1994 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Բաքվի «Գյուլիստան» պալատում ստորագրված «Դարի պայմանագիրը» շրջադարձային կետ դարձավ Ադրբեջանի ողջ տնտեսական կյանքում։
Երբ ստորագրվեց Կասպից ծովի ադրբեջանական հատվածում գտնվող «Ազերի», «Չիրագ» և «Գյունեշլի» հանքավայրերի շահագործումը նախատեսող համաձայնագիրը, երկիրը նոր էր դուրս եկել պատերազմից, բախվելով տնտեսական անկման և հիպերինֆլյացիայի։ Օտարերկրյա ներդրողների համար Ադրբեջանը համարվում էր մեծ ներուժ, բայց նաև բարձր ռիսկեր պարունակող երկիր։
Modern.az-ը ուսումնասիրել է «Դարի պայմանագրի» հիմնական տնտեսական ցուցանիշները։
Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 1994 թվականին Ադրբեջանի տնտեսությունը կրճատվել էր 19,7 տոկոսով։ Անկումը շարունակվեց նաև 1995 թվականին, և համախառն ներքին արդյունքը նվազեց ևս 11,8 տոկոսով։
Սակայն 1996 թվականից իրավիճակը սկսեց փոխվել։ Այդ տարի տնտեսության մեջ գրանցվեց 1,3 տոկոս աճ։ Աճի տեմպերը 1997 թվականին հասան 5,8, 1998 թվականին՝ 10, իսկ 1999 թվականին՝ 7,4 տոկոսի։
Այսպիսով, «Դարի պայմանագրի» ստորագրման տարում մոտ 20 տոկոսով կրճատված Ադրբեջանի տնտեսությունը հինգ տարի անց ցուցադրում էր 7,4 տոկոս աճ։ 1994-1999 թվականների ընդհանուր արդյունքում իրական տնտեսությունը աճել էր մոտ 11,7 տոկոսով։
1994 թվականին Ադրբեջանի անվանական համախառն ներքին արդյունքը կազմում էր ընդամենը 1,19 միլիարդ դոլար։ 1999 թվականին այս ցուցանիշը հասավ 4,58 միլիարդ դոլարի։
Այլ կերպ ասած, երկրի տնտեսության ծավալը դոլարային արտահայտությամբ հինգ տարում աճեց 3,8 անգամ։
Նույն ժամանակահատվածում մեկ շնչի հաշվով անվանական ՀՆԱ-ն 157 դոլարից հասավ 574 դոլարի։ Այս ցուցանիշը նույնպես աճեց մոտ 3,7 անգամ։
Հարկ է հաշվի առնել, որ անվանական ցուցանիշների վրա ազդում են նաև գնաճը և փոխարժեքի փոփոխությունները։ Չնայած դրան, թվերը հստակ ցույց են տալիս տնտեսության մասշտաբում տեղի ունեցած փոփոխությունները։
«Դարի պայմանագրի» սկզբնական փուլում ամենամեծ ազդեցությունը զգացվեց օտարերկրյա ներդրումների հոսքի մեջ։
1994 թվականին Ադրբեջան մուտք գործող ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների ծավալը կազմում էր ընդամենը 22 միլիոն դոլար։ 1999 թվականին այս թիվը հասավ 510,3 միլիոն դոլարի։ Այսպիսով, տարեկան օտարերկրյա ներդրումների ծավալը հինգ տարում աճեց 23 անգամ։
1995-1999 թվականներին Ադրբեջանում ներդրվեց ավելի քան 3,6 միլիարդ դոլարի ուղղակի օտարերկրյա ներդրում։ Ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվեց 1997 թվականին. այդ տարի երկիր մուտք գործեց ավելի քան 1,1 միլիարդ դոլարի ներդրում։
1997 թվականին ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների ծավալը հավասար էր Ադրբեջանի ՀՆԱ-ի 28,1 տոկոսին։ Այս ցուցանիշը 1994 թվականին կազմում էր ընդամենը 1,8 տոկոս։
1994 թվականին Ադրբեջանի տնտեսության ամենածանր խնդիրներից մեկը գների աճն էր։ Այդ տարի սպառողական գների գնաճը հասել էր 1662,2 տոկոսի։
1995 թվականին գնաճը նվազեց մինչև 411,8, 1996 թվականին՝ 19,8, իսկ 1997 թվականին՝ 3,7 տոկոսի։ 1998 և 1999 թվականներին երկրում գրանցվեց դեֆլյացիա։
Գնաճի նվազեցումը միայն նավթային պայմանագրի արդյունքը չէր։ Խիստ դրամավարկային քաղաքականությունը, բյուջետային կարգապահությունը և տնտեսական բարեփոխումները նույնպես կարևոր դեր խաղացին կայունացման գործում։ «Դարի պայմանագիրը» դարձավ երկիր ներդրումների և արտարժույթի հոսքի հիմնական հենասյուներից մեկը։
1994 թվականին Ադրբեջանում արդյունահանվում էր 9,6 միլիոն տոննա նավթ։ 1999 թվականին արդյունահանումը հասավ 13,8 միլիոն տոննայի։ Հինգ տարում երկրի նավթի արդյունահանումը աճեց մոտ 4,2 միլիոն տոննայով կամ 44 տոկոսով։
«Դարի պայմանագրով» առաջին նավթը արդյունահանվեց 1997 թվականի նոյեմբերին «Չիրագ» հանքավայրից։ Դրանից հետո ստեղծվեցին այլընտրանքային երթուղիներ ադրբեջանական նավթը համաշխարհային շուկա հանելու համար։
1998 թվականին նավթը սկսեց արտահանվել Բաքու-Նովորոսիյսկ, իսկ 1999 թվականին՝ Բաքու-Սուպսա խողովակաշարով։ Այսպիսով, պայմանագրի ստորագրումից հինգ տարի անց ադրբեջանական նավթն արդեն երկու ուղղություններով էր մատակարարվում համաշխարհային շուկաներ։
1999 թվականի դեկտեմբերին ադրբեջանական շահութաբեր նավթով լցված առաջին տանկերը ուղարկվեց համաշխարհային շուկա։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 29-ին ստեղծվեց Ադրբեջանի Հանրապետության Պետական նավթային հիմնադրամը՝ նավթային եկամուտները հավաքելու և կառավարելու նպատակով։
«Դարի պայմանագրի» ստեղծած տնտեսական շրջադարձը հետագա տարիներին ավելի մեծ մասշտաբներ ստացավ։
Եթե 1994 թվականին Ադրբեջանի անվանական համախառն ներքին արդյունքը կազմում էր 1,19 միլիարդ դոլար, ապա 2025 թվականին երկրում արտադրվել է 129,1 միլիարդ մանաթի ՀՆԱ։ Գործող պաշտոնական փոխարժեքով սա հավասար է մոտ 75,9 միլիարդ դոլարի։
Այսպիսով, Ադրբեջանի անվանական տնտեսությունը դոլարային արտահայտությամբ 1994 թվականի համեմատ աճել է մոտ 64 անգամ։
2025 թվականին երկրի տնտեսությունը նախորդ տարվա համեմատ աճել է 1,4 տոկոսով։ Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն հասել է 12 602 մանաթի, այսինքն՝ մոտ 7 413 դոլարի։ 1994 թվականին այս ցուցանիշը կազմում էր ընդամենը 157 դոլար։
2026 թվականի հունվար-օգոստոս ամիսներին նույնպես տնտեսական աճը շարունակվել է, և ՀՆԱ-ի արտադրությունը աճել է ևս 1,2 տոկոսով։
«Դարի պայմանագրի» կարևոր արդյունքներից մեկը Ադրբեջանի Հանրապետության Պետական նավթային հիմնադրամի ստեղծումն էր, որը ծառայում է նավթային եկամուտները ապագա սերունդների համար հավաքելուն և կառավարելուն։
1999 թվականին ստեղծված Հիմնադրամի ակտիվները 2025 թվականի վերջին հասել են 73 միլիարդ 541,5 միլիոն դոլարի։ Սա մոտ 62 անգամ ավելի է, քան 1994 թվականին Ադրբեջանի ողջ տնտեսության ծավալը դոլարային արտահայտությամբ։
Միայն 2025 թվականին Պետական նավթային հիմնադրամի նավթագազային համաձայնագրերի իրականացումից ստացված եկամուտները կազմել են 10 միլիարդ 266,3 միլիոն մանաթ։ Դրանից 8 միլիարդ 292,9 միլիոն մանաթը բաժին է ընկել «Ազերի-Չիրագ-Գյունեշլի» հանքավայրերին։
Նավթային եկամուտները նախորդ տարիներին ուղղվել են պետական բյուջեի ֆինանսավորմանը, ենթակառուցվածքների արդիականացմանը, հարկադիր տեղահանվածների կենսապայմանների բարելավմանը, կրթական և այլ սոցիալական նախագծերի իրականացմանը։
«Դարի պայմանագրի» ստորագրման պահին «Ազերի-Չիրագ-Գյունեշլի» հանքավայրերի արդյունահանվող նավթի պաշարները գնահատվում էին 511 միլիոն տոննա։ Հետագա հետախուզական և գնահատման աշխատանքների արդյունքում պաշարների ծավալը էլ ավելի աճեցվեց։
«Ազերի-Չիրագ-Գյունեշլի» և «Շահդենիզ» հանքավայրերի շահագործումից մինչև 2026 թվականի հունվարի 1-ը այստեղ արդյունահանվել է մոտ 670,3 միլիոն տոննա նավթ՝ գազի կոնդենսատի հետ միասին, և 508,6 միլիարդ խորանարդ մետր բնական գազ։
2025 թվականին երկրում արդյունահանվել է 27,7 միլիոն տոննա նավթ՝ գազի կոնդենսատի հետ միասին։ Դրանից 16,2 միլիոն տոննան բաժին է ընկել «Ազերի-Չիրագ-Գյունեշլի» հանքավայրերի բլոկին։
BP-ի տվյալներով՝ 2025 թվականին ԱՉԳ-ում միջին օրական արդյունահանումը կազմել է 330 հազար բարել։ Տարվա ընթացքում հանքավայրերի բլոկից ընդհանուր առմամբ արդյունահանվել է 120 միլիոն բարել կամ մոտ 16 միլիոն տոննա նավթ։
«Դարի պայմանագիրը» ոչ միայն ավելացրեց նավթի արդյունահանումը, այլև Ադրբեջանը վերածեց էներգետիկ կենտրոնի, որը միացնում է Կասպից ավազանը համաշխարհային շուկաներին։
Առաջին տարիներին շահագործման հանձնվեցին Բաքու-Նովորոսիյսկ և Բաքու-Սուպսա խողովակաշարերը։ Ավելի ուշ իրականացվեցին Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան հիմնական արտահանման նավթամուղը, Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում գազատարը և Հարավային գազային միջանցքը։
Այսպիսով, 1994 թվականին աշխարհի առաջատար էներգետիկ ընկերություններին Բաքվում միավորած պայմանագիրը հետագա տասնամյակներում ձևավորեց Ադրբեջանի դիրքը միջազգային էներգետիկ անվտանգության մեջ։
32 տարվա արդյունքը
1994 թվականին Ադրբեջանի տնտեսությունը կրճատվում էր 19,7 տոկոսով, երկրում տիրում էր հիպերինֆլյացիա, ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների ծավալը կազմում էր ընդամենը 22 միլիոն դոլար։
Առաջին հինգ տարում տնտեսությունը անկումից անցավ աճի, օտարերկրյա ներդրումները աճեցին 23 անգամ, նավթի արդյունահանումը աճեց 44 տոկոսով։ Հետագա տասնամյակներում Ադրբեջանի ՀՆԱ-ն հասավ 129,1 միլիարդ մանաթի, իսկ Պետական նավթային հիմնադրամի ակտիվները՝ 73,5 միլիարդ դոլարի։
Այս բոլոր արդյունքները միայն մեկ պայմանագրով բացատրելը ճիշտ չէր լինի։ Տնտեսական բարեփոխումները, պետական քաղաքականությունը, նավթի համաշխարհային շուկայական գինը և հետագա էներգետիկ նախագծերը նույնպես կարևոր դեր են խաղացել զարգացման գործում։
Սակայն այդ գործընթացների մեկնարկային կետը 1994 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Գյուլիստան պալատում կատարված ստորագրություններն էին։ «Դարի պայմանագիրը» նավթային հանքավայրերի շահագործման մասին համաձայնագրից վերածվեց պատմական փաստաթղթի, որը որոշեց Ադրբեջանի տնտեսական և աշխարհաքաղաքական զարգացման ուղին։
