Yerevan emas, IREVAN!
Bugun Ozarbayjonda Suverenitet kuni nishonlanmoqda. Suverenitet harbiy operatsiyaning tugashi, bayroq ko'tarilishi, chegaralarning nazoratga olinishi bilan cheklanmaydi. Suverenitet – bu davlatning o'z hududida o'z qonunini qo'llashi, o'z shahrining nomini o'zi belgilashi, o'z tarixini boshqaning diktatsiz yashatishidir.
Uch yil avval, 2023-yil 19-20-sentabrda Ozarbayjon bir kunlik antiterror tadbirlarini amalga oshirib, o'z hududlarida suveren huquqini to'liq tikladi. Xalqaro huquqda suverenitet tushunchasi oddiy formulaga ega: bir davlatning o'z hududining barcha qismida, tashqi aralashuv yoki parallel hokimiyat tuzilmasi bo'lmagan holda, to'liq va bo'linmas nazoratga ega bo'lishi. O'ttiz yilga yaqin muddatda Ozarbayjon bu ta'rifning asosiy elementi – hududiy yaxlitlikdan mahrum edi.
Qorabog' va Sharqiy Zangazur o'ttiz yildan ortiq muddatda arman ishg'oli ostida qoldi. Ishg'ol fakti tasodifiy geosiyosiy hodisa bo'lgan deb hisoblash mumkin emas. Armaniston bu ishg'olni tarixan “opa” deb bilgan Fransiya va diaspora-lobbi ko'magi, “ota” deb bilgan Rossiyaning harbiy-siyosiy soyaboni ostida amalga oshirdi. Natijada Armanistonning harbiy tajovuzi Ozarbayjonning 17 ming kvadrat kilometr hududida 900 dan ortiq aholi punktining ishg'ol qilinishiga olib keldi, bir milliondan ortiq odam majburiy ko'chirilgan maqomiga tushdi.
Ishg'olning eng yuqori nuqtasi 1992-yil 25-fevraldan 26-fevralga o'tar kechasi Xo'jali shahrida sodir bo'ldi. Ozarbayjon Bosh prokuraturasining isbotlangan tergov materiallariga ko'ra, Xo'jalida sodir bo'lgan voqealar rejalashtirilgan genotsid harakati edi. Aholining hududdan chiqish yo'llarida oldindan tayyorlangan pistirmalarda o'qqa tutilishi buni isbotlaydi. Ozarbayjon parlamentining rasmiy bayonotiga ko'ra, qurbonlar orasida bosh terisi shilingan, a'zolari kesilgan, bolalar va homilador ayollarni o'z ichiga olgan g'ayriinsoniy usullar bilan qotilliklar qayd etilgan. Bedarak yo'qolganlar bilan birga Xo'jali qurbonlarining soni 1050 nafardan ortiq bo'lgan.
Ag'daban, Bashlibel va yuzlab boshqa Ozarbayjon aholi punktlarida shunga o'xshash qirg'inlar takrorlangan. Bularning barchasini birlashtirgan umumiy omil qurbonlarning etnik mansubligiga ko'ra nishonga olinishi edi. Xo'jali genotsidi bugungi kungacha Meksika, Pokiston, Chexiya, Bosniya, Serbiya, Iordaniya, Sloveniya parlamentlari va AQShning 20 dan ortiq shtatlari tomonidan rasmiy hujjatlar bilan tan olingan.
Tarixiy faktlar shuni isbotlaydiki, Qorabog'ning ishg'ol qilinishidan oldin, hali 1987-1989-yillarda xuddi shu ssenariy Armaniston SSR hududida G'arbiy Ozarbayjonda sinovdan o'tkazilgan. BMT Qochqinlar bo'yicha Oliy Komissarligining rasmiy raqamiga ko'ra, 1988-yil dekabrigacha Armaniston hududida yashagan 182 ming ozarbayjonlik (qo'shimcha manbalarga ko'ra jami 400 ming kishigacha) o'z tarixiy yerlaridan majburan quvilgan. Rossiyalik tarixchi Yuriy Pompeyevning ta'rifiga ko'ra, qurolsiz, himoyasiz odamlar yalang'och va qo'llari bo'sh uylaridan quvilib, "Armanistondan yo'qoling!" so'zlari bilan jo'natilgan. Qishning sovuqida tog'larga yuz tutganlarning bir qismi muzlab, bir qismi yurak xurujidan halok bo'lgan. Tiriklayin yoqilgan, norozilik bildirganlarning joyida otib tashlangan faktlari ham yetarlicha.
G'arbiy Ozarbayjonda fojia inson surguni bilan tugamadi. G'arbiy Ozarbayjon Jamiyatining ma'lumotiga ko'ra, armanlar ozarbayjonliklarning izini tarixdan o'chirish maqsadida faqat 1988-yildan keyin 2000 dan ortiq qabristonni vayron qilgan, 34 rayonning nomini o'zgartirgan (Qamarli Artashat, Basarkechər Vardenis, Qarakilsə Sisian va h.k.). Bu, ishg'ol davrida Qorabog'da takrorlangan toponim siyosatining, aslida, birinchi sinov bosqichi edi.
Ha, Armanistonning ishg'ol qilingan hududlarda amalga oshirgan ikkinchi, parallel ishg'ol shaklini toponimlarning – joy nomlarining yo'q qilinishi tashkil etadi. Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi Geografiya Institutining tadqiqotiga ko'ra, ishg'ol davrida Ozarbayjon hududlaridagi 277 geografik nom armanlashtirilgan. Konkret misollar buni aniq ko'rsatadi. Xankandi Stepanakert, Shusha Shushi, Kalbajar Karvachar, Ag'dara Mardakert, Ag'dam Akn, Fuzuli Varanda, Zangilan Kovsakan, Qubadli Sanasar, Jabrayil Jrakan, hatto genotsid sodir bo'lgan Xo'jali Ivanyan (ishg'ol rejasining muallifi hisoblangan rus generalining sharafiga) deb taqdim etilgan.
1995-yil 7-noyabrda Armaniston qabul qilgan "Ma'muriy-hududiy bo'linish to'g'risida"gi qonun rasmiy ravishda bu o'zgarishga huquqiy tus berdi. Garchi xalqaro huquq, jumladan 1949-yil Jeneva Konvensiyalari ishg'olchi davlatga ishg'ol qilgan hududining nomini o'zgartirish vakolatini bermasa ham. Ko'rinib turibdiki, Armaniston parlamenti ham xalqaro qonunlarni, ham oddiy insoniy yondashuvlarni bu qonun bilan bekor qilgan.
Jarayonning eng tashvishli tomonlaridan biri Arman Apostol Cherkovining rolidir. Tarixiy hujjatlar shuni ko'rsatadiki, cherkov rahbariyati zo'ravonlikning oldini olish o'rniga, "Buyuk Armaniston" ideologiyasining shakllanishi va tarqalishida faol ishtirok etgan. Diniy institut, aslida, etnik tozalash jarayonining ideologik asoslanishiga xizmat qilgan. Bu diniy rahbariyatning gumanitar missiyasidan chetga chiqib, siyosiy-hududiy da'volarning vositasiga aylanishining tarixiy namunasidir.
Bu og'ir davrda Ozarbayjonning kelajak strategiyasining poydevorini Umummilliy Lider Haydar Aliyev qo'ydi. Uning uzoqni ko'ra biladigan, maqsadga yo'naltirilgan davlatchilik kursi, armiya qurilishi, iqtisodiy mustaqillik, xalqaro diplomatik mavqelarning mustahkamlanishi keyingi o'n yilliklarda hududiy yaxlitlikni tiklash uchun zarur baza yaratdi.
Bu strategik kursni davom ettirgan Prezident, Oliy Bosh Qo'mondon Ilhom Aliyev rahbarligida Ozarbayjon 2020-yilgi Vatan urushida, so'ngra 2023-yil 19-20-sentabrda o'tkazilgan antiterror tadbirlari natijasida mamlakatning hududiy yaxlitligini to'liq tikladi. Bayroq bugun Ozarbayjonning barcha xalqaro tan olingan hududida hilpiramoqda. "Buyuk Armaniston", "Artsax" kabi irredentist, insoniyatga va turkiy xalqlarga qarshi qaratilgan ideologik konstruksiyalar tarixdan arxivga jo'natildi.
Ozarbayjon bir necha bor rasmiy darajada ishg'oldan ozod qilingan hududlarda yashashni istagan har bir kishi, jumladan etnik armanlar, buni Ozarbayjonning suveren qonunchiligi doirasida, to'g'ri toponimlardan foydalanib amalga oshirishi mumkinligini bayon etgan. Xankandini Xankandi deb atash, Ag'darani Ag'dara deb atash xalqaro huquqning va suverenitetning elementar talabidir. Hech kim Xankandidan majburan quvilmagan. Bu ixtiyoriy tanlov masalasi bo'lgan, holbuki ayni davrda G'arbiy Ozarbayjonda ozarbayjonliklarga qarshi butunlay teskarisi sodir bo'layotgan edi.
Faktlarning ketma-ketligi aniq bir xronologiyani tashkil etadi. 1988-yilda G'arbiy Ozarbayjondan to'liq etnik tozalash, 1992-yilda Xo'jali genotsidi, o'ttiz yillik ishg'ol va tizimli toponim siyosati bilan davom etgan madaniy-tarixiy yo'q qilishga urinish, nihoyat 2020 va 2023-yillarda bularning huquqiy-harbiy tiklanishi. Suverenitet kuni, aynan shu uzoq, og'ir yo'lning rasmiy, huquqiy natijasining nomidir.
Bugun Ozarbayjon suverenitetini nishonlar ekan, armanlar shovqin solib Xankandini orzu qilmoqdalar. Ammo baribir Xankandiga Stepanakert deyishmoqda.
Ey armanlar, nega tushunmaysiz, Xankandiga Stepanakert deyish bilan Xankandi boshqa davlatning shahriga aylanmaydi. Shushani Shushi deb atash bilan uning Ozarbayjon tarixidagi o'rni o'chirilmaydi. Kalbajarni Karvachar deb atash bilan Ozarbayjonning suvereniteti shubha ostiga tushmaydi.
Stepanakert, Shushi, Karvachar, Yerevan deyish bilan siz tinchlikka qarshi chiqasiz. Ozarbayjon yangi urush istamaydi. Ammo siz yangi urush istasangiz, soxta Armaniston nomini tarixdan o'zingiz o'chirgan bo'lasiz.
Ozarbayjonning suvereniteti muhokama mavzusi emas. Uni himoya qilish, mustahkamlash va kelajak avlodlarga yetkazish esa har birimizning mas'uliyatimizdir.
Davlat Suvereniteti Kunimiz muborak!
