Ղարաբաղի և հարակից շրջանների երկար տարիների օկուպացիան հանգեցրել է ոչ միայն տարածքների կորստի։ Հաղորդվում է, որ այս ընթացքում լայնորեն շահագործվել են տարածաշրջանի հարուստ ընդերքի պաշարները։ Ոսկու, պղնձի, մոլիբդենի և այլ օգտակար հանածոների հանքավայրերում իրականացվող հանքարդյունաբերական գործունեությունը, բացի մեծ տնտեսական եկամուտներից, ուշադրություն է գրավել նաև շրջակա միջավայրի վրա իր ազդեցությամբ։
Modern.az-ը հիշեցնում է, որ Ադրբեջանի պաշտոնական տվյալներով՝ օկուպացիայի ընթացքում հետաքննվել է տարածաշրջանում օգտակար հանածոների ապօրինի շահագործումը, արդյունահանված հարստությունների շրջանառության մեջ դնելը և այս գործընթացում օտարերկրյա ընկերությունների հետ կապված բիզնես կառույցների մասնակցությունը։
Հանքարդյունաբերական գործունեությունն իրականացվել է Հայաստանի կողմից, հատկապես բնական պաշարներով հարուստ շրջաններում, ինչպիսիք են Քելբաջարը և Զանգելանը։ Ղըզըլբուլաղի, Սոյուդլուի և Վեժնալիի հանքավայրերը եղել են այդ ժամանակաշրջանի ամենաուշագրավ հանքերից։ Հաղորդվում է, որ Քելբաջարի Ղըզըլբուլաղի պղինձ-ոսկու հանքավայրը շահագործվում է 2002 թվականից, իսկ Սոյուդլուի ոսկու հանքավայրը՝ 2007 թվականից։ Նշվում է, որ հանքավայրերի շահագործմանը մասնակցել են տարբեր ընկերություններ և օտարերկրյա բիզնես կառույցներ։
301 միլիոն մանաթի եկամուտ Վեժնալիի հանքավայրից
Խնդրի ամենամեծ ֆինանսական ցուցանիշներից մեկը կապված է Զանգելանի շրջանի Վեժնալիի ոսկու հանքավայրի հետ։ Ադրբեջանի քննչական տվյալների համաձայն՝ հանքավայրում գործող «Base Metals» ՓԲԸ-ն 2009-2017 թվականներին ստացել է 301 միլիոն 918 հազար մանաթի ապօրինի եկամուտ։ Ընկերությունը ներկայացվում է որպես Շվեյցարիայում գրանցված «Vallex Group» ընկերությունների խմբի հետ կապված կառույց։ Քննության տվյալներով՝ նշված գործունեության արդյունքում վնաս է հասցվել պետությանը և այլ իրավաբանական անձանց։ Այսպիսով, Վեժնալիի գործը դարձել է Ղարաբաղում հանքարդյունաբերական գործունեության տնտեսական մասշտաբը ցույց տվող ամենակոնկրետ օրինակներից մեկը։
Ռուբեն Վարդանյան և Վարդան Սիրմաքեշ
Վեժնալիի գործով նշված անձանցից մեկը Շվեյցարիայի քաղաքացի Վարդան Սիրմաքեշն է։ Ադրբեջանի քննության տվյալներով՝ Սիրմաքեշը եղել է «Vallex Group»-ի ֆինանսական ներդրողը։ Vallex Group-ի ղեկավար Վալերի Մեժլումյանը և «Base Metals»-ի գործադիր տնօրեն Արթուր Մկրտումյանը նույնպես նշվել են որպես մեղադրյալներ այդ քրեական գործով։ Ադրբեջանական կողմը հայտարարել է, որ նրանց նկատմամբ միջազգային հետախուզում է հայտարարվել, և Շվեյցարիայի իշխանություններին դիմել են իրավական օգնության համար։ Այս անձանց վերաբերյալ տեղեկությունները ներկայացվում են քրեական գործով առաջադրված մեղադրանքների հիման վրա, և մեղադրանքի առկայությունը չի նշանակում դատարանի վերջնական մեղավորության դատավճիռ։
Ղարաբաղի բնական պաշարների շահագործման հետ կապված հիշատակվում է նաև Ռուբեն Վարդանյանի անունը։ Վարդանյանը կասկածելի գործունեության ոլորտներ և համագործակցություններ ունի Ղարաբաղում բնական պաշարների շահագործման և շրջակա միջավայրին հասցված վնասի հետ կապված։ Նրա անունը տարբեր պաշտոնական փաստաթղթերում նշվել է տարածաշրջանում տնտեսական գործունեության հետ կապված։ Վարդանյանի անվան հիշատակումը հանքարդյունաբերության հարցում նույնպես պատահական չէ։ Ադրբեջանական կողմը հայտարարել է, որ նա կապեր ունի այն ընկերությունների հետ, որոնք նախկինում մասնակցել են Ղարաբաղի բնական պաշարների շահագործմանը։ Այդ ընկերությունների թվում նշվում են նաև «Vallex Group»-ը և նրա դուստր ձեռնարկությունը՝ «Base Metals»-ը։ Base Metals-ը 2002 թվականից շահագործել է Ղարաբաղի Դրմբոնի հանքավայրը, իսկ ավելի ուշ՝ Քաշենի հանքավայրը, և դարձել է տարածաշրջանի ամենամեծ հարկատուներից մեկը։
Բնությանը հասցված վնասը
Ղարաբաղում հանքարդյունաբերական գործունեության մյուս կարևոր կողմը շրջակա միջավայրն է։ Ոսկու և պղնձի հանքաքարի արդյունահանման համար մեծ տարածքներում փորվել են հողի և ապարների շերտեր, առաջացել են հանքարդյունաբերական թափոններ և իրականացվել է հանքաքարի վերամշակում։ Նման գործունեությունը, եթե չեն պահպանվում բնապահպանական ստանդարտները, կարող է ազդել հողի և ջրի պաշարների, անտառների և կենսաբազմազանության վրա։ Ադրբեջանի պաշտոնական տվյալներում նշվում է, որ օկուպացիայի ընթացքում իրականացված հանքարդյունաբերական գործունեությունը վնասել է տարածաշրջանի բնապահպանական վիճակը։ Ազատագրված տարածքներում հետագա հետազոտությունների ընթացքում ուշադրության են արժանացել նաև առանձին հանքարդյունաբերական տարածքներ և արտադրական օբյեկտներ։
Ղարաբաղում մնացած ֆինանսական հետքը
Վեժնալիի համար հայտարարված 301 միլիոն 918 հազար մանաթի թիվը վերաբերում է միայն մեկ հանքավայրի շահագործմանը։ Ղարաբաղում և հարակից շրջաններում տարբեր ժամանակներում շահագործվել են նաև Ղըզըլբուլաղի, Սոյուդլուի և այլ հանքավայրեր։ Այս գործունեության հետևում կանգնած են տեղական և օտարերկրյա ընկերություններ, ներդրողներ և տարբեր երկրների հետ կապված բիզնես կառույցներ։ Վեժնալիի օրինակում ի հայտ են գալիս Շվեյցարիայի հետ կապված ընկերությունների և ներդրողների անունները, և հանքարդյունաբերական գործունեությունը կապված է ոչ միայն տարածաշրջանային, այլև միջազգային բիզնես կապերի հետ։ Արդյունքում, Ղարաբաղի օկուպացիայի ժամանակաշրջանի պատմության մեջ հանքերը ձևավորել են առանձին տնտեսական գիծ. տարածաշրջանի ոսկու և այլ հանքային պաշարներն արդյունահանվել են, ընկերությունների միջոցով մտցվել առևտրային շրջանառության մեջ, և այս գործունեությունը ուղեկցվել է հարյուր միլիոնավոր մանաթների ֆինանսական ցուցանիշներով։
Այսօր ազատագրված տարածքներում այդ հանքերի վիճակի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ավելի ճշգրիտ որոշել ինչպես արդյունահանված հարստության ծավալը, այնպես էլ նախկին գործունեության կողմից շրջակա միջավայրին հասցված վնասը։ Ղարաբաղի ընդերքի պաշարների շահագործման հետ կապված ի հայտ եկած փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ խոսքը ոչ միայն հանքերի շահագործման, այլև տարիներ շարունակվող մեծ տնտեսական գործունեության և դրա հետևում կանգնած ընկերությունների կապերի մասին է։
Նիջաթ Ռուստամ
