Ming yillar avval odamlarning turmush tarzi, e'tiqodlari va dunyoqarashi haqida ma'lumot beruvchi qoyatosh rasmlari zamon sinovidan o'tgan bo'lsa-da, zamonaviy davrda ularning oldida boshqa xavf paydo bo'ldi. Chunki ba'zi sayyohlar va vandallarning qoyalar ustiga yozuvlar yozishi, rasmlar chizishi va qadimiy petrogliflarni tirnashi tarixiy merosga jiddiy zarar yetkazmoqda.
Rossiyaning turli mintaqalarida ham so'nggi yillarda bunday holatlar bilan bog'liq bir qator faktlar qayd etilgan.
Qadimiy petrogliflar ustidagi zamonaviy yozuvlar
Bunday holatlardan biri 2021-yilda Oltoy Respublikasida, Chuy trakti hududida sodir bo'lgan. Ikki sayyoh yo'l chetidagi qoyalar ustiga katta ko'k harflar bilan "Vyazma va Novosibirsk shaharlarining birlashishiga tayyormisiz?" iborasini yozgan. Hodisani mahalliy gid Karchaga Taxanov aniqlagan va o'sha shaxslar bilan suhbatni videoga olib tarqatgan. Tasvirlar ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgach, hodisa jiddiy jamoatchilik noroziligiga sabab bo'lgan.
Tabiatni muhofaza qilish prokuraturasi sayyohlarning shaxsini aniqlagan. Ularning har biri 1,5 ming rubl jarimaga tortilgan. Bundan tashqari, sayyohlar "Chistiy Oltoy" ko'ngillilar harakatiga 7 ming rubl mablag' o'tkazganlar. Yozuv esa faollar tomonidan qiyinchilik bilan tozalangan.
2 ming yillik tasvirlar ustida bo'yoq bilan yozuvlar
2017-yilda Xakasiyada joylashgan Kunya tog'ida yanada jiddiy vandalizm hodisasi qayd etilgan. Yoshi ikki ming yildan ortiq bo'lgan qoyatosh rasmlari ustiga bo'yoq bilan katta harflar va turli rasmlar chizilgan. Buning natijasida hayvon, qush va inson tasvirlari shikastlangan. Mutaxassislar bo'yoqni qoyaning yuzasiga qo'shimcha zarar yetkazmasdan tozalash juda qiyin ekanligini bildirganlar.
Politsiya hodisani sodir etgan shaxsni aniqlagan. Krasnoyarsklik fuqaro o'z qilmishini tan olib, o'zidan keyin qoyada yozuv qoldirmoqchi bo'lganini, qadimiy tasvirlarni esa go'yo ko'rmaganligini bildirgan. Fakt bo'yicha Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 243-moddasi 2-qismi bilan jinoiy ish qo'zg'atilgan.
Vandalizmga qarshi kurashda mahalliy aholining roli
2022-yilda Xakasiyadagi Oshkol qoyatosh yodgorligida ham yozuvlar aniqlangan. Yozuvlarni mahalliy aholi ko'rib, ularning fotosuratlarini olgan va tegishli idoralarga ma'lumot bergan. Madaniy meros ob'ektlarini muhofaza qilish bo'yicha Davlat inspeksiyasi materiallarni viloyat politsiyasiga yuborgan. Natijada Jinoyat kodeksining 243-moddasi 1-qismi bilan jinoiy ish qo'zg'atilgan.
Bu hodisa shuni ko'rsatadiki, qadimiy yodgorliklarni himoya qilishda nafaqat davlat idoralarining, balki mahalliy aholining va jamoatchilikning e'tibori ham muhim rol o'ynaydi.
5 ming yillik petrogliflar ham vandalizmdan himoya qilinmadi
Xabarovsk o'lkasida joylashgan Kiya qoyatosh rasmlari ham vandalizm qurboni bo'lgan. Taxminan besh ming yillik tarixga ega petrogliflar joylashgan qoyalarda "Maxanya bu yerda bo'lgan", "Anya eng yaxshi" kabi zamonaviy yozuvlar aniqlangan. Ba'zi qadimiy tasvirlar ustidan bo'r bilan chiziqlar tortilgan. Mutaxassislar hatto bu yozuvlarni tozalash jarayonining o'zi ham tosh yuzasiga qo'shimcha ta'sir ko'rsatishi mumkinligini va yodgorlikni avvalgi holatiga to'liq qaytarish mumkin bo'lmasligini bildirganlar.
Keyinchalik qadimiy tasvirlar ustida metall buyum bilan tirnalgan yangi rasmlar ham aniqlangan. Ekspertizadan so'ng politsiya Jinoyat kodeksining 243-moddasi bilan jinoiy ish qo'zg'atgan.
Petrogliflarni himoya qilish uchun shaffof gumbaz
Murmansk viloyatida joylashgan Kanozero petrogliflari ham yillar davomida sayyohlarning e'tiborini tortgan. Hali 2006-yilda olimlar va ekologlar sayyohlarning zamonaviy yozuvlarni bevosita qadimiy petrogliflar ustiga o'yib yozganliklarini bildirganlar.
Yodgorlikni himoya qilish uchun keyinchalik asosiy petrogliflar guruhi ustida katta shaffof himoya gumbazi qurilgan. Qurilma 600 dan ortiq qoyatosh tasvirini ham tabiiy ta'sirlardan, ham odamlarning sodir etishi mumkin bo'lgan vandalizm holatlaridan himoya qiladi.
Qoyalarni tozalash uchun ko'ngillilar ham safarbar qilinadi
Rossiyada qadimiy qoyatosh rasmlarini himoya qilish faqat jazo choralari bilan cheklanmaydi. Turli ijtimoiy-davlat loyihalari doirasida qoyalar ustidagi zamonaviy yozuvlarni tozalash ishlari ham olib boriladi. Jumladan, Rossiya Geografiya Jamiyatining loyihalari doirasida Oltoyda taxminan 3,2 ming kvadrat metr qoya yuzasi zamonaviy yozuvlardan tozalangan. "Lena ustunlari" milliy bog'ida esa 200 metr uzunlikdagi qoya devorida tozalash ishlari olib borilgan. Bu loyihalarda ko'ngillilar va olimlar ishtirok etgan, ishlarni amalga oshirishga grant yordami ham ko'rsatilgan.
Xo'sh, qoyatosh yodgorliklarini bunday buzuvchilarni qanday jazo kutmoqda?
Rossiyada huquqiy himoya statusiga ega tarixiy va arxeologik ob'ektlarning shikastlanishi jinoiy javobgarlikka sabab bo'lishi mumkin. Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 243-moddasi madaniy meros ob'ektlarining, shu jumladan tarixiy va arxeologik ahamiyatga ega ob'ektlarning shikastlanishi yoki yo'q qilinishi uchun javobgarlikni nazarda tutadi. Og'ir holatlarda jazo 6 yilgacha ozodlikdan mahrum etishga yetishi mumkin.
Huquqiy himoya statusi bo'lmagan ob'ektlarga zarar yetkazilganda esa masala ba'zi holatlarda ma'muriy javobgarlik, jarima va yetkazilgan zararni bartaraf etish talabi bilan yakunlanishi mumkin.
Unutmaylikki, qoyatosh rasmlari shunchaki tosh ustiga chizilgan qadimiy rasmlar emas. Ular minglab yillar avval yashagan odamlarning hayotiga oid muhim tarixiy ma'lumotlarni o'zida mujassam etgan. Shuning uchun bunday yodgorliklar ustiga zamonaviy yozuv va rasmlarning chizilishi ularning nafaqat tashqi ko'rinishini, balki kelajak avlodlar uchun ilmiy va madaniy qadrini ham xavf ostiga qo'yadi.
Ulviyya FARHAD
