23 yilga yaqin harbiy xizmat... Bu muddatning 20 yildan ortig‘i Maxsus Kuchlarning jangovar bo‘linmalarida o‘tgan. Dushman ortida bajarilgan vazifalar, 44 kunlik Vatan urushi, Kalbajar yo‘nalishidagi operatsiyalar, 2022-yil sentabr janglari va nihoyat, 2023-yilgi mahalliy antiterror choralari...
Maxsus Kuchlarning zaxiradagi bosh serjanti Sharabaddin Xankishiyev Modern.azga bergan intervyusida harbiy xizmatining turli davrlarida boshidan kechirganlarini, eng qiyin vazifalarni va xotirasidan o‘chmaydigan voqealarni esladi.
Astara tumanining Hamishen qishlog‘ida tug‘ilgan sobiq harbiy hozirda Sumgaitda yashaydi. Oilali, uch farzandi bor.
U Ozarbayjon armiyasida 23 yilga yaqin xizmat qilgan va buning 20 yildan ortig‘ini Maxsus Kuchlarning jangovar bo‘linmalarida o‘tkazgan.
“2012-yildan 2016-yilgacha dushman ortida bir necha bor jangovar vazifalarda ishtirok etganman. 44 kunlik Vatan urushi ishtirokchisiman. 2021-yilda Lachin-Kalbajar yo‘nalishida olib borilgan operatsiyalar paytida Kalbajarda 60 kunga yaqin bo‘lganman. 2022-yil sentabr janglarida va 2023-yilda o‘tkazilgan antiterror choralarida ham ishtirok etganman”.
Sharabaddin Xankishiyevning aytishicha, Vatan urushigacha Maxsus Kuchlar tarkibida ko‘p yillar xizmat qilgani sababli jangovar sharoit uning uchun butunlay begona emas edi. 2012-2020-yillar davomida turli vazifalarda ishtirok etgan, og‘ir tayyorgarlik bosqichlaridan o‘tgan.
Lekin 2020-yilgi 44 kunlik urush uning xizmat hayotida butunlay boshqa sahifa ochdi.
Jang ichida boshqa missiya bor edi, yaralanganlarni va shahidlarni topish
Sharabaddin Xankishiyev Vatan urushi davrida Maxsus Kuchlarning qidiruv-qutqaruv guruhida xizmat qilganini bildiradi.
Bu guruhning vazifasi faqat jang qilish emas edi. Asosiy vazifalardan biri og‘ir janglar ketayotgan hududlarda yaralangan va shahid bo‘lgan harbiylarni topish, ularni xavfli zonadan olib chiqish edi.
“Vatan urushida shaxsan men Maxsus Kuchlarning qidiruv-qutqaruv guruhida bo‘lganman. Polkovnik Ramiz Qasimov va polkovnik Zaur Nudiralievning qidiruv-qutqaruv operatsiyasida ishtirok etganman. Ularni topish va evakuatsiya qilishda ishtirok etganmiz”.
Uning so‘zlariga ko‘ra, bunday operatsiyalarning eng qiyin tomoni shundan iborat ediki, guruh ba’zan qarshi tomonning orqasida yoki nazorat to‘liq ta’minlanmagan hududlarda harakat qilishi kerak edi.
Qidiruv-qutqaruv vazifalari paytida bir necha bor qarshi tomonning diversiya guruhlari bilan to‘qnashuvlar bo‘lganini aytgan Sh. Xankishiyev Jabrayil, Fuzuli, Xojavand, Zangilan va Gubadli yo‘nalishlarida operatsiyalarda ishtirok etganini bildirdi.
“Shahid va yaradorlarimizni qidirayotganimizda bir necha bor dushman guruhlari bilan to‘qnashganmiz. Jabrayil, Fuzuli, Xojavand, Zangilan va Gubadli yo‘nalishlarida aloqalarimiz bo‘lgan. Maqsadimiz ham vazifani bajarish, ham bo‘linmalarimizning xavfsizligini ta’minlash edi”.
U operatsiyalardan birida qurol-yarog‘ tashuvchi uchta “Ural” avtomobilining qo‘lga kiritilganini ham aytadi.
Uning uchun o‘sha kunlarning asosiy natijasi esa 44 kun oxirida Ozarbayjon armiyasining g‘alaba qozonishidir.
“Biz o‘z yerlarimizni qaytarish uchun qo‘limizdan kelganini qildik va Vatan urushidan g‘alaba bilan qaytdik”.
“Panjali Teymurovning o‘limi menda qasos hissini yanada oshirdi”
Uning suhbatida bir ism alohida o‘rin tutadi — Panjali Teymurov.
Sharabaddin Xankishiyevning aytishicha, Panjali uning bolalikdagi do‘sti, hamyurti va keyinchalik quroldoshi bo‘lgan.
2016-yilda Panjalining shahid bo‘lishi uning hayotida chuqur iz qoldirgan.
“Mening eng yaqin bolalik do‘stim, hamyurtim Panjali Teymurov shahid bo‘ldi. U ham bolalik do‘stim edi, ham hamyurtim, ham quroldoshim. 2016-yilda shahid bo‘lganida dafn marosimida shaxsan ishtirok etdim. O‘sha kundan keyin uni hech qachon unutmadim. Har lahza yodimga tushadi”.
Sobiq maxsus kuchlar askarining aytishicha, do‘stining yo‘qolishi uning keyingi xizmat hayotiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatgan.
Yillar davomida turli operatsiyalarni eslagan harbiyning gaplarida bu nuqta boshqacha seziladi. Janglarning tarixini, yo‘nalishlarini va vazifalarni ketma-ket sanab o‘tgan u bolalikdagi do‘sti haqida gapirganda voqealarni endi faqat harbiy terminlar bilan emas, shaxsiy xotiralar bilan ifodalaydi.
Urushning ko‘rinmas tomoni ham aynan shu yerda yuzaga chiqadi: harbiy xaritalarda yo‘nalishlar va pozitsiyalar o‘zgaradi, ammo jangchining xotirasida eng uzoq yashaydigan ko‘pincha yo‘qotgan quroldoshining ismi bo‘ladi.
“Kalbajarda snaryadlar 8-10 metrimizga tushardi”
Sh.Xankishiyev 2022-yil sentabrida sodir bo‘lgan janglarni ham xizmatining eng og‘ir bosqichlaridan biri sifatida eslaydi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘sha kunlarda Kalbajar yo‘nalishida qarshi tomonning faoliyati kuzatilgan va bo‘linmalar jangovar tayyorgarlik holatiga keltirilgan.
“2022-yil sentabrida allaqachon ko‘rinib turardi, qarshi tomon provokatsiya qilishga urinayotgan edi. Kalbajar hududida vaziyatni kuzatardik. Jang boshlanganda bizning asosiy maqsadimiz pozitsiyalarimizni himoya qilish va qarshi tomonning oldinga siljishiga to‘sqinlik qilish edi”.
Sh. Xankishiyev o‘sha janglarda tankga qarshi “Fagot” kompleksidan foydalanganini aytadi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, qarshi tomonning bir qator texnikasi ishdan chiqarilgan.
“Shaxsan men o‘sha janglarda ‘Fagot’ quroli bilan qarshi tomonning texnikasiga zarbalar berganman. Qurol-yarog‘ tashuvchi uchta ‘Ural’ avtomobili ham ishdan chiqarilgan edi”.
Eng keskin lahzalardan biri esa artilleriya otishmalari paytida yuz bergan.
Maxsus kuchlar askarining aytishicha, snaryadlar ularning pozitsiyalariga juda yaqin tushgani sababli shaxsiy tarkibni xavfsizroq joyga olib chiqish haqida qaror qabul qilgan.
“O‘sha yo‘nalishda kuchli artilleriya otishmasi bor edi. Snaryadlar bizga juda yaqin hududlarga tushardi. Shaxsiy tarkibni yanada qulay va himoyalangan joyga joylashtirdim. O‘zim esa og‘ir qurollarni boshqarishda qoldim”.
Uning so‘zlariga ko‘ra, ular foydalangan “Fagot” kompleksining o‘zi ham otishma natijasida shikastlangan.
Shunga qaramay, Asgar Aliyev ismli harbiy bilan birga vazifani davom ettirganliklarini aytadi.
“Yonimda Asgar Aliyev ismli mohir askarimiz bor edi. Sharoit juda og‘ir bo‘lsa-da, pozitsiyada qolib vazifamizni bajardik”.
Antiterrorning ilk soatlaridan avval qurollar Shushaga tashilardi
2023-yil sentabrida o‘tkazilgan mahalliy antiterror choralari Xankishiyevning xizmat hayotining so‘nggi yirik operatsiyalaridan biri bo‘lgan.
Uning aytishicha, o‘sha bosqichda Maxsus Kuchlarning og‘ir qurollari va o‘q-dorilarini oldingi pozitsiyalarga yetkazishda ham ishtirok etgan.
“Antiterror choralari paytida Maxsus Kuchlarning og‘ir qurollarini, ‘Fagot’ komplekslarini va boshqa o‘q-dorilarni ‘Ural’ avtomobiliga yuklab, Shushada Isa bulog‘i yo‘nalishiga, oldingi pozitsiyalarga olib borganman”.
Lekin uning antiterror choralari bilan bog‘liq eng qiziqarli xotirasi bundan avval boshlanadi.
"Xalfali yo‘lida yetti kun ichida o‘n yashirin postning joyini aniqladik"
Sh. Xankishiyevning so‘zlariga ko‘ra, bo‘linma komandiridan Xalfali yo‘li yo‘nalishida qarshi tomonning yashirin postlarini aniqlash bo‘yicha vazifa olgan.
Vazifaning maqsadi o‘sha pozitsiyalarning joyini aniqlash va ma’lumotni Ozarbayjon bo‘linmalariga yetkazish bo‘lgan.
“Bo‘linma komandiridan buyruq oldimki, Xalfali yo‘li ustida qarshi tomonning yashirin postlari joylashgan, o‘sha postlarning joyini aniqlab bo‘linmamizga yetkazish kerak”.
Bu vazifada unga polkovnik-leytenant Idris Said ham qo‘shilgan.
“Polkovnik-leytenant Idris Said bilan birgalikda Xalfali yo‘nalishida, Xankandi hududida razvedkaga bordik”.
Sobiq bosh serjantning so‘zlariga ko‘ra, razvedka ishi yetti kun davom etgan.
Bu yetti kun ichida ular qarshi tomonning o‘n yashirin pozitsiyasini aniqlaganlar.
“Yetti kun ichida o‘n yashirin postning joyini aniqladik va ma’lumotlarni o‘z bo‘linmalarimizga yetkazdik”.
Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘sha pozitsiyalar keyinchalik antiterror choralarining ilk bosqichida Ozarbayjon bo‘linmalarining nishonlari qatorida bo‘lgan.
Uning bildirishicha, postlarning joyini aniqlash uchun ba’zi hollarda pozitsiyalarga yetarlicha yaqinlashish kerak edi.
“Postlarni aniq belgilash uchun yanada yaqin masofadan kuzatuv olib borishimiz kerak edi. Albatta, xavf katta edi. Har lahza aniqlana, asir tushishimiz mumkin edi”.
Uning so‘zlariga ko‘ra, maxsus kuchlar askari va razvedkachi sifatida asosiy masala faqat ma’lumot to‘plash emas, balki o‘sha ma’lumot bilan qaytish edi.
“Vazifani bajarish qadar xavfsizlikni himoya qilish ham muhimdir. Chunki ma’lumotni olib qaytara olmasang, operatsiyaning natijasi bo‘lmaydi”.
“Har lahza asir tushishimiz mumkin edi”
Sharabaddin Xankishiyev o‘sha yetti kunni eslar ekan, eng ko‘p xavf omilidan gapiradi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, hududning relyefi, qarshi tomonning kuzatuv imkoniyatlari va yashirin postlarning joylashuvi razvedkani qiyinlashtirgan.
“Har lahza asir tushishimiz mumkin edi. Ammo biz maxsus kuchlar askari va razvedkachi sifatida o‘z xavfsizligimizni himoya qilib vazifani yakunlay oldik”.
Bu operatsiyadan so‘ng o‘z bo‘linmalariga qaytgan harbiylar antiterror choralari boshlanishi bilan yana jangovar vazifalarga jalb qilinganlar.
Xankishiyevning aytishicha, razvedka paytida olingan ma’lumotlarning keyinchalik real operatsiyada ishlatilganini ko‘rish uning uchun alohida ahamiyat kasb etgan.
Xankandida oldinga siljish qiyin edi
Uning so‘zlariga ko‘ra, antiterror choralari paytida Ozarbayjon maxsus kuchlarining harakatiga to‘sqinlik qilgan boshqa bir pozitsiya ham aniqlangan.
Sh. Xankishiyev o‘sha pozitsiyaning balandlikda joylashganini va Xankandi yo‘nalishida harakatga jiddiy to‘sqinlik qilganini bildiradi.
“Post shunday bir balandlikda joylashgan ediki, Maxsus Kuchlarning Xankandi yo‘nalishida erkin harakatlanishiga va oldinga siljishiga to‘sqinlik qilardi”.
Uning so‘zlariga ko‘ra, pozitsiya aniqlangandan so‘ng o‘sha yo‘nalishda o‘zaro otishma boshlangan.
Xankishiyevning bildirishicha, qarshi tomondan snayper otishmasi bo‘lsa-da, bo‘linma orqaga chekinmagan.
“Bizga o‘q uzilardi. Maqsad bizni o‘sha hududdan uzoqlashtirish edi. Pozitsiyaning joyini to‘liq aniqlagandan so‘ng unga qarshi zarba berildi va o‘sha balandlikdagi qarshilik bartaraf etildi”.
Bu nuqtani Xankishiyev antiterror choralarining uning uchun eng esda qolarli jang epizodlaridan biri deb hisoblaydi.
“32 yildan so‘ng o‘sha yerga birinchi qadam qo‘yganlardan bo‘ldim”
Suhbatning eng emotsional qismi Xankandi bilan bog‘liq.
Sharabaddin Xankishiyevning bildirishicha, polkovnik-leytenant Idris Said bilan birgalikda antiterror choralaridan avval razvedka vazifasi paytida Xankandi hududiga kirganlar.
U buni o‘z harbiy xizmatining eng g‘ururli voqealaridan biri deb hisoblaydi.
“32 yildan so‘ng o‘sha yerga qadam bosish men uchun katta g‘urur edi. Men va polkovnik-leytenant Idris Said u yerda razvedka vazifasida edik. Har safar Xankandining nomi tilga olinganda xursand bo‘laman va faxrlanaman”.
Uning gaplarida Xankandi oddiy geografik nom kabi eshitilmaydi.
23 yillik harbiy xizmatning, yillar davom etgan mashg‘ulotlarning, dushman ortidagi vazifalarning, yo‘qotilgan do‘stlarning va ikki urushning xotirasi go‘yo o‘sha shahar nomida birlashadi.
“Bugun peshonam ochiq. Faxrlanaman, chunki o‘sha yerlarga kirgan harbiylardan biri bo‘lganman”.
"500 kishi bilan boshlagan yo‘limizda, oxirida 20 kishi qolamiz"
Uzoq yillar Maxsus Kuchlarda xizmat qilgan Xankishiyevning aytishicha, bu bo‘linmalarda xizmat qilish uchun faqat jismoniy kuch yetarli emas.
Uning fikricha, maxsus kuchlar askari bo‘lish uchun avvalo iroda, bilim, psixologik tayyorgarlik va Vatanga bog‘liqlik kerak.
“Maxsus kuchlar askari bo‘lish uchun iroda kerak, jismoniy kuch kerak, bilim kerak va Vatanni sevish kerak. Vatanni sevmagan odam harbiy bo‘la olmaydi. Xalqini, millatini, bayrog‘ini sevmagan odam bu ishni qila olmaydi”.
U maxsus kuchlar kurslarining o‘ta og‘ir ekanligini ham ta’kidlaydi.
“Ba’zan 500 kishi kursga boshlaydi, ammo 20, 27 yoki 30 kishi oxirigacha yetib bora oladi”.
Uning hisoblashicha, Maxsus Kuchlarga qo‘shilishni istagan yosh harbiylar buning faqat obro‘ va nom emasligini oldindan tushunishlari kerak.
Bu xizmat katta jismoniy chidamlilik, psixologik tayyorgarlik, uzoq muddatli mashg‘ulot va jiddiy intizom talab qiladi.
“Orzu qilamanki, Ozarbayjon armiyasida xizmat qilayotgan va bu yo‘lni tanlagan yoshlar o‘z ustida ishlasinlar, kurslarni o‘tsinlar va professional harbiy bo‘lsinlar”.
“Harbiy jangga o‘lish uchun emas, g‘alaba qozonish uchun tayyorlanishi kerak”
Xankishiyevning suhbatining oxirida aytgan fikrlari esa jang romantikasidan ko‘ra, urushning og‘ir realligini ko‘rsatadi.
U shahidlik Ozarbayjon jamiyatida eng yuqori ma’naviy cho‘qqilardan biri sifatida qabul qilinganini aytsa-da, harbiy jangga shahid bo‘lish orzusi bilan emas, g‘alaba qozonish va sog‘-salomat qaytish maqsadi bilan borishi kerak deb hisoblaydi.
“Shahidlik katta cho‘qqidir. Ammo jangga borayotgan harbiy o‘zida shahid bo‘lishni orzu qilmasligi kerak. U yillar davomida mashq qiladi, ta’lim oladi. Maqsadi dushman ustidan g‘alaba qozonish va vazifani bajarish bo‘lishi kerak”.
Uning fikricha, harbiyning professionalligi aynan shunga xizmat qiladi.
“Ta’limda ter to‘kkan inson jangda yanada tayyor bo‘ladi. Agar armiyamiz dushman ustidan g‘alaba qozonishga tayyorlanayotgan bo‘lsa, har bir Ozarbayjon askari o‘z ustida ishlashi kerak”.
Sobiq maxsus kuchlar askari shahid oilalarining boshidan kechirgan og‘riqni ham alohida ta’kidlaydi.
“Shahid bo‘lgan harbiyning ortida ona, ota, turmush o‘rtog‘i, farzand qoladi. Ular ham o‘sha yo‘qotishni umr bo‘yi o‘zida olib yuradilar”.
Balki 23 yillik xizmatning oxirida kelgan asosiy natija shudir: jangchining vazifasi faqat oldinga borish emas, tayyor bo‘lish, quroldoshini himoya qilish, vazifani bajarish va imkon qadar qaytishdir.
Sharabaddin Xankishiyevning hikoyasida ko‘plab sanalar, operatsiyalar va harbiy epizodlar bor.
Ammo bularning ichida ikki nuqta alohida ajralib turadi.
Biri 2016-yilda yo‘qotgan bolalik do‘sti Teymur Panjali, ikkinchisi esa yillar o‘tib razvedka vazifasi bilan kirgan Xankandidir.
Biri urushning undan olganini, ikkinchisi esa yillar o‘tib qanday natija qo‘lga kiritilganini eslatadi.
Shuning uchun Xankishiyev har safar Xankandining nomi tilga olinganda bir xil hisni boshdan kechirganini aytadi:
“Xursand bo‘laman va faxrlanaman”.
