Azərbaycanda kənd təsərrüfatının inkişafı, ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və qeyri-neft sektorunun şaxələndirilməsi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindəndir. Bu məqsədlə, dövlət tərəfindən aqrar sektorda fəaliyyət göstərən sahibkarlara geniş vergi güzəştləri və azadolmalar təqdim olunur. Kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçıları əksər hallarda Əlavə Dəyər Vergisindən (ƏDV), mənfəət (gəlir) vergisindən, əmlak vergisindən və sadələşdirilmiş sistem üzrə vergidən azad edilirlər.
Lakin, təcrübədə bir çox sahibkar arasında "vergidən azad olmaq" anlayışı "vergi hesabatından da azad olmaq" kimi yanlış təfsir olunur. Bu yanlış yanaşma isə sonda həmin sahibkarlar üçün gözlənilməz maliyyə sanksiyalarına və inzibati məsuliyyətə səbəb olur.
Azərbaycanda aqrar sektorun inkişafı dövlət siyasətinin prioritetlərindən biridir. Bu dəstək mexanizminin ən mühüm elementlərindən biri də kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçılarına tətbiq edilən geniş vergi güzəştləri paketidir.
Bir çox sahibkar bu güzəştlərin yalnız gəlir və mənfəət vergisini əhatə etdiyini düşünsə də, paket daha genişdir. Lakin bəzi mühüm istisnaları da bilmək mütləqdir.
Kənd təsərrüfatı istehsalçıları üçün əsas vergi güzəştləri siyasəti ilk dəfə 2001-ci ildə “Kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarına müddətli vergi güzəştlərinin verilməsi haqqında” xüsusi Qanunla tətbiq edilməyə başlanıb.
Sonradan, bu güzəştləri daha sistemli və daimi etmək məqsədilə, onlar birbaşa Vergi Məcəlləsinə inteqrasiya edildi. O vaxtdan bəri bu güzəştlərin müddəti mütəmadi olaraq uzadılır. Sizin də qeyd etdiyiniz kimi, mövcud qanunvericiliyə əsasən, əsas güzəştlərin müddəti 1 yanvar 2029-cu il tarixinədək uzadılıb.
Bununla yanaşı, Vergi Məcəlləsində heyvandarlıq və quşçuluq təsərrüfatlarında istifadə olunan, siyahısı Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilən yem və yem əlavələrinin satışı üzrə dövriyyələr 2020-ci il yanvarın 1-dən 7 il müddətinə ƏDV-dən azad edilib. Belə ki, qanunvericiliyin tələbinə görə siyahı üzrə təsdiq edilən yem və yem əlavələrinin birbaşa heyvandarlıq və quşçuluq təsərrüfatlarına satışı zamanı ƏDV-dən azadolma tətbiq edilirdi. Vergi qanunvericiliyində yeni dəyişikliyə əsasən, həmin məhsulların idxalçıları və ya istehsalçıları tərəfindən belə məhsulların topdansatış qaydasında istənilən mərhələsində satışı ƏDV-dən azad olunur.
Güzəşt paketi aşağıdakı əsas vergi növlərini əhatə edir:
1. Gəlir Vergisi (Fiziki şəxslər üçün):
- Fiziki şəxslərin (fərdi sahibkarların) bilavasitə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalından əldə etdikləri gəlirləri gəlir vergisindən azaddır.
- (Dəqiqləşdirmə: Bu güzəşt adətən Vergi Məcəlləsinin 102.1.11-ci maddəsi ilə tənzimlənir.)
2. Mənfəət Vergisi (Hüquqi şəxslər üçün):
- Hüquqi şəxslərin kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı ilə məşğul olan hissəsinin mənfəəti mənfəət vergisindən azaddır.
- (Dəqiqləşdirmə: Bu güzəşt Vergi Məcəlləsinin 106.1.14-cü maddəsi ilə tənzimlənir.)
3. Əlavə Dəyər Vergisi (ƏDV):
- Bu, ən çox yanlış anlaşılan hissədir. Güzəşt iki istiqamətlidir:
- Satış üzrə: Kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçıları tərəfindən özlərinin istehsal etdikləri kənd təsərrüfatı məhsullarının satışı üzrə dövriyyələr ƏDV-dən azaddır (VM, Maddə 164.1.18).
- İdxal və satış üzrə: Aqrar sektorda istifadə olunan bir çox vacib vasitələrin (mineral gübrələr, pestisidlər, toxumlar, tinglər, damazlıq heyvanlar, kənd təsərrüfatı texnikası və avadanlıqları) həm idxalı, həm də satışı ƏDV-dən azad edilib (VM, Maddə 164.1.29 - 164.1.34 və s.).
4. Əmlak Vergisi:
- Kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı ilə məşğul olan hüquqi və fiziki şəxslər bu fəaliyyət prosesində istifadə etdikləri əmlaka görə əmlak vergisini ödəməkdən azaddırlar (VM, Maddə 199.9).
5. Sadələşdirilmiş Vergi:
- Kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçısı olan şəxslər tərəfindən həmin məhsulların satışından əldə edilən hasilatın həcmi sadələşdirilmiş vergidən azaddır (VM, Maddə 218-1.1.1).
6. Dividend Vergisi:
- 1 yanvar 2023-cü ildən etibarən, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı ilə məşğul olan hüquqi şəxslərin təsisçiləri (iştirakçıları) olan fiziki şəxslərə ödənilən dividendlər də gəlir vergisindən azad edilib (VM, Maddə 102.1.11-1).
Güzəşt Nədir, Öhdəlik Nədir?
Vergi Məcəlləsinə əsasən, vergi güzəşti sahibkarı vergini ödəməkdən azad edən bir imtiyazdır. Vergi hesabatı (bəyannaməsi) isə sahibkarın öz fəaliyyətinin nəticələri barədə dövlətin müvafiq orqanını (Dövlət Vergi Xidmətini) məlumatlandırması üçün tələb olunan hüquqi bir öhdəlikdir.
Bəs nə üçün vergi ödəməyəcək bir sahibkar hesabat verməlidir? Bunun bir neçə mühüm səbəbi var:
1. Şəffaflıq və uçotun təmin edilməsi: Vergi orqanları ölkədəki iqtisadi fəaliyyətin həcmini, dövriyyəsini və dinamikasını izləməlidir. Hesabatlar, fəaliyyətin şəffaf aparılmasının və uçotun mövcudluğunun göstəricisidir.
2. Statistik məlumatların toplanması: Hökumət aqrar sektora nə qədər dəstək verildiyini və bu güzəştlərin iqtisadiyyata real təsirini ölçmək üçün məcmu məlumatlara ehtiyac duyur. Sizin təqdim etdiyiniz "sıfır" bəyannamə belə, ümumi statistik mənzərənin bir parçasıdır.
3. Güzəşt hüququnun təsdiqi: Sahibkar hesabatı təqdim etməklə, öz fəaliyyətinin məhz güzəşt tətbiq olunan sahəyə aid olduğunu rəsmi şəkildə bəyan edir və gəlirlərini leqallaşdırır.
Hesabat verilmədikdə nə baş verir?
Sahibkarların etdiyi ən böyük səhv, "Əgər ödəyəcəyim vergi sıfırdırsa, hesabatı verməsəm nə olacaq ki?" düşüncəsidir.
Vergi Məcəlləsi verginin ödənilməməsi ilə hesabatın təqdim edilməməsini fərqli hüquq pozuntuları kimi təsnif edir. Əgər siz kənd təsərrüfatı fəaliyyəti ilə məşğul olaraq mənfəət əldə etmisinizsə və mənfəət vergisindən azadsınızsa, sizdən vergi tələb olunmur. Lakin, həmin mənfəəti əks etdirən Mənfəət Vergisi Bəyannaməsini qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müddətdə (məsələn, hesabat ilindən sonrakı ilin mart ayının 31-dən gec olmayaraq) təqdim etməlisiniz.
Hesabat vaxtında təqdim edilmədikdə, ödəniləcək vergi məbləğinin olub-olmamasından asılı olmayaraq, vergi ödəyicisinə birbaşa maliyyə sanksiyası tətbiq edilir. Bu, hesabatın vaxtında verilməməsinə görə tətbiq edilən cərimədir (məsələn, 40 manat) və təkrarlandıqca məbləğ arta bilər.
Muzdlu işçilərlə bağlı məsuliyyət
Digər vacib məqam ondan ibarətdir ki, kənd təsərrüfatı istehsalçısının öz fəaliyyəti vergidən azad olsa da, bu, bir qayda olaraq, onun muzdlu işçilərinin əmək haqlarına şamil edilmir. Sahibkar öz işçilərinin əmək haqlarından tutulan gəlir vergisini və sosial sığorta (DSMF) haqlarını hesablamalı, dövlət büdcəsinə ödəməli və bununla bağlı aylıq və rüblük hesabatları mütləq qaydada təqdim etməlidir. Bu öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi daha ciddi maliyyə sanksiyalarına səbəb olur.
Aqrar sektorda fəaliyyət göstərən sahibkarlar dövlətin yaratdığı əlverişli vergi mühitindən maksimum faydalanmalıdırlar. Lakin bu imtiyazlar, sahibkarı məsuliyyətdən və öhdəliklərdən azad etmir.
Vergi güzəştlərindən problemsiz yararlanmağın yolu qanunun tələblərinə riayət etməkdən keçir. Vergidən azad olsanız belə, bütün müvafiq bəyannamələri (mənfəət, ƏDV, muzdlu işlə bağlı və s.) "sıfır" göstəricilərlə olsa da, vaxtlı-vaxtında təqdim etmək mütləqdir. Bu, həm sizi gələcək cərimələrdən sığortalayacaq, həm də biznesinizin şəffaf və qanunauyğun fəaliyyətini təmin edəcəkdir. Unutmayın ki, müasir biznesdə nizam-intizamlı hesabatlılıq, ən az istehsal qədər vacibdir.
Elman Əsədov
“İqtisadi İnkişafa və Aqrar Layihələrə Dəstək” İB-nin maliyyə meneceri biznes-planlaşdırma üzrə ekspert
