Ozod qilingan hududlarda Birinchi Qorabog' urushi davrida bedarak yo'qolgan shaxslarga tegishli bo'lishi mumkin bo'lgan ommaviy qabrlar topilishi davom etmoqda.
So'nggi ma'lumotlarga ko'ra, 2026-yil 30-avgustgacha bunday qabrlar soni 32 taga yetgan. Qabrlardan chiqarilgan qoldiqlar bo'yicha o'tkazilgan molekulyar-genetik ekspertizalar natijasida 2026-yil 30-iyungacha 327 nafar bedarak yo'qolgan shaxsning shaxsi aniqlangan, ulardan 226 nafarining qoldiqlari oilalariga topshirilgan.
E'tiborga molik faktlardan biri Xo'javand tumanining Edilli qishlog'ida topilgan ommaviy qabristondir. 2022-yilda ushbu fakt bo'yicha Harbiy Prokuraturada jinoiy ish qo'zg'atilgan.
Endi jamiyatni qiziqtirgan masala shuki, topilgan ommaviy qabrlar bilan bog'liq jinoiy ishlar ochiladimi, bu masalada xalqaro konvensiyalarga asoslanib, jinoyatni sodir etgan shaxslar javobgarlikka tortilishi mumkinmi.
Milliy Majlis deputati Kamran Bayramov Modern.az-ga bergan intervyusida ta'kidladiki, ishg'oldan ozod qilingan hududlarda Birinchi Qorabog' urushi davriga oid ommaviy qabrlar topilishi gumanitar masala bo'lish bilan birga, milliy qonunchilik, shuningdek, xalqaro huquq doirasida huquqiy oqibatlarga olib keladigan kompleks jarayondir.
Deputatning so'zlariga ko'ra, bunday faktlar shaxsiy maishiy jinoyatlar sifatida emas, balki ommaviy va tizimli xarakterga ega jinoyatlarning tarkibiy qismi sifatida huquqiy baholanishi mumkin.
K. Bayramovning ta'kidlashicha, Ozarbayjon Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan tinchlik va insoniyatga qarshi jinoyatlar hamda urush qonunlari va odatlarining buzilishi bilan bog'liq qoidalar alohida o'lim faktlarini yagona jinoiy ish doirasida turli epizodlar shaklida tekshirishga imkon beradi.
Deputatning so'zlariga ko'ra, Bosh Prokuratura tomonidan olib borilayotgan tergov doirasida topilgan har bir yangi qabr va inson qoldiqlari alohida jinoiy ish sifatida emas, balki mavjud jinoiy ish bo'yicha yangi epizod yoki dalil materiallari sifatida baholanishi mumkin.
Bayramov buni qurbonlarning bir xil tarixiy davrda va o'xshash sharoitlarda o'ldirilishi, shuningdek, faktlar o'rtasidagi mumkin bo'lgan aloqalarni tekshirish zarurati bilan izohladi.
Tergov bir necha bosqichda olib boriladi
Kamran Bayramovning ta'kidlashicha, bunday holatlarni tekshirish ko'p bosqichli protsedurani talab qiladi.
Uning so'zlariga ko'ra, birinchi bosqichda hududning xavfsizligi, shu jumladan minalardan tozalash ta'minlangandan so'ng, prokuratura xodimlari, sud-tibbiy ekspertlar, arxeologlar va genetiklar ishtirokida hodisa joyi ko'zdan kechiriladi.
Qabristonning chegaralari aniqlanadi, tuproq qatlamlari tizimli ravishda tekshiriladi, topilgan inson qoldiqlari va boshqa moddiy dalillarning joylashuvi hujjatlashtiriladi, foto va video yozuvlar olinadi.
Ikkinchi bosqichda inson qoldiqlarini eksgumatsiya qilish va laboratoriya tekshiruvi amalga oshiriladi. Fizik-antropologik va boshqa ekspertizalar orqali qurbonlarning jinsi, taxminiy yoshi va boshqa ko'rsatkichlar, shuningdek, o'limning mumkin bo'lgan mexanizmi va sabablari tekshiriladi. Parallel ravishda DNK profillari olinadi.
Uchinchi bosqichda olingan DNK profillari bedarak yo'qolgan shaxslarning yaqin qarindoshlaridan oldindan to'plangan genetik ma'lumotlar bilan taqqoslanadi. Moslik aniqlanganda shaxs tasdiqlanadi.
Deputatning qayd etishicha, parallel ravishda guvohliklar, arxiv hujjatlari, topografik xaritalar va sobiq harbiylardan olingan ma'lumotlar ham boshqa dalillar bilan taqqoslanadi.
Bayramovning fikricha, yagona tergov doirasida to'plangan dalillar, shu jumladan tegishli harbiy qismlarning joylashuvi, buyruq bergan shaxslar va hududni nazorat qilgan qo'mondonlar haqidagi ma'lumotlar aniq shaxslarning jinoiy javobgarligi masalasini tekshirish uchun huquqiy baza yaratishi mumkin.
Deputatning hisoblashicha, yetarli huquqiy va dalil bazasi shakllangan taqdirda, bu materiallar kelajakda milliy sudlarda yoki tegishli xalqaro huquqiy instansiyalarda javobgarlik masalasini ko'tarish uchun asos bo'lishi mumkin.
Huquqshunos, Konstitutsiyaviy Tadqiqotlar Jamg'armasi rahbari Alimammad Nuriyev ham masala bo'yicha o'z fikrlarini bildirdi.
Alimammad Nuriyevning ta'kidlashicha, ochiq rasmiy ma'lumotlarda topilgan 32 ta ommaviy qabr bilan bog'liq holda qancha jinoiy ish bo'yicha dastlabki tergov olib borilganligi va bu ishlar qancha alohida faktni qamrab olganligi haqida umumlashtirilgan statistika e'lon qilinmagan.
Uning so'zlariga ko'ra, shuning uchun aniq raqam aytish to'g'ri bo'lmaydi:
“Ommaviy qabrlar soni bilan jinoiy ishlar soni o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri moslik yo'q. Ommaviy qabr faktik topilgan joy, jinoiy ish esa protsessual ijroatdir. Bir qabristonda bir necha yoki o'nlab shaxslarning qoldiqlari topilishi mumkin va ularning o'limi bilan bog'liq holatlar bir jinoiy ish doirasida tekshirilishi mumkin”.
Huquqshunosning qayd etishicha, aksincha, bir jinoiy ish turli joylarda va turli vaqtlarda sodir bo'lgan, ammo faktik va huquqiy nuqtai nazardan bir-biri bilan bog'liq ko'plab harakatlarni ham qamrab olishi mumkin.
A. Nuriyevning so'zlariga ko'ra, “jinoyat epizodi” tushunchasi aniq hodisani yoki bir-biri bilan bog'liq harakatlarning ma'lum bir qismini ajratish uchun ishlatiladi va har bir epizod alohida jinoiy ish degani emas.
“Bir jinoiy ishda ko'plab epizodlar bo'lishi mumkin. Bosh Prokuraturaning alohida ommaviy qabrlar bilan bog'liq e'lon qilgan ma'lumotlaridan ko'rinib turibdiki, topilgan faktlar bo'yicha zarur protsessual harakatlar va ekspertizalar o'tkazilmoqda, to'plangan materiallar esa tergovi davom ettirilayotgan jinoiy ishlarga qo'shilmoqda. Protsessual asoslar mavjud bo'lgan taqdirda jinoiy ishlarni bir ijroatda birlashtirish yoki ma'lum bir qismini alohida ijroatga ajratish ham mumkin”.
Alimammad Nuriyevning hisoblashicha, ommaviy qabrlar bilan bog'liq umumlashtirilgan statistikaning jamoatchilikka e'lon qilinishi foydali bo'lar edi.
Uning fikricha, 32 ta ommaviy qabr bo'yicha qancha jinoiy ish tekshirilganligi, qancha o'lim faktining sodir bo'lish sharoitlari aniqlanganligi, qancha shaxsga nisbatan jinoiy ta'qib amalga oshirilganligi va qaysi faktlarning allaqachon sudga yuborilgan ishlarda aks etganligi haqidagi ma'lumotlarni taqdim etish jamoat manfaati nuqtai nazaridan muhimdir.
Nuriyev ayni paytda bu yo'nalishda olib borilayotgan tergov Bosh prokurorning alohida nazoratida ekanligini va buning uchun maxsus tergov guruhining tuzilganligini bildirdi. Uning baholashiga ko'ra, tekshiruvlar professional darajada olib borilmoqda.
“Har bir qurbon bo'yicha fakt alohida isbotlanishi kerak”
Huquqshunosning ta'kidlashicha, har bir qurbonning shaxsi, o'lim fakti, o'lim sababi va sharoiti individual tartibda aniqlanishi va isbotlanishi kerak.
Lekin bu har bir qurbon bo'yicha alohida jinoiy ish olib borishni anglatmaydi:
“Masalan, bir ommaviy qabristondan 20 kishining qoldiqlari chiqarilgan bo'lsa, bu avtomatik ravishda 20 ta jinoiy ish qo'zg'atishni talab qilmaydi. Agar ushbu shaxslarning o'ldirilishi bir xil hodisa bilan, bir xil shaxslar tomonidan yoki qurolli tuzilmalarning faoliyati bilan bog'liq ekanligiga oid asoslar mavjud bo'lsa, bu faktlar bir jinoiy ish doirasida alohida qurbonlar va harakatlar bo'yicha tekshirilishi mumkin”.
Nuriyevning so'zlariga ko'ra, asosiy masala jinoiy ishlar soni emas, balki har bir qurbon va har bir o'lim hodisasi bo'yicha sodir bo'lgan voqealarning alohida isbotlanishidir.
Tergov davomida shaxsning qachon va qanday sharoitda bedarak yo'qolganligi, asir yoki garovga olinganligi, qayerda saqlanganligi, qachon va qanday sababdan vafot etganligi yoki o'ldirilganligi aniqlanishi kerak.
Huquqshunosning ta'kidlashicha, o'lim faktida jinoyat alomatlarining bor-yo'qligi va bunday alomatlar mavjud bo'lsa, kimlarning shaxsiy jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkinligi ham tekshiruv predmetidir.
DNK faqat “bu shaxs kim?” savoliga javob beradi
Alimammad Nuriyev ommaviy qabrning topilishini tergov nuqtai nazaridan boshlang'ich nuqta deb atadi.
Uning so'zlariga ko'ra, birinchi bosqichda hodisa joyining holati protsessual tartibda qayd etiladi, inson qoldiqlarining joylashuvi hujjatlashtiriladi va eksgumatsiya amalga oshiriladi. Qoldiqlar bilan birga topilgan kiyimlar, shaxsiy buyumlar, o'q va snaryad parchalari, bog'lash vositalari va boshqa moddiy izlar olinib, tadqiq qilinadi.
Keyin sud-tibbiy, molekulyar-genetik va aniq faktlarga qarab boshqa ekspertizalar o'tkaziladi. Inson qoldiqlaridan olingan DNK profillari bedarak yo'qolgan shaxslarning yaqin qarindoshlaridan olingan namunalar bilan taqqoslanadi.
“DNK “bu shaxs kim?” savoliga javob berishi mumkin. Uning kim tomonidan va qanday sharoitda o'ldirilganligi savoliga esa tergov dalillar bilan javob berishi kerak. DNK shaxsni aniqlaydi, ammo uning qanday sharoitda va qanday o'ldirilganligi masalasiga javob bera olmaydi.
Buning uchun shaxsning bedarak yo'qolishi, asir yoki garovga olinishi haqidagi avvalgi ma'lumotlar, oxirgi marta qayerda va kimlarning nazoratida ko'rilganligi, o'sha davrda hududni qaysi harbiy qism yoki qurolli tuzilma nazorat qilganligi tekshirilishi talab qilinadi.
Sobiq asir va garovga olinganlarning ko'rsatmalari, arxiv va harbiy hujjatlar, buyruqlar, ro'yxatlar, foto-video materiallar, ekspertiza xulosalari va boshqa dalillar o'zaro tekshiriladi.
Sud-tibbiy ekspertiza orqali qoldiqlarda turli jarohatlar va zo'ravonlik alomatlarining bor-yo'qligini aniqlash ham alohida ahamiyatga ega. Bunday faktlar aniqlansa, dalillar asosida harakatga huquqiy baho berilishi kerak”.
A. Nuriyevning so'zlariga ko'ra, tegishli huquqiy asoslarga qarab, qasddan odam o'ldirish, qiynoqqa solish, noqonuniy ozodlikdan mahrum qilish va boshqa jinoyatlar bilan bir qatorda, urush jinoyatlari haqida ham gap ketishi mumkin.
Uning qo'shimcha qilishicha, yetarli dalillar mavjud bo'lgan taqdirda, jinoyatni tashkil etishda ishtirok etgan, buyruq bergan, yordam bergan va boshqa shaklda ishtirok etgan shaxslarning shaxsiy jinoiy javobgarligi ham tekshirilishi kerak.
“Har bir yangi qabriston ham yangi dalil manbaidir. U avval noma'lum bo'lgan jinoyat faktini ochishi yoki allaqachon tergov qilinayotgan jinoyat bo'yicha yangi dalillar berishi mumkin”.
Nuriyevning ta'kidlashicha, qurbonning shaxsini aniqlash oilalar uchun o'nlab yillar davomida kutilgan javob bo'lsa-da, jinoiy tergov nuqtai nazaridan buning ortidan yanada murakkab savollar paydo bo'ladi: shaxs qanday va kim tomonidan o'ldirilganligi, jinoiy harakatlarda kimlarning shaxsiy javobgarlikni o'z zimmasiga olganligi ishonchli va sudda tekshirilishi mumkin bo'lgan dalillar bilan aniqlanishi kerak.
