24mart | Ana Səhifə - Yazılar - Bir söz mənə rahatlıq vermir...
Bir söz mənə rahatlıq vermir...

Firuz Mustafa

Çoxdandır ki, bir söz mənə rahatlıq vermir... Doğru sözümdür. Məni bu dünyada daha çox bilmədiyim (hətta bəzən bildiyim) sözlər və o sözlərin arxasındakı fikirlər narahat edir.
Rusların tez-tez, bol-bol işlətdiyi bir söz var: “Talisman”. Məlumdur ki, bu söz mənşəyi etibarı ilə ərəblərə məsusdur. Və bu sözün kökü “tilsam” leksemindəndir.
İlk baxışda bu söz bizim də ruslardan az işlətmədiyimiz bir anlamda- “tilsim” şəklində ifadə olunur. Elə bütün lüğətlərdə də “talisman” sözü “tilsim”kimi tərcümə olunur.
Əcaba, bəyəm “talisman”ın mənası tilsimdir? Qətiyyən. Tilsim hadisədir. Talisman isə sahibini hər cür xata-baladan qoruyan, xoşbəxtlik gətirən bir predmetdir. Bu “predmet” qiymətli daş şəklində də ola bilər, bahalı dəmir şəklində də, adi kəhrəba və ya simvolik əşya şəklində də... Rus dilində bu anlayışı özündə ehtiva edən digər sözlər də var. Məsələn: “amulet”, “ladanka” və sair. Bütün bunlardan başqa, talisnanı alıb-satmaq, bağışlamaq, itirmək mümkündür. Tilsim haqda isə bu sözləri demək olmaz.
Bəs görəsən bu söz türkiyə türkcəsində necə ifadə olunur? Lüğətdə “talisman” sözü “maskot” kimi verilir ki, bunun da (yəni “maskot”un) kökü fransızcadır.
Yəqin ki, bu “talisman” sözünündəki mənanın dilimizdə işlədilən “gözmuncuğu” anlayışı ilə üst-üstə düşdüyünü ehtimal edənlər də var. Yeri gəlmişkən türk dillərində “nəzər boncuğu” ifadəsi də var. Məsələ burasındadır ki, “gözmuncuğu”nun mənası adamları bədnəzərdən qorumaq anlamında işlədilir.
Bütün bunlardan başqa, “talisman”da bir alt məna da vardır; bu, o deməkdir ki, bu simvolu gəzdirənlər onu bəxş edənlərə qarşı xoşagəlməz bir hərəkət etsələr “talisman” onların özlərinə qənim olur. Amma “gözmuncuğu”nda belə bir “xüsusiyyət” yoxdur.

P.S. Bu günlərdə təzədən bu “talisman” sözünün “tilsiminə” düşəsi oldum. Belə ki, dahi Puşkinin məşhur “Talisman” şeirini dilimizə tərcümə etmək istəyirdim. Və aydınca hiss olundu ki, “talisman” nə gözmuncuğudur, nə də tilsim. Səhv etmirəmsə, ötən əsrin 80-ci illərinin ortasında Moskvada “Xrani menya, moy talisman” adlı bir film də çəkilmişdi. Göründüyü kimi, filmin adı dahi şairin bir mışhur şeirindən bir misradır.
Düzdür, mən artıq özümçün “talisman” sözünü qismən əvəz edəcək bir anlayış tapmışam. (U hərfi ilə başlayır)). Amma indiki halda dostların (habelə, oxucuların, dilçilərin) fikirlərini azdırmamaq, başqa səmtə yönəltməmək üçün o sözü hələlik yazmıram. (Bir azdan yazacağam))...
Mənim şəxsən tanıdığım ziyalılar arasında bir neçə dili, habelə türk dillərini yüksək səviyyədə bilən mütəxəssislər az deyil.
Bundan başqa dialetlərimizdə də həmin sözün qarışığı iılənə bilər. Zatən mənim bölgələrimizdə də dostlarım az deyildir. İndi sözüm onlaradır:
Beləliklə, “talisman” sözünü dilimizdəki hansı leksemlə əvəz etmək olar?

MÜƏLLİFİN DİGƏR YAZILARI
Qərbi Kaspi Universitetinin tələbələri Virtual Tələbə Uğur Forumuna qatılıb 19 Sentyabr 2020, 20:31 “Biz mütləq öz torpaqlarımıza qayıdacağıq” - İlham Əliyev 19 Sentyabr 2020, 20:18 Yol qəzası mərkəzi prospektdə tıxac yaratdı 19 Sentyabr 2020, 20:01 Nazirlikdən intihar edən müəllimə başsağlığı: “Qeyri-dəqiq məlumatların təqdimatı təəssüf doğurur” 19 Sentyabr 2020, 19:36 Xuraman Şuşalı 100 min xərclədiyi evini satışa çıxardı - VİDEO 19 Sentyabr 2020, 19:25 BDU-nun professorunu iş yerinə buraxmadılar - SƏBƏB 19 Sentyabr 2020, 19:11 Tofiq Yaqublu ilə bağlı qərar müxalifət üçün testdir - Azay Quliyev 19 Sentyabr 2020, 19:03 Prezident Qarabağ barədə DANIŞDI: “Xalq bilməlidir nələr baş verir” 19 Sentyabr 2020, 18:28 Azərbaycanda reanimasiyada olan COVİD-19 xəstələrinin sayı açıqlandı 19 Sentyabr 2020, 18:20 Naqif Həmzəyev: “Əsrin müqaviləsi”nin uğurlu icrası Azərbaycanın gücünə güc qatır" 19 Sentyabr 2020, 18:12 Konstitusiya referendumuna ehtiyac varmı… – Partiya liderlərindən MÜNASİBƏT 19 Sentyabr 2020, 18:03 Sumqayıtın yanından keçəndə hər kəs pəncərəni bağlayırdı ki….” – Ölkə başçısı 19 Sentyabr 2020, 17:52 1 həftəyə 13 milyard dollar QAZANDI 19 Sentyabr 2020, 17:40 İlham Əliyev: Bu gün Azərbaycan bütün reytinqlərdə ən qabaqcıl yerlərdədir 19 Sentyabr 2020, 17:31 Prezident təməlqoyma mərasimində... - YENİLƏNİB 19 Sentyabr 2020, 17:24 Komitə sədri seçicilərlə onlayn görüş keçirdi - FOTO 19 Sentyabr 2020, 17:22 Gəncədə 22 yaşlı oğlan naməlum şəraitdə bıçaqlanıb 19 Sentyabr 2020, 17:13 Azərbaycanda koronavirus: 148 yoluxma, 177 sağalma, 2 ölüm 19 Sentyabr 2020, 16:54 “İrsimiz məsuliyyətimizdir” adlı layihənin ilk tədbiri keçirilib 19 Sentyabr 2020, 16:23 Prezidentdən xatırlatma: “O vaxtlar rayonlarda ümumiyyətlə, qaz deyilən şey yox idi” 19 Sentyabr 2020, 16:10 Putin “Avanqard” raket kompleksinin müəllifinin adını açıqlayıb 19 Sentyabr 2020, 15:55 Hərbi Dəniz Qüvvələrindən TƏKZİB: “Bədniyyətli şəxslərdir” 19 Sentyabr 2020, 15:22 Dünyanın ən yaşlı sakini yeni REKORD VURDU 19 Sentyabr 2020, 15:11 İranda virusdan ölənlərin sayı 24 mini keçdi 19 Sentyabr 2020, 14:56 Türkiyə televiziyasında “Üç cizgi” adlı Azərbaycan proqramı yayımlanacaq  19 Sentyabr 2020, 14:48 1,8 milyon manatı mənimsəyən şirkət rəhbəri ilə bağlı istintaq aparılıb 19 Sentyabr 2020, 14:40 Erməni hakerlər Tarix İnstitutunun araşdırmalarını dərc edən KİV-ə hücum ediblər 19 Sentyabr 2020, 14:30 “Ölkəmizin həm siyasi, həm iqtisadi nailiyyətləri böyük dərəcədə neft-qaz amilinə söykənir” 19 Sentyabr 2020, 14:16 Azərbaycan neftinin qiyməti ucuzlaşdı 19 Sentyabr 2020, 14:14 Oğuzda heyvanların kütləvi zəhərlənməsinin qarşısı alınıb 19 Sentyabr 2020, 14:05 Deputat Tofiq Yaqublu ilə bağlı qərarı “cəza siyasətinin humanistləşdirilməsi” sayır 19 Sentyabr 2020, 14:01 Müxalifət niyə birləşə bilmir? – Sabir Rüstəmxanlı səbəbləri AÇIQLADI 19 Sentyabr 2020, 13:50 SOCAR 2035-ci ilə qədər planlarını ELAN ETDİ 19 Sentyabr 2020, 13:41 Paşinyanin arvadı erməni qadınlarını yenidən hərbi təlimə TOPLAYIR 19 Sentyabr 2020, 13:32 Çay haqqında bilmədiklərimiz 19 Sentyabr 2020, 13:25