chuqur oʻzlashtirgan Yusuf Qarabaʼgʻiy keyinchalik ustozlari bilan birga Markaziy Osiyoga borgan. Uning hayotida Samarqand alohida bosqichni tashkil etgan. Bu yerda ilmiy va pedagogik faoliyat olib borgan Yusuf Qarabaʼgʻiy katta obroʻ qozongan va “Buyuk Axund” nomi bilan tanilgan. 1590-yilda Samarqandda boʻlganida Mavlono Jaloliddin Davvoniyning “Sharhi-aqoyidi-azudiy” asariga yozgan hoshiyasi uning ilmiy ijodining muhim namunalaridan biri boʻlgan. Keyinchalik “Hoshiyayi-Xonagohiy” nomi bilan mashhur boʻlgan bu asar Yusuf Qarabaʼgʻiyning falsafiy munozaralardagi mavqeini va ilmiy tayyorgarligini namoyish etgan. Yusuf Qarabaʼgʻiy oʻsha davrda maʼnaviy-falsafiy izlanishlarini ham davom ettirgan va Najmiddin Kubroning nomi bilan bogʻliq “Kubraviyya” tariqatiga qoʻshilgan. Shunday qilib, uning dunyoqarashida ratsional falsafiy tafakkur bilan maʼnaviy-etik izlanishlar bir-birini toʻldirgan.
Yusuf Qarabaʼgʻiyning ilmiy faoliyatining eng yorqin davri Buxoro bilan bogʻliq. Olim u yerda davrning nufuzli ilm va taʼlim muhitiga kirib, falsafa, mantiq va kalom sohalarida dars bergan, olim va talabalar yetishtirgan. Uning obroʻsi Buxoro hukmdori Bahodirxon saroyigacha yetib borgan. Manbalarda olimning hukmdorning yaqin majlislarida ishtirok etgani va yuqori ilmiy obroʻga ega boʻlgani qayd etiladi. Yusuf Qarabaʼgʻiyning Buxorodagi faoliyati buning bilan cheklanmagan. Uning asarlari va ilmiy fikrlari Markaziy Osiyoning turli ilm va taʼlim markazlarida tarqalgan. Tadqiqotlarda olimning asarlari uzoq vaqt davomida Markaziy Osiyo madrasalarida darslik sifatida ishlatilgani koʻrsatiladi.
Yusuf Qarabaʼgʻiy zamondoshlari nazarida – olimlar sultoni
Yusuf Qarabaʼgʻiyning oʻz davridagi ilmiy obroʻsini tushunish uchun uning zamondoshlari bergan baholar alohida ahamiyatga ega. Xoja Sayyid Sharif Roqim “Tarixi-Roqim” asarida Yusuf Qarabaʼgʻiyni nihoyatda yuksak iboralar bilan taʼriflagan. Roqimning taʼrifiga koʻra, Yusuf Qarabaʼgʻiy fanlar sohasida zamondoshlaridan ajralib turgan, xususan, falsafa va nujum ilmida oʻz davrining mislsiz olimlaridan biri boʻlgan. “Olimlar sultoni, fazillarning isboti boʻlgan Yusuf Qarabaʼgʻiy maʼnolar Misrida taxtga oʻtirgan, balki uzugining qoshi ostiga tamom fazilat mulkini olgan, bilim taxt-tojida azizlanib, ilm samovida 14 kechalik oy kabi shafaq sochgan”, – deya asarda qayd etiladi. Bu baholash tasodifiy emas edi. Yusuf Qarabaʼgʻiy falsafa, mantiq, kalom va boshqa fanlar bilan bir qatorda, astronomiya va nujum sohasida ham bilim sohibi boʻlgan. Uning koʻp tarmoqli ilmiy faoliyati davrning klassik Sharq olimi modeliga muvofiq turli fan sohalarini bir-biridan alohida emas, balki oʻzaro bogʻliqlikda oʻrganishiga asoslangan edi. Xoja Sayyid Sharif Roqim uni nafaqat olim, balki isteʼdodli shoir sifatida ham taqdim etgan. Uning qasidalarining mazmun va badiiy tuzilishi jihatidan yuksak darajada ekanligini taʼkidlagan.
Yusuf Qarabaʼgʻiyning poetik merosi XIX asrdan eʼtiboran ozarbayjonlik olimlarning ham diqqatini tortgan. Abbosquli ogʻa Bakixonov Yusuf Qarabaʼgʻiyni Ozarbayjon adabiyoti va ilmiy fikr tarixining namoyandasi sifatida eslatgan.
Muhammadali Tarbiyat “Donishmandoni-Ozarbayjon” asarida Yusuf Qarabaʼgʻiyning hayoti va ijodi haqidagi maʼlumotlarni umumlashtirib, uning asarlari va ilmiy faoliyati haqida muhim faktlar taqdim etgan. U, shuningdek, olimning shoirlik qobiliyatiga eʼtibor qaratib, sheʼrlaridan namunalar keltirgan.
Tadqiqotchi Ahmad Aminzoda faqat Oʻzbekiston Sharqshunoslik Institutida saqlanadigan qoʻlyozmalarga asoslanib, olimning yigirmaga yaqin asarining nomini aniqlagan. U avval “Ozarbayjon falsafasi tarixiga oid ocherklar” kollektiv asarida faylasuf haqida tadqiqot oʻtkazgan, keyinroq “Ozarbayjonda falsafiy va ijtimoiy-siyosiy fikr tarixidan” monografiyasida Yusuf Qarabaʼgʻiyning hayoti va falsafiy merosiga maxsus bob bagʻishlagan. A.Aminzodaning tadqiqotlarida faylasufning ontologik, gnoseologik va etik qarashlari keng tahlil qilingan.
Turkiyalik tadqiqotchi Abdurrahim Goʻzal esa Sulaymoniya kutubxonasida saqlanadigan yetti qoʻlyozmasini qayd etgan.
Falsafiy merosi va ilmiy asarlari
Yusuf Qarabaʼgʻiyning asarlarining katta qismi arab va fors tillarida qalamga olingan. Faylasuf ijodida ontologiya – borliq haqidagi taʼlimot, gnoseologiya – idrok va bilim nazariyasi, etik masalalar, mantiq va kalom alohida oʻrin tutadi. “Yetti bogʻ” va “Risalat al-Xalvatiyya” asarlarida inson, uning maʼnaviy dunyosi, idroki va axloqiy mohiyati bilan bogʻliq tushunchalar tizimli ravishda ifodalangan. Shuningdek, borliqning mohiyati, bilim va idrok masalalari keng koʻlamda oʻrganilgan. “Yetti bogʻ” asari sharqshunos olim Masiogʻa Muhammadiy tomonidan ozarbayjon tiliga tarjima qilinib, nashr etilgan.
Olimning ijodiga mantiq va kalom sohasida yozilgan asarlar ham kiradi. Ogʻa Husayn Xalxaliyning tanqidlariga javoban Yusuf Qarabaʼgʻiyning 1623-yilda Buxoroda yozgan “Tatimmətul-havoshi fi izalatil-gʻavoshi” (“Qorongʻu masalalarni bartaraf etish maqsadida hoshiyalarga qoʻshimcha”) asari ilmiy polemika anʼanasining muhim namunalaridan biri hisoblanadi.
Yusuf Qarabaʼgʻiyning taʼsir doirasining kengligini koʻrsatuvchi muhim faktlardan biri uning asarlarining Markaziy Osiyo taʼlim tizimida uzoq muddat foydalanilganligidir. Koʻp jildli Ozarbayjon va Oʻzbekiston tarixlariga oid tadqiqotlarda olimning bir qator falsafiy asarlari Oktyabr inqilobigacha Markaziy Osiyo madrasalarida oʻqitilgani qayd etiladi. Akademik Hamid Orasli Yusuf Qarabaʼgʻiyni Markaziy Osiyo xalqlarining madaniyatiga taʼsir koʻrsatgan ozarbayjon faylasufi sifatida taʼriflagan. Bu nuqtai nazardan uning faoliyati faqat ayrim asarlarning yozilishi bilan cheklanmaydi. Qarabaʼgʻiy ham ilmiy maktab shakllantirgan, talabalar yetishtirgan va falsafiy tafakkurning yoyilishiga xizmat qilgan olim sifatida faoliyat yuritgan.
Yusuf Qarabaʼgʻiyning asarlarining turli kutubxona va qoʻlyozma fondlarida saqlanishi ham uning merosining keng geografiyaga yoyilganligini koʻrsatadi. Hozirda esa Yusuf Qarabaʼgʻiyning “Hoshiya ala sharh al-aqoid al-adudiyya” asarining oʻnlab nusxalari dunyo kutubxonalarida, muzey va qoʻlyozmalar xazinalarida saqlanmoqda. Jumladan, Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi M.Fuzuliy nomidagi Qoʻlyozmalar Instituti bu asarning bir nusxasini topgan. Qoʻlyozma majmua boʻlib, “Hoshiya ala sharh al-aqoid al-adudiyya” asari majmuaning 9a-65b sahifalarini oʻz ichiga oladi. Matn qora siyoh bilan avvali mayda nasx, oxiri yirik nasx xati bilan Sharq ishlab chiqarishi boʻlgan kulrang qogʻozga, shartli belgilar esa qora va qizil siyoh bilan yozilgan. Varaqlarning chetlarida turli yoʻnalishlarda sharhlar berilgan. Qoʻlyozmaning birinchi sahifasida kitobning sobiq egalari haqida kotibning qaydlari bor. Asar Abdulqani Afandi Nuxaviyning kolleksiyasida saqlanadi.
Buxorodagi qabr – asrlarni birlashtirgan xotira
Yusuf Qarabaʼgʻiyning umrining soʻnggi yillari Buxoro bilan bogʻliq boʻlgan. Manbalarga koʻra, olim 1644-yilda vafot etgan va Buxoro atrofida dafn etilgan. Olimning qabrining bugun ham Buxoroda boʻlishi Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasida asrlar avval shakllangan ilmiy-madaniy aloqalarni yana bir bor tasdiqlaydi.
Olimning merosiga qiziqish faqat tarixiy tadqiqotlar bilan cheklanmagani soʻnggi kunlarda Buxoroda oʻtkazilgan xalqaro ilmiy seminar bilan ham tasdiqlangan.
25-avgust kuni Buxoro Davlat Universiteti tashkilotchiligida Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasida ilmiy, madaniy va gumanitar aloqalarning rivojlanishiga bagʻishlangan xalqaro ilmiy seminar oʻtkazildi. Ikki mamlakat olimlari, tadqiqotchilari va ilm-taʼlim muassasalari vakillari ishtirok etgan tadbirda Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi Falsafa va Sotsiologiya Instituti katta ilmiy xodimi Farahila Babayeva-Shukurova “Yusuf Muhammadjon oʻgʻli Qarabaʼgʻiyning ilmiy va falsafiy merosi: Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi umumiy intellektual meros” mavzusida maʼruza bilan chiqish qildi.
Maʼruzada Qarabaʼgʻiy merosining Ozarbayjon falsafiy va ilmiy fikr tarixidagi oʻrni, Sharq falsafiy tafakkurining rivojlanishiga taʼsiri va Ozarbayjon-Oʻzbekiston oʻrtasidagi umumiy intellektual merosning ahamiyati tahlil qilindi. Xususan, Yusuf Qarabaʼgʻiy kabi mutafakkirlarning merosini oʻrganish ikki mamlakatning umumiy tarixi va intellektual bogʻlanishlarini yanada chuqurroq oʻrganish uchun muhim imkoniyatlar yaratishi taʼkidlandi. Shu bilan birga, uning asarlarini zamonaviy ilmiy metodologiya asosida tadqiq qilish va xalqaro ilmiy muomalaga kiritish muhim yoʻnalishlardan biri sifatida qayd etildi.
Shunday qilib, Yusuf Qarabaʼgʻiyning hayoti va ijodi Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi munosabatlarning faqat zamonaviy siyosiy va iqtisodiy aloqalardan iborat emasligini koʻrsatuvchi tarixiy namunalardandir. Bugun Buxoroda uning qabrining ziyorat qilinishi, ismining ilmiy seminarlarda tilga olinishi va merosining qayta oʻrganilishi ushbu tarixiy bogʻlanishlarning zamonaviy davrda ham muvaffaqiyatli rivojlanayotganini koʻrsatadi.
