Ozarbayjon va Armaniston o'rtasida iqtisodiy munosabatlarning bosqichma-bosqich o'rnatilishi fonida Armaniston mahsulotlarining Ozarbayjon bozoriga kirishi mumkinligi muhokama qilinmoqda.
Mavzu bo'yicha G'arbiy Ozarbayjondan bo'lgan deputatlar Modern.az bilan o'z fikrlarini bo'lishdilar.
Deputat Hikmat Babog'luning ta'kidlashicha, agar Ozarbayjonda talab bo'lgan mahsulotlar Armaniston bozoridan mamlakatimizga kirib kelsa, ular bu yerda xaridor topishi mumkin. Uning so'zlariga ko'ra, savdo, avvalambor, o'zaro ishlab chiqarish, iste'mol va tovar ayirboshlash jarayonidir. Bugungi kunda hech bir mamlakat o'z ehtiyojlarining yuz foizini o'z ichida ishlab chiqarmaydi va iste'molchilar bozorda muqobil mahsulotlarga ham qiziqish bildirishadi. Shu sababli, Armaniston mahsulotlarining Ozarbayjonda xaridor topishi asosan ularning sifati, narxi va bozor talabiga mos kelishiga bog'liq bo'ladi.
Armanistondan keltiriladigan oziq-ovqat mahsulotlarining sifatiga kelsak, u bu mahsulotlar ham boshqa mamlakatlardan import qilinadigan oziq-ovqatlar kabi tegishli nazorat va laboratoriya tekshiruvlaridan o'tishi kerakligini ta'kidladi. Ozarbayjonda oziq-ovqat xavfsizligi masalasiga alohida e'tibor qaratiladi va mamlakatga keltirilgan mahsulotlar tekshirilgandan so'ng iste'mol bozoriga chiqariladi. Sifatsiz va ma'lum standartlarga javob bermaydigan mahsulotlarning Ozarbayjonga kirishiga yo'l qo'yilmasligi kerak.
"Ozarbayjon fuqarolarining Armaniston mahsulotlarini sotib olishi yoki olmasligi shaxsiy tanlovga bog'liq bo'ladi. Bu yerda asosiy mezon mahsulotning kelib chiqishidan ko'ra uning sifati va narxidir. Agar Armaniston mahsulotlari raqobatbardosh narx va sifatga ega bo'lsa, ma'lum bir iste'molchi guruhining ushbu mahsulotlarga ustunlik berishi mumkin" - dedi u.
Tug'ilgan yerlarimda yetishtirilgan mahsulotlarni sotib olaman:
H.Babog'lu o'zining Armaniston mahsulotlarini sotib olishi yoki olmasligi haqida, ayniqsa, tug'ilgan yerlarida yetishtirilgan qishloq xo'jaligi mahsulotlariga qiziqish bildirishini aytdi. U har bir geografiyaning o'ziga xos mahsulotlari va ta'mlari borligini ta'kidladi. Shuningdek, Shirak viloyatining Amasiya, Ag'baba tumanida tayyorlangan Lori pishlog'ini eslatib, ushbu pishloqning bir vaqtlar yuqori sifati bilan ajralib turganini va Moskvaga, hatto Kreml oshxonasiga yuborilganini ta'kidladi. U bunday mahsulotlardan yana tatib ko'rish istagini bildirdi.
Armanistondan Ozarbayjonga keltiriladigan mahsulotlarga talab paydo bo'lishi mumkinligini aytgan deputat, hech bir mamlakat o'z ehtiyojlarining barchasini to'liq o'zi ishlab chiqarmasligini ta'kidladi. Iste'molchilar ba'zi hollarda bozorda muqobil mahsulotlarni izlaydilar va Armaniston mahsulotlari ham sifat va narx jihatidan mos kelgan taqdirda ma'lum bir talabni shakllantirishi mumkin.
"Savdo, avvalambor, iqtisodiy hodisa bo'lsa-da, tomonlar o'rtasida o'zaro ishonchning paydo bo'lishiga va tinchlik jarayoniga ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Kompaniyalar o'rtasida o'rnatilgan iqtisodiy aloqalar o'zaro hamkorlikni kuchaytiradi va bu kelajakda siyosiy munosabatlarga ijobiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Masala bo'yicha deputat Elshad Musayev Armaniston mahsulotlarining Ozarbayjonda xaridor topishi mumkinligini ta'kidladi:
"Ozarbayjon va Armaniston o'rtasida savdo aloqalarini tiklashga ma'lum ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Ko'p yillar davomida ikki mamlakat urush va dushmanlik sharoitida bo'lgan va Armanistonning Ozarbayjonga qarshi bosqinchilik va tajovuz siyosati bu munosabatlarda chuqur iz qoldirgan. Shu sababli, iqtisodiy aloqalarning kengayishi siyosiy munosabatlar va tinchlik jarayonining rivojlanishiga bog'liq bo'ladi. Armaniston o'z zimmasiga olgan majburiyatlarni bajarishi, tinchlik shartnomasi imzolanishi va shundan so'ng munosabatlarning bosqichma-bosqich normallashishi mumkin bo'ladi. Shu bilan birga, Armaniston jamiyatida Ozarbayjonga nisbatan munosabat bir xil emas va bu masalada ma'lum ehtiyotkorlikni saqlash muhimdir. Armanistondan Ozarbayjonga keltiriladigan mahsulotlar orasida qishloq xo'jaligi mahsulotlariga, ayniqsa Lori pishlog'iga talab paydo bo'lishi mumkinligi aytilmoqda. G'arbiy Ozarbayjondan bo'lgan odamlarning ushbu mahsulot bilan tanishishi uning ma'lum bir xaridorlar auditoriyasini shakllantirishiga imkon berishi mumkin. Umuman olganda, Armaniston mahsulotlarining Ozarbayjonda xaridor topishi mumkin, ammo buning uchun mahsulotlarning sifati va iste'molchi talabi asosiy omillar bo'ladi".
Deputatning ta'kidlashicha, Armanistondan keltiriladigan oziq-ovqat mahsulotlarining sifati bilan bog'liq ma'lum shubhalarning bo'lishi tabiiy hisoblanadi. Biroq, bu masalani davlat darajasida tartibga solish va mahsulotlar sifatini jiddiy nazorat qilishni amalga oshirish muhimdir. Iste'molchilarning ham dastlabki bosqichda ehtiyotkorlik bilan harakat qilishi kutilmoqda. Agar mahsulotlar sifatli bo'lsa va Ozarbayjon iste'molchisi tomonidan qabul qilinsa, vaqt o'tishi bilan ularga talabning ortishi mumkin. Armaniston mahsulotlarini o'zi sotib olish masalasida esa, dastlabki bosqichda bunday niyati yo'qligini, ma'lum vaqt o'tgandan so'ng vaziyatga qarab bunga qarash mumkinligini bildirdi.
"Savdo aloqalarining kengayishi siyosiy munosabatlarga ham ta'sir ko'rsatishi mumkinligi qayd etilmoqda. Ikki mamlakat o'rtasida iqtisodiy aloqalarning o'rnatilishi jamiyatlar o'rtasida dushmanlik munosabatlarining kamayishiga va o'zaro muloqotning shakllanishiga yordam berishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, savdoning ham Ozarbayjon, ham Armaniston uchun uzoq muddatli istiqbolda muhimligi ta'kidlanadi" - dedi u.
E.Musayevning so'zlariga ko'ra, Armaniston mahsulotlarining mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun jiddiy xavf tug'dirishi kutilmaydi. Armanistonning katta iqtisodiyot va keng ishlab chiqarish imkoniyatlariga ega emasligi sababli Ozarbayjonga katta hajmdagi mahsulot oqimining sodir bo'lishi kutilmaydi. Shu bilan birga, Ozarbayjonning Armanistonga energiya resurslari, neft va boshqa mahsulotlar eksport qilishi ham o'zaro iqtisodiy aloqalarning rivojlanishida muhim rol o'ynashi mumkin. Dastlabki bosqichda tomonlarning ehtiyotkorlik bilan harakat qilishi esa tabiiy jarayon sifatida baholanadi.
Deputat Azay Quliyev o'z bayonotida Armaniston tovarlarining Ozarbayjonga importi sinov xarakteriga ega ekanligini aytdi:
"Hozirgi bosqichda Armaniston bilan savdo aloqalarini o'rnatish ham hissiy, ham tinchlik va o'zaro ishonch nuqtai nazaridan muhim amaliy ahamiyatga ega. Ko'p yillar davom etgan ishg'ol va mojarodan so'ng Armaniston tovarlarining Ozarbayjonga importi ma'lum psixologik to'siqlarni yengib o'tish nuqtai nazaridan sinov xarakteriga ega. Bu jarayonga jamiyatning ehtiyotkorlik bilan yondashishi normaldir va buning uchun ma'lum vaqt talab qilinadi.
Boshqa tomondan, doimiy tinchlikni ta'minlash uchun o'zaro ishonchni mustahkamlash muhimdir. Iqtisodiy va savdo aloqalarini tiklash bu ishonchni shakllantirishda muhim rol o'ynashi mumkin. Armaniston jamiyati Ozarbayjon bilan hamkorlikning mojaro va asossiz hududiy da'volardan ko'ra foydaliroq ekanligini real hayotda ko'rishi kerak. Bu yo'nalishda birinchi qadamni Ozarbayjon tashladi. Armaniston yo'nalishida tranzit cheklovlari olib tashlandi va energiya mahsulotlari eksporti boshlandi. Joriy yilning yanvar-iyun oylarida Ozarbayjonning Armanistonga eksporti 17,129 million dollarni, Armanistondan Ozarbayjonga import esa 960 dollarni tashkil etdi. Shu sababdan yaqin istiqbolda Armanistondan Ozarbayjonga turli tovarlar importining ortishi kutilmoqda".
"Armanistondan Ozarbayjonga kirib keladigan mahsulotlarning sifati va xavfsizligi mamlakat qonunchiligining talablariga muvofiq tekshirilishi kerak. Fuqarolarning bu mahsulotlar bilan bog'liq xavotirlari bo'lishi tushunarli, ammo davlat nazorati va mavjud standartlar hisobga olingan holda jiddiy xavotir uchun asos bo'lmasligi kerak" - dedi u.
Deputatning ta'kidlashicha, Armaniston tovarlarini sotib olish yoki olmaslik masalasida esa, dastlabki bosqichda hissiy va psixologik omillar ustunlik qilishi kutilmoqda. Biroq, vaqt o'tishi bilan asosiy mezonlar mahsulotning sifati, narxi va iste'molchiga beradigan qiymati bo'ladi.
Azay Quliyevning so'zlariga ko'ra, bu jarayon Ozarbayjonning Janubiy Kavkazda shakllantirmoqchi bo'lgan yangi xavfsizlik va hamkorlik modelining bir qismi sifatida baholanadi. Tinchlik shartnomasi rasman imzolanmasdan iqtisodiy va savdo aloqalarini o'rnatish esa tinchlik qurilishi nuqtai nazaridan yangi va ijobiy pretsedent yaratishi mumkin.
Nijat Rustam
