ABŞ prezidenti Donald Tramp yenidən siyasi fırtınanın mərkəzindədir. İmpiçment təşəbbüsləri, kəşfiyyat məlumatlarının təhlükəsizliyi və Moskva ilə münasibətlər ətrafındakı mübahisələr bir sualı gündəmə gətirir: Amerika dövlət institutları prezident hakimiyyətinə nə dərəcədə nəzarət edə bilir?
Vaşinqtonda baş verənlər adi hakimiyyət-müxalifət qarşıdurmasının hüdudlarını aşır. Donald Trampın ikinci prezidentliyi dövründə ABŞ-ın siyasi institutları, təhlükəsizlik sistemi və ənənəvi müttəfiqləri ilə münasibətləri ciddi sınaq qarşısındadır. Prezidentin impiçmenti barədə müzakirələr yenidən güclənib. Lakin daha narahatedici məsələ Amerika kəşfiyyatının məxfi məlumatlarının taleyi və Ağ Evin Rusiya siyasətidir.
İmpiçment nə dərəcədə realdır?
Sentyabrın 15-də ABŞ Nümayəndələr Palatasında Trampın impiçmentini nəzərdə tutan qətnamə ilə bağlı səsvermə keçirildi. Nəticə diqqətəlayiq idi: 232 konqresmen təşəbbüsün gündəlikdən çıxarılmasına, 147-si bunun əleyhinə səs verdi, 47-si isə bitərəf qaldı. Maraqlıdır ki, təşəbbüsün dayandırılmasını 18 demokrat da dəstəklədi. Bu, müxalifətin öz daxilində belə prezidentin vəzifədən uzaqlaşdırılması məsələsində vahid mövqenin olmadığını göstərdi.
İmpiçment Amerika Konstitusiyasının nəzərdə tutduğu ciddi hüquqi mexanizmdir. Nümayəndələr Palatasında sadə səs çoxluğu ilə ittiham irəli sürülə bilər. Lakin prezidentin vəzifədən uzaqlaşdırılması üçün Senatda iştirak edən senatorların üçdə ikisinin razılığı lazımdır. Hazırkı siyasi qüvvələr nisbətində bu nəticəyə nail olmaq son dərəcə çətindir. Deməli, impiçment təşəbbüsləri gerçəkdir, amma Trampın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması hələ real siyasi perspektivə çevrilməyib.
Kəşfiyyat məlumatları Moskvaya ötürülürmü?
Bu sualın tarixi kökləri var. 2017-ci ildə Tramp Ağ Evdə Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov və səfir Sergey Kislyakla görüşərkən terror təhlükəsi ilə bağlı son dərəcə həssas kəşfiyyat məlumatlarını açıqlamışdı. Hadisə ABŞ-ın təhlükəsizlik dairələrində böyük narahatlıq yaratmışdı. Ancaq məlumatın açıqlanması ilə qəsdən casusluq fəaliyyəti arasında ciddi hüquqi fərq mövcuddur.
2026-cı ildə Trampın şəxsən Vladimir Putinə məxfi kəşfiyyat məlumatları ötürdüyünü sübut edən etibarlı dəlil hələ ortaya çıxmayıb. Bununla belə, son hadisələr Vaşinqtonun təhlükəsizlik siyasətinə yeni suallar doğurur.
Oktyabrın 13-də Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski Rusiya raketlərinin Kiyevə hücumundan əvvəl tərəfdaşlarından xəbərdarlıq almadıqlarını bildirdi. Həmin gün Tramp ABŞ-ın Ukrayna ilə kəşfiyyat məlumatları paylaşmağa davam etdiyini söylədi. Oktyabrın 14-də Reuters Ukraynanın Amerika peyk sistemlərindən asılılığı və bu sahədə yaranmış ciddi problemlər barədə məlumat yaydı.
Burada mühüm fərqi qorumaq lazımdır: Ukraynanın kəşfiyyat dəstəyindən məhrum edilməsi, yaxud həmin dəstəyin zəifləməsi Rusiyaya gizli məlumat ötürüldüyünü sübut etmir. Amma Moskvanın hərbi üstünlük qazanmasına dolayısı ilə şərait yarada bilər.
Trampın Rusiya siyasətində nə baş verir?
Son günlər daha bir mübahisəli qərar gündəmə gəlib. Tramp administrasiyasının Rusiya dizel yanacağının dünya bazarına çıxarılması ilə bağlı razılaşması ABŞ-da hər iki partiyanın nümayəndələrinin etirazına səbəb olub. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir addım Rusiyanın müharibəni maliyyələşdirmək imkanlarını genişləndirə bilər. Tramp isə qərarını dünya enerji bazarındakı qiymətlərin sabitləşdirilməsi zərurəti ilə əsaslandırır.
Əsas sual budur: Tramp Moskva ilə yaxınlaşmaqla müharibəni dayandırmağa çalışır, yoxsa Rusiyanın strateji maraqlarına xidmət edən qərarlar qəbul edir?
Birinci ehtimal diplomatik strategiyadır. İkincisi isə ittihamdır və sübut tələb edir. Lakin hər iki halda Avropanın ABŞ-a təhlükəsizlik baxımından etimadı ciddi zərbə alır.
Amerikanı nə gözləyir?
Noyabrın 3-də keçiriləcək Konqres seçkiləri həlledici əhəmiyyət daşıyır. Demokratlar Nümayəndələr Palatasında çoxluq qazansalar, Tramp administrasiyası üzərində parlament nəzarəti güclənə, yeni araşdırmalar və impiçment təşəbbüsləri başlana bilər.
Ancaq Amerika böhranının mahiyyəti təkcə Trampın siyasi taleyində deyil.
ABŞ siyasi sistemi prezidentin böyük səlahiyyətlərini Konqresin nəzarəti, məhkəmələrin müstəqilliyi və dövlət institutlarının davamlılığı ilə tarazlaşdırmaq prinsipi üzərində qurulub. İndi bu tarazlığın nə dərəcədə işlək olduğu yoxlanılır.
Amerikanın qarşısındakı ən böyük təhlükə prezidentin qanunu pozması ehtimalından da genişdir: dövlət institutlarının mümkün qanun pozuntularını araşdırmaq və hakimiyyəti məsuliyyətə cəlb etmək qabiliyyətini itirməsidir.
Çünki demokratiyanın gücü hakimiyyətin kimin əlində olmasından deyil, həmin hakimiyyəti məhdudlaşdıra bilən institutların gücündən asılıdır.
