(Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının yaradılmasının 30 illiyi münasibətilə)
Bazar iqtisadiyyatına keçid dövründə hər bir dövlətin qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biri şəffaf, beynəlxalq standartlara cavab verən maliyyə nəzarəti sisteminin qurulması olmuşdur. Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycan Respublikası da bu zərurəti vaxtında dərk edərək, iqtisadiyyatın demokratik yollarla idarə olunması istiqamətində qətiyyətli addımlar atmışdır. Ulu öndər Heydər Əliyevin qeyd etdiyi kimi, dövlət quruculuğunda strateji yol iqtisadiyyatın demokratik idarə edilməsi ilə sıx bağlıdır. Məhz bu konseptual yanaşmanın məntiqi nəticəsi olaraq Azərbaycanda müstəqil auditor xidmətinin hüquqi əsasları qoyulmuşdur. Ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən imzalanmış “Auditor xidməti haqqında” 1994-cü il 16 sentyabr tarixli 882 nömrəli Qanun ölkəmizdə audit institutunun formalaşdırılmasının hüquqi bünövrəsini təşkil etmişdir. Bu addım təsadüfi deyildi – dövlət idarəetmə sistemində aparılan radikal islahatlar, xəzinədarlıq sisteminin yaradılması, nazirlik və komitələrdəki köhnə nəzarət-təftiş qurumlarının ləğvi bir araya gələrək beynəlxalq təcrübəyə uyğun yeni maliyyə nəzarəti formasının – auditin – tətbiqini qaçılmaz etmişdi.
“Biz respublikamızda hüquqi-demokratik dövlət qurmaq yolu ilə gedirik. Bu, dövlət quruculuğunda, siyasi sahədə strateji yolumuzdur. Bununla çox sıx əlaqədə ikinci sahə iqtisadiyyatın demokratik yollarla idarə edilməsidir.” — Heydər Əliyev, Azərbaycan xalqının ümummilli lideri
“Dünyada gedən meyillər, trendlər bəllidir. Bu gün süni intellektin tətbiqi, data mərkəzlərinin yaradılması, rəqəmsallaşma ilə bağlı islahatlar faktiki olaraq ölkələrin gələcək inkişafını müəyyən edir.” — İlham Əliyev, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Qanunun qəbulundan bir il sonra, 1995-ci il 19 sentyabr tarixdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1115 nömrəli qərarı ilə “Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası haqqında” Əsasnamə təsdiq edilmişdir. Bu iki sənəd Auditorlar Palatasının statusunu, funksiya və səlahiyyətlərini müəyyənləşdirən əsas hüquqi bazanı formalaşdırmışdır. Qanunvericiliyə əsasən Auditorlar Palatası auditor xidmətinin dövlət tənzimlənməsini həyata keçirən, mülkiyyətçilərin əmlak hüquqlarını, dövlətin, təsərrüfat subyektlərinin və auditorların mənafelərini müdafiə edən müstəqil maliyyə orqanı kimi müəyyən edilmişdir. Palataya sərbəst auditorlara və auditor təşkilatlarına lisenziya vermək, onların fəaliyyətinə nəzarət etmək, ixtisas imtahanlarını təşkil etmək, audit standartlarını hazırlamaq və təsdiq etmək, təkrar audit aparmaq kimi geniş səlahiyyətlər həvalə olunmuşdur. Bundan başqa, Palata sərbəst auditorların və auditor təşkilatlarının uçotunu aparır, onların fəaliyyəti barədə hesabat formalarını təsdiq edir, auditor xidmətinin inkişafı üçün təkliflər hazırlayır, sifarişçilərlə auditorlar arasında yaranan mübahisələrə baxır və beynəlxalq təşkilatlarla işgüzar əlaqələr qurmaqla ölkənin audit sahəsindəki mənafeyini xaricdə təmsil edir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev “Auditor xidməti haqqında” Qanunun qəbulunu ulu öndər Heydər Əliyevin bazar iqtisadiyyatına keçid siyasətinin, cəmiyyətdə maliyyə şəffaflığının təmin olunmasında və bazar infrastrukturları sistemində auditə verdiyi qiymətin parlaq təzahürü kimi dəyərləndirmişdir. Sonrakı illərdə qəbul edilmiş “Daxili audit haqqında” Qanun (MDB məkanında bu sahədə ilk addım kimi) və “Auditorun peşə məsuliyyətinin icbari sığortası haqqında” 2007-ci il 22 may tarixli Qanun da dövlət başçısının auditor peşəsinə verdiyi əhəmiyyətin davamı olmuşdur.
Bu hüquqi zəminin üzərində Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası 1996-cı il aprelin 5-də faktiki olaraq fəaliyyətə başlamışdır. Həmin il Palatanın kollektivi formalaşdırılmış, ilk üzvlər qəbul edilmiş və 22 may 1996-cı il tarixdə idarəetmə orqanı – Şura yaradılmışdır. Şuranın ilk tərkibinə Palatanın sədri, professor Vahid Novruzov, sədr müavini Fəxrəddin İsmayılov, struktur bölmələrin rəhbərləri, auditor təşkilatlarının və sərbəst auditorların nümayəndələri, habelə Maliyyə Nazirliyinin nümayəndəsi daxil olmuşdur. Elə həmin il – 22 may 1996-cı il tarixli 20 saylı əmrlə 8 nəfərdən ibarət ilk imtahan komissiyası yaradılmış və auditor imtahanlarının keçirilməsinə başlanılmışdır. Nəticədə ölkədə auditor fəaliyyəti ilə məşğul olmaq hüququ verən ilk 10 lisenziya sərbəst auditorlara, ilk lisenziyalar isə “Azər-Audit” auditor firması başda olmaqla bir sıra auditor təşkilatlarına təqdim edilmişdir. Bununla Azərbaycanda müstəqil auditor institutunun praktiki fəaliyyəti rəsmən start götürmüşdür. Palatanın 1996-cı ildəki ilk Şura tərkibinə professor Vahid Novruzovla yanaşı, sədr müavini Fəxrəddin İsmayılov, Standartlaşdırma departamentinin direktoru Qəşəm Bayramov, Auditor xidməti və onun metodik təminatı departamentinin direktoru Ramiz Qənizadə, “Balans Audit” Audit Məsləhət Firmasının direktoru Əli Nəbiyev, sərbəst auditor Cəfər Həsənov və Maliyyə Nazirliyinin Mühasibat uçotunun metodologiyası baş idarəsinin rəisi Sabir İsmayılov daxil olmuşdur. Bu tərkib növbəti onilliklərdə Azərbaycan auditinin əsas metodoloji və institusional istiqamətlərini müəyyənləşdirən nüvəyə çevrilmişdir.
Zaman keçdikcə Palatanın institusional strukturu da inkişaf etmişdir. Bu gün Şuranın yanında Beynəlxalq audit standartları və auditor fəaliyyətinin metodoloji təminatı üzrə komitə, Keyfiyyətə nəzarət və keyfiyyətin idarə edilməsi üzrə komitə, Haqsız rəqabətə qarşı mübarizə üzrə komitə, Auditorların ixtisasartırması və peşə təhsili üzrə komitə, Auditin hüquqi təminatı və cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə (ƏL/TMM) üzrə komitə, habelə Etika, mübahisələr və intizam komissiyası fəaliyyət göstərir. Bunlardan əlavə, Palatanın İctimai Nəzarət Komitəsi, Veteranlar Şurası və Qadınlar Şurası da fəaliyyətini uğurla davam etdirir.
Paralel olaraq, Palatanın fəaliyyətə başladığı ilk günlərdən milli audit standartlarının hazırlanması prioritet vəzifə olmuşdur. Standartlar hazırlanarkən Beynəlxalq Mühasiblər Federasiyasının və Audit Təcrübəsi üzrə Beynəlxalq Komitənin işlədiyi beynəlxalq audit standartlarından yaradıcı şəkildə istifadə edilmiş, auditin peşəkar səriştə, müstəqillik, obyektivlik və kifayət qədər auditor sübutlarının toplanması kimi fundamental prinsipləri milli qanunvericiliyə uyğunlaşdırılaraq tətbiq olunmuşdur. Auditor peşəsinin cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini əks etdirən Auditorların Peşə Etikası Məcəlləsi ilk dəfə 2002-ci ildə nəşr edilmiş, 2006-cı ildə təkmilləşdirilərək yenidən dərc olunmuşdur. Məcəllə auditorların müstəqilliyi, obyektivliyi və peşəkar məsuliyyəti üçün məcburi etik çərçivə müəyyən edərək, auditor peşəsinə ictimai etimadın möhkəmlənməsində mühüm rol oynamışdır. Milli audit standartlarının əsasını təşkil edən beynəlxalq prinsiplər sırasında auditin müvafiq peşəkar səriştəyə malik şəxslər tərəfindən aparılması, auditorun öz fikrini yürütməkdə müstəqil olması, yoxlamanın obyektiv və peşəkarlıqla aparılması, kifayət qədər auditor sübutlarının toplanması, habelə auditor rəyində sifarişçinin uçot siyasətindəki dəyişikliklərin əks etdirilməsi kimi tələblər xüsusi yer tutur.
Otuz illik fəaliyyət ərzində əldə edilən nəticələr statistik göstəricilərdə açıq şəkildə əks olunur. 1996-cı ildə cəmi 5 yerli auditor təşkilatı və 2 sərbəst auditor fəaliyyət göstərirdisə, 2010-cu ilə qədər bu rəqəmlər müvafiq olaraq 41 təşkilata və 40 auditora yüksəlmişdir. Xarici nişandan istifadə edən auditor təşkilatlarının sayı isə 3-dən 7-yə çatmışdır. 2010–2025-ci illər dövründə isə inkişaf daha da sürətlənmişdir: yerli auditor təşkilatlarının sayı 41-dən 201-ə (160 ədəd artım), sərbəst auditorların sayı 40-dan 66-ya, xarici nişandan istifadə edən təşkilatların sayı isə 7-dən 16-ya yüksəlmişdir. Bu dinamika auditor xidmətinə bazarda tələbatın davamlı artdığını və sektorun institusional cəhətdən möhkəmləndiyini göstərir.
Auditor xidmətinin həcminə dair göstəricilər də əhəmiyyətli irəliləyişi əks etdirir. 1996-cı ildə bağlanmış müqavilələrin sayı 179 və məbləği 0,7 milyon manat təşkil edirdisə, 2010-cu ildə bu göstəricilər 3530 müqaviləyə və 31 milyon manata çatmışdır. 2025-ci ilə qədər isə bağlanmış müqavilələrin sayı 7815-ə, məbləği isə 152 milyon manata yüksəlmişdir. Yerinə yetirilmiş müqavilələr üzrə də oxşar templə artım müşahidə olunur – 2010-cu ildəki 2831 müqavilə və 2,5 milyon manatlıq həcm 2025-ci ildə 6783 müqaviləyə və 113,7 milyon manata çatmışdır.
Bu artımın arxasında ardıcıl kadr hazırlığı siyasəti dayanır. 1996–2010-cu illər ərzində 28 dəfə auditor imtahanı keçirilmiş, 443 vətəndaş iştirak etmiş, onlardan 367 nəfəri (82,8 faiz) uğur qazanaraq auditor adı almışdır. 2011–2025-ci illər dövründə isə artıq 37 dəfə imtahan təşkil edilmiş, 455 nəfər iştirak etmiş və 413 nəfəri (90,8 faiz) müvəffəqiyyətlə imtahanı başa vurmuşdur. Müvəffəqiyyət göstəricisinin yüksəlməsi qiymətləndirmə mexanizmlərinin təkmilləşdirildiyini və namizədlərin peşə hazırlığı səviyyəsinin artdığını təsdiqləyir. Bundan əlavə, daxili audit sahəsi üzrə 34 kurs təşkil olunmuş və bu kursları bitirən 306 nəfər daxili auditor sertifikatı əldə etmişdir. Kadr hazırlığı təkcə sərbəst auditorlarla məhdudlaşmır: auditor təşkilatlarında çalışan assistent və mütəxəssislər üçün də mütəmadi ixtisasartırma kursları təşkil olunur, dərslərə isə yüksək peşəkarlığa malik auditorlar müəllim qismində cəlb edilir ki, bu da nəzəri təlimlə real audit praktikası arasında bilavasitə əlaqə yaratmağa imkan verir.
Normativ-hüquqi bazanın yaradılması istiqamətindəki intensiv fəaliyyəti əks etdirən bir nümunə kimi qeyd etmək olar ki, təkcə 2000-ci ildə Palatanın Şurası 23 iclas keçirmiş və auditor fəaliyyətini tənzimləyən hüquqi-normativ sənədlər, təlimatlar, standartlar və qaydaların qəbulu ilə bağlı 103 qərar çıxarmışdır. Bu tempin illər boyu davam etdirilməsi Palatanın tənzimləyici funksiyalarının sistemli və ardıcıl xarakter daşıdığını göstərir. Son illərdə isə Palatanın fəaliyyətində rəqəmsal transformasiya prioritet istiqamətə çevrilmişdir. Auditorların fəaliyyəti üçün 24/7 rejimində işləyən onlayn “şəxsi kabinet” sistemi yaradılmış, “e-audit.gov.az” platforması vasitəsilə auditorlar Palata ilə bütün rəsmi prosedurları məsafədən həyata keçirmək imkanı qazanmışlar. Auditor adının alınması tam onlayn rejimə keçirilmiş, bu məqsədlə “icaze-audit.gov.az” platforması istifadəyə verilmişdir. Eyni zamanda audit xidmətlərinin minimal dəyərinin hesablanması üçün xüsusi kalkulyator, auditor sertifikatları üçün QR-kod sistemi tətbiq olunmuş, audit prosesinin sənədləşdirilməsi üçün rəqəmsal audit sistemi mərhələli şəkildə işə salınmışdır. Rəqəmsallaşma ilə paralel olaraq informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi istiqamətində də mühüm addımlar atılmışdır: Palata əməkdaşları mütəmadi olaraq fişinq və məlumat oğurluğu riskləri barədə məlumatlandırılır, şəbəkə girişləri gündəlik təhlil edilir, SSL sertifikatları isə hər il yenilənir.
Belə bir institusional yetkinlik, təbii ki, təsadüfən yaranmamışdır – o, otuz il boyu ardıcıllıqla aparılan islahatların, kadr hazırlığının və beynəlxalq təcrübəyə açıq olmağın məntiqi nəticəsidir. Rəqəmsal transformasiya sahəsindəki bu addımlar Azərbaycan auditinin region üzrə də öncül mövqe qazanmasına zəmin yaratmışdır.
Bütün bu institusional inkişaf dövlətin sosial-iqtisadi siyasətindən kənarda baş verməmişdir. Auditorlar Palatası fəaliyyət göstərdiyi dövr ərzində 7 dövlət proqramının icrasında yaxından iştirak etmişdir. Bunlara “Azərbaycan Respublikasında dövlət əmlakının idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsi üzrə Dövlət Proqramı” (2007–2012), “2008–2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması və davamlı inkişaf Dövlət Proqramı”nın Tədbirlər Planı, “2011–2020-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında qiymətli kağızlar bazarının inkişafı” Dövlət Proqramı, habelə “Açıq hökumətin təşviqinə dair Milli Fəaliyyət Planı” və “Korrupsiyaya qarşı mübarizəyə dair Milli Fəaliyyət Planı” daxildir. Bu proqramların icrası çərçivəsində Palata audit fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, maliyyə intizamının gücləndirilməsi, şəffaflıq və hesabatlılıq prinsiplərinin təşviqi istiqamətində institusional dəstək göstərmişdir.
Beynəlxalq müstəvidə də Palatanın nüfuzu ilbəil möhkəmlənmişdir. Palata Avropa Mühasiblər və Auditorlar Federasiyasının (EFAA) üzvü 2003-cü ilin mayında, Sertifikatlı Mühasiblərin və Auditorların Avrasiya Şurasının (ESSBA) üzvü 2007-ci ilin aprelində, Beynəlxalq Mühasiblər Federasiyasının (IFAC) üzvü 2008-ci ilin noyabrında, Avrasiya Mühasiblər və Auditorlar Qrupunun üzvü isə 2021-ci ilin dekabrında olmuşdur. IFAC-ın üzvlük tələblərinə uyğun Fəaliyyət Planı hər dörd ildən bir federasiyaya təqdim edilir. Palata 2011-ci ildən etibarən Ukrayna, Moldova, Rusiya, Sankt-Peterburq, Gürcüstan və digər ölkələrin peşəkar audit və mühasibatlıq qurumları ilə əməkdaşlıq sazişləri, memorandumlar və niyyət protokolları imzalamışdır.
Bu əlaqələr mütəmadi konfrans və forumlarda da öz əksini tapmışdır. 1997-ci ildə Türkiyə Respublikasının Sayıştay Başkanlığının nümayəndə heyəti Palatada rəsmi görüşdə olmuş, 1998-ci ildə Palatanın nümayəndə heyəti İNCOSAİ-nin Uruqvaydakı 16-cı konqresində iştirak etmişdir. 2004-cü ildə Qanunun qəbulunun 10 illiyi münasibətilə “Keçid iqtisadiyyatı ölkələrində auditin inkişaf problemləri” mövzusunda Beynəlxalq Elmi-Praktik Konfrans, 2011-ci ilin sentyabrında isə Bakıda Avropanın və Asiyanın nüfuzlu qurumlarının nümayəndələrini bir araya gətirən Mühasiblərin və Auditorların III Avrasiya Forumu keçirilmişdir. 2012-ci ildə Rumıniya, Rusiya və Qazaxıstanın audit qurumlarının da qatıldığı “Müasir şəraitdə şəffaflığın artırılmasında auditin rolu” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunmuşdur. Azərbaycan auditinin beynəlxalq nüfuzunun bariz göstəricisi ondan ibarətdir ki, bu gün Auditorlar Palatasının 44 nəfər fəxri üzvü arasında Rumıniya, Qazaxıstan, Rusiya, Türkiyə, Gürcüstan, Özbəkistan, Belarusiya, Moldova, Pakistan, Litva və Monteneqronun aparıcı audit və mühasibatlıq qurumlarının rəhbərləri və nümayəndələri təmsil olunur.
Dövlətin bu sahəyə göstərdiyi diqqət ən yüksək səviyyədə öz təsdiqini tapmışdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 6 yanvar 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə Palatanın sədri, professor Vahid Novruzov Azərbaycanda auditor xidməti sahəsindəki uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinə görə “Şöhrət” ordeni ilə təltif edilmişdir. Bundan əlavə, dövlət başçısının 2011-ci il 15 sentyabr, 2016-cı il 4 aprel və 2021-ci il 15 aprel tarixli sərəncamları ilə Auditorlar Palatasının auditor xidmətinin inkişafında xüsusi xidmətləri olan bir qrup əməkdaşı və üzvü “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunmuşdur. Belə ki, Palatanın 20 illik yubileyi münasibətilə imzalanmış 2016-cı il 4 aprel tarixli sərəncamla Auditorlar Palatasının Şurasının üzvü, Palatanın hazırkı icraçı direktoru Səbuhi Gülməmmədov da daxil olmaqla, sistemin inkişafında xidməti olan bir qrup mütəxəssis bu yüksək mükafata layiq görülmüşdür. Palatanın fəaliyyəti həmçinin Prezidentin 2004, 2006, 2016, 2017 və 2023-cü illərdə göndərdiyi rəsmi təbrik məktublarında da yüksək qiymətləndirilmişdir.
Palatanın nəşriyyat fəaliyyəti də 1996-cı ildən bu günədək zəngin bir irs formalaşdırmışdır. “Audit (izahlı lüğət)” (1996), “Auditin əsasları” (1997), “Heydər Əliyev və Azərbaycan iqtisadiyyatı” (1998), “Audit. Qanunvericilik və normativ sənədlər” çoxcildliyi, “Audit. Ali məktəblər üçün dərs vəsaiti” (2001), “Daxili audit standartları” (2001), “Auditorların Peşə Etikası Məcəlləsi” (2002) və “Azərbaycanın milli audit standartları” (2004) kimi kitablar bu sahədə əsaslı elmi-metodiki bazanın formalaşmasına xidmət etmişdir. Bu nəşrlərin müəllif kollektivinə Palatanın sədri, professor Vahid Novruzovla yanaşı, Qəşəm Bayramov, Ramiz Qənizadə, Rza Zülfüqarzadə, Şakir Yaqubov, Yaşar Məmmədov, Arif Eyvazov, Həsən Allahverdiyev, Əli Əlirzayev, Lalə Nəsibova və Malik Əliyev kimi uzun illər auditin inkişafına töhfə vermiş mütəxəssislər daxil olmuşdur. Palata həmçinin konfrans materialları, sahəvi audit proqramları, tədris vəsaitləri, qaydalar, təlimatlar və metodik göstərişlər nəşr etdirməkdə davam edir. Bu nəşrlər təkcə Azərbaycan auditorları üçün deyil, həm də ali məktəblərdə mühasibat uçotu və audit ixtisası üzrə təhsil alan tələbələr üçün əsas dərslik və vəsait mənbəyinə çevrilmişdir.
Şəffaflığın artırılması və korrupsiyaya qarşı mübarizə istiqamətində səlahiyyətli dövlət orqanları ilə əməkdaşlıq da Palatanın yarandığı gündən bu günədək davam etdirilir. Otuz il ərzində Auditorlar Palatasına daxil olmuş 598 müraciət əsasında auditor yoxlaması aparılmışdır. Bu müraciətlər Prokurorluq, nazirliklər, məhkəmələr, polis idarələri, icra şöbələri və digər hüquq-mühafizə orqanlarından daxil olmuşdur. Yoxlamaların keyfiyyətinin yüksəldilməsi və nəticələrin vaxtında təqdim edilməsi məqsədilə “Səlahiyyətli dövlət orqanlarının sifarişi ilə aparılan yoxlamalara dair Qayda” hazırlanmış və Palata Şurasının 2017-ci il 25 avqust tarixli qərarı ilə təsdiq edilmişdir.
Auditor fəaliyyətində haqsız rəqabət və dempinq hallarının qarşısının alınması da Palatanın diqqət mərkəzində olan istiqamətlərdən biridir. Bu məqsədlə Palata sədrinin 2022-ci il 24 yanvar tarixli əmri ilə haqsız rəqabətə qarşı mübarizə üzrə ayrıca struktur bölmə yaradılmış, 2022-ci il isə auditor icmasında “Haqsız rəqabətlə mübarizə ili” elan edilmişdir. Həmin il ərzində Türkiyə Respublikasının bu sahədə formalaşdırdığı institusional təcrübə öyrənilmiş və auditor xidmətlərinin dəyərinin minimum hədləri, haqsız rəqabət hallarının qarşısının alınmasına dair prosedur qaydalar və reklam qadağası haqqında əsasnamə də daxil olmaqla 11 metodik vəsait qəbul edilmişdir.
Auditorların apardığı yoxlamaların keyfiyyətinə nəzarət də Palatanın daimi fəaliyyət istiqamətlərindən biri olmuşdur. Palata Şurası yanında fəaliyyət göstərən Keyfiyyətə nəzarət və keyfiyyətin idarə edilməsi üzrə komitə auditorların və auditor təşkilatlarının apardığı auditin beynəlxalq standartlara uyğunluğunu mütəmadi yoxlayır, aşkar edilmiş nöqsanların aradan qaldırılması üçün tövsiyələr hazırlayır. Qanun pozuntusuna yol verildikdə isə Palata auditor fəaliyyəti ilə məşğul olmaq hüququ verən lisenziyanın geri alınması səlahiyyətinə malikdir. Bu nəzarət mexanizmi auditor xidmətinin keyfiyyətinin davamlı yüksəldilməsinə və auditor peşəsinə cəmiyyətdə olan etimadın qorunmasına xidmət edir.
Bütün bu proseslər boyunca Palatanın nəşriyyat fəaliyyəti də diqqətdən kənarda qalmamışdır. Auditorlar Palatası hər il fəaliyyətinin yekununa dair hesabatın qısa icmalını hazırlayaraq ingilis dilinə tərcümə edir və Beynəlxalq Mühasiblər Federasiyasına (IFAC) və Avropa Mühasiblər və Auditorlar Federasiyasına (EFAA) göndərir. Eyni zamanda, Beynəlxalq Audit Standartlarına edilmiş son dəyişikliklər Palatanın rəsmi müraciəti əsasında ingilis dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə olunaraq redaktə və korrektədən sonra nəşr etdirilir və auditor icmasının istifadəsinə verilir. Bu ardıcıl tərcümə və nəşr işi Azərbaycan auditinin beynəlxalq standartlarla ayaqlaşmasını təmin edən mühüm alətlərdən biridir.
Otuz illik yubiley ərəfəsində geriyə boylananda aydın görünür ki, Auditorlar Palatasının qarşısında duran əsas vəzifə heç də sadəcə keçmiş nailiyyətləri qeyd etmək deyil, əldə olunan təcrübəni gələcək inkişafın etibarlı özülünə çevirməkdir. Məhz bu baxımdan Palatanın bütün struktur bölmələrinin – tənzimləyici, metodoloji, tədris və beynəlxalq əməkdaşlıq istiqamətlərinin – əlaqəli və sistemli fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ölkənin bazar iqtisadiyyatına inteqrasiyası dərinləşdikcə, müstəqil auditə olan tələbatın də mütənasib şəkildə artacağı gözlənilir – bu isə Palata qarşısında yeni, daha mürəkkəb vəzifələr qoyur. Bu vəzifələrin uğurla yerinə yetirilməsi üçün zəruri institusional, kadr və metodoloji potensial artıq otuz illik təcrübə ilə formalaşdırılmışdır. Növbəti onilliklərdə bu potensialın daha da möhkəmləndirilməsi Azərbaycan auditinin beynəlxalq aləmdə tutduğu mövqeyi daha da gücləndirəcəkdir.
Otuz il ərzində qazanılan təcrübə göstərir ki, müstəqil auditin cəmiyyətdə nüfuzu yalnız qanunvericilik bazası ilə deyil, həm də gündəlik peşəkar fəaliyyətin keyfiyyəti ilə ölçülür. Bu baxımdan Auditorlar Palatasının simvolik 30 illik yubileyi eyni zamanda ölkə auditorları üçün məsuliyyətin daha da artırılması çağırışı kimi qəbul edilməlidir.
Bu günə gəldikdə isə, Auditorlar Palatası fəaliyyəti boyunca ardıcıl olaraq üç inkişaf konsepsiyası hazırlamışdır: “Audit sisteminin islahatı konsepsiyası” (1999–2011), “Auditor xidmətinin inkişaf konsepsiyası” (2012–2020) və hazırda icra olunan “Auditor fəaliyyətinin inkişaf konsepsiyası” (2021–2030). Sonuncu konsepsiya 13 bölmə üzrə 276 tədbirin icrasını nəzərdə tutur və auditor xidmətinin keyfiyyətinin yüksəldilməsini, ictimai etimadın artırılmasını, qabaqcıl xarici təcrübənin tətbiqini, rəqəmsal iqtisadiyyat şəraitində innovasiyaların tətbiqini, kadrların peşəkarlıq səviyyəsinin yüksəldilməsini və normativ-hüquqi təminatın yaxşılaşdırılmasını əhatə edir. Palatanın sədri, professor Vahid Novruzov qeyd etdiyi kimi, Konsepsiyanın məqsədi yalnız mövcud çətinliklərə reaksiya vermək deyil, gələcəkdə yarana biləcək problemlərin qarşısını almaq üçün dinamik və çevik konseptual yanaşma təmin etməkdir. Bu yanaşma Azərbaycan auditinin növbəti onilliklərdə də davamlı inkişafının əsas zəmanətidir.
Bu gün Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası ölkənin maliyyə nəzarəti sistemində üç istiqamətin – dövlət auditinin, kənar auditin və daxili auditin – tam qüvvə ilə fəaliyyət göstərməsinə nail olunması, habelə iqtisadi inkişafın perspektivlərini aşkarlamağa yönəlmiş müasir audit sisteminin qurulması vəzifəsini qarşısına qoymuşdur. Otuz illik təşəkkül tarixi və zəngin inkişaf təcrübəsi göstərir ki, ölkə auditorları bu məsul missiyanın öhdəsindən layiqincə gəlməyə tam qadirdirlər.
Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının 30 illik yolu – hüquqi əsasların qoyulmasından tutmuş, institusional strukturun formalaşmasına, kadr potensialının yaradılmasına, beynəlxalq inteqrasiyaya və rəqəmsal transformasiyaya qədər – ölkədə müstəqil auditin dövlət idarəçiliyi və bazar iqtisadiyyatı sistemində möhkəm yer tutmasının bariz nümunəsidir. Bu yubiley eyni zamanda xalqımızın tarixində əlamətdar bir dövrə – Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə Şanlı Qələbənin qazanıldığı və Böyük Qayıdışın həyata keçirildiyi zəngin bir mərhələyə təsadüf edir. Ölkə auditorları bundan sonra da Azərbaycanın iqtisadi inkişafına şəffaf və səmərəli yolla xidmət etmək, investorların və mülkiyyətçilərin mənafelərini qorumaq missiyasını yüksək məsuliyyətlə davam etdirəcəklər.
Vüqar Sərdarov
Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının
Beynəlxalq Əlaqələr şöbəsinin müdiri
YAP ərazi təşkilatının sədri
Özbəkistanın Karshi Dövlət Universitetinin Fəxri Professoru
