Bəzən insanın ömrü qısa, düşüncələri isə əbədiyyət qədər uzun olur. Elə insanlar var ki, dünyaya gəlişləri ilə elmin sərhədlərini genişləndirir, gedişləri ilə isə cavabını tapmaqda çətinlik çəkdiyimiz sualları bizə miras qoyurlar. Fransız dahisi Blez Paskal belə insanlardan idi. O, cəmi 39 il yaşadı. Riyaziyyatın soyuq düsturlarında dəqiqliyi, fizikanın qanunlarında təbiətin sirrini, fəlsəfədə insanın mahiyyətini, dində isə qəlbin dincliyini axtardı. Bəlkə də onun ən böyük faciəsi bütün bu sualları verməyə vaxt tapması, amma hamısına cavab tapmaq üçün kifayət qədər yaşamaması idi.
Ömrü yarımçıq qalan, düşüncələri əbədiləşən insan
1623-cü il iyunun 19-da Fransanın Klermon şəhərində dünyaya gələn Blez Paskal sonralar Avropa elminin və fəlsəfəsinin ən parlaq simalarından birinə çevriləcəkdi. O, 1662-ci il avqustun 19-da, Parisdə, cəmi 39 yaşında vəfat etdi.
Cəmi 39 il ömür sürən insanın ömrünə sığmayacaq qədər elmi kəşf, intellektual mübarizə və mənəvi axtarış yerləşmişdi.
Paskal riyaziyyatçı, fizik, ixtiraçı, filosof və yazıçı idi. Onu fərqləndirən yalnız müxtəlif sahələrdə qeyri-adi istedada malik olması deyildi. Onun əsl fərqi insan ağlının ən yüksək imkanlarını kəşf edərkən belə, insanın daxili dünyasının qarşısında dayanan sualları unutmaması idi.
Paskalın həyatı bizə bir həqiqəti xatırladır: dahilik yalnız mürəkkəb məsələləri həll etmək deyil. Bəzən dahilik insanın daxilində baş qaldıran ən çətin suala cavab tapmaq istəməsidir.
Gələcəyin alimini bu suallar narahat edirdi: İnsan nədir? Nə üçün yaşayır? Çox şeylər bilsə də, niyə daxilində cavabsız suallar daşıyır? Ölümün qaçılmaz olduğunu bildiyi halda niyə əbədiyyət haqqında düşünür?
Blezin anası Antuanetta Beqon isə o, cəmi üç yaşında olarkən vəfat etmişdi. Beləliklə, gələcəyin böyük dahisi uşaqlıq illərini ana nəvazişindən məhrum böyüməklə keçirdi. Atası iki qızı və oğlu ilə birlikdə ailənin bütün məsuliyyətini üzərinə götürdü.
Etyen Paskal oğlunun təhsilinə qeyri-adi diqqət yetirirdi. O, Blezin zehni inkişafını izləyir, onun təbii marağını istiqamətləndirməyə çalışırdı. Atasının məqsədi övladını sadəcə biliklərlə yükləmək deyil, onda müstəqil düşünmək qabiliyyəti formalaşdırmaq idi.
Rəvayət edilən bioqrafik hekayələrə görə, Etyen oğlunun riyaziyyata həddindən artıq erkən aludə olmasını istəmədiyi üçün əvvəlcə ona bu fənni sistemli şəkildə öyrətməyə tələsmirdi. Lakin maraq qadağadan güclü çıxdı. Blez hələ təxminən 12 yaşında həndəsə ilə müstəqil məşğul olmağa başladı.
Bəlkə də onun elmi dahiliyinin ilk əlaməti məhz bu idi: o, dünyanı olduğu kimi qəbul etməklə kifayətlənmir, onun necə işlədiyini anlamağa çalışırdı.
1640-cı illərin əvvəllərində atası vergi işləri ilə əlaqədar çoxlu hesablamalar aparmalı olurdu. Bu iş həm vaxt aparır, həm də böyük diqqət tələb edirdi. Blez atasının yükünü yüngülləşdirmək üçün mexaniki hesablama qurğusu hazırlamağa qərar verdi.
Təsəvvür edin ki, elektronikanın mövcud olmadığı XVII əsrdə gənc bir insan hesablamaları mexanizmin köməyi ilə avtomatlaşdırmağın yollarını axtarırdı. O, rəqəmlərin yalnız kağız üzərində deyil, mexaniki hərəkətlər vasitəsilə də işləyə biləcəyini göstərirdi.
Təbiətin sirlərini araşdıran alim: vakuum, atmosfer təzyiqi və maye qanunu
Paskalın dahiliyi yalnız riyaziyyatla məhdudlaşmırdı. O, fizika sahəsində də dövrünün elmi təsəvvürlərini dəyişdirən araşdırmalar aparırdı.
Paskal müşahidəyə və təcrübəyə əsaslanaraq bu problemləri araşdırırdı. O, atmosfer təzyiqinin hündürlükdən asılı olaraq dəyişməsini öyrənir, civə barometrləri ilə aparılan təcrübələrin nəticələrini təhlil edirdi.
1648-ci ildə onun təşəbbüsü ilə hündürlük fərqinin barometr göstəricilərinə təsirini yoxlamağa yönəlmiş məşhur təcrübələr həyata keçirildi. Bu araşdırmalar atmosfer təzyiqinin elmi izahına mühüm töhfə verdi.
Paskalın mayelərdə təzyiqin ötürülməsi ilə bağlı araşdırmaları da son dərəcə əhəmiyyətli idi. Sonralar onun adı ilə tanınan Paskal qanunu hidravlik qurğuların iş prinsipinin əsasını təşkil edən fiziki qanunlardan biridir. Bu gün avtomobillərin əyləc sistemlərində, hidravlik preslərdə və müxtəlif sənaye avadanlıqlarında istifadə edilən prinsiplərin elmi tarixində Paskalın adı xüsusi yer tutur.
Bu, insanın öz varlığı haqqında sualı idi.
Riyaziyyatın dəqiqliyindən insan taleyinin ehtimallarına
Paskalın elmi irsinin mühüm istiqamətlərindən biri ehtimal nəzəriyyəsinin inkişafıdır.
O, fransız riyaziyyatçısı Pyer Fermatla yazışmaları zamanı şans oyunları ilə bağlı problemləri araşdırdı. Bu müzakirələr ehtimalların riyazi hesablanmasının inkişafında mühüm rol oynadı.
Paskal elmdə ehtimalları hesablamağa çalışırdı. Fəlsəfədə isə insanın ən böyük qeyri-müəyyənliklərindən biri ilə üzləşdi: insan həyatının mənası nədir və ölümündən sonra onu nə gözləyir?
1654-cü ilin noyabr gecəsi: Paskalın daxili dünyasında dönüş
Blez Paskalın həyatını iki mərhələyə ayıran hadisə 1654-cü il noyabrın 23-nə keçən gecə yaşadığı güclü dini təcrübə hesab olunur.
Həmin gecə Paskal güclü mənəvi sarsıntı keçirdi. O, bu təcrübəni Tanrı ilə münasibətində yeni başlanğıc kimi qəbul etdi.
Bu yaşantının təsirini anlamaq üçün Paskalın həmin gecədən sonra yazdığı və sonradan Memorial adlandırılan qeydə nəzər salmaq kifayətdir.
Paskal həmin kağızı paltarının astarına tikdirmiş və ömrünün sonunadək özü ilə daşımışdı. Onun ölümündən sonra tapılan bu sənəd alimin şəxsi dünyasını anlamaq üçün ən mühüm mənbələrdən birinə çevrildi.
Düşünün ki, riyaziyyatın incəliklərini araşdıran, təcrübələrlə təbiətin qanunlarını öyrənən, məntiqi təhlildə qeyri-adi qabiliyyətə malik bir insan yaşadığı ən mühüm hadisələrdən birini böyük bir əsərdə deyil, paltarının astarında gizlətdiyi kiçik bir kağız parçasında qoruyurdu.
Paskalın həmin gecə yaşadıqları onun həyat tərzinə və intellektual maraqlarına təsir göstərdi. O, xristian inancına daha dərindən bağlandı, Port-Royal ətrafındakı dini-intellektual mühitlə yaxınlaşdı və fəlsəfi-teoloji yazılarına daha çox diqqət ayırdı.
Əvvəllər təbiətin qanunlarını anlamağa çalışan Paskal indi insanın özünü anlamaq probleminə daha dərindən yönəlmişdi.
İnsan ağlının qüdrəti və sərhədləri
Paskalın fəlsəfəsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri insan ağlına həm böyük dəyər verməsi, həm də onun imkanlarının məhdudluğunu qəbul etməsidir. O, insanın düşünmək qabiliyyətini təsadüfi bir xüsusiyyət kimi görmürdü. İnsan düşünür, öz varlığını dərk edir, keçmişi xatırlayır, gələcəyi təsəvvür edir və öz ölümünü qabaqcadan anlayır.
Paskalın məşhur düşüncələrindən birində insanın həm böyük, həm də kövrək varlıq olması fikri ön plana çıxır. O, insanı təbiətdəki bir qamışa bənzədir: insan fiziki baxımdan son dərəcə zəifdir, lakin düşünmək qabiliyyəti ilə öz varlığını dərk edir. Bu obraz Paskalın fəlsəfəsinin mahiyyətini açır.
Lakin insan özünün məhv olacağını bilə bilir. O, ulduzların altında dayanıb kainatın böyüklüyünü düşünə, ölümün mənasını soruşa və öz varlığının səbəbini axtara bilir.
Paskalın baxışında insanın böyüklüyü məhz bu şüurda üzə çıxır.
Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi cavab axtarması deyil, bəzi sualların cavabını heç vaxt tam əldə edə bilməyəcəyini bilməsidir. Amma məhz həmin axtarış insanı insan edir.
İnsan niyə özündən qaçır?
Paskalın əsərlərində təkrar-təkrar qarşıya çıxan mövzulardan biri də insanın öz daxilində sakit qala bilməməsidir. O, insanların niyə daim məşğuliyyət axtardığını, niyə tək qalmaqdan çəkindiyini, niyə diqqətlərini bir işdən digərinə yönəltməyə ehtiyac duyduğunu sorğulayırdı.
Onun fikrincə, insan çox vaxt özünü anlamaq üçün sakitliyə çəkilmək əvəzinə, diqqətini yayındıran məşğuliyyətlərə sığınır. İnsan gələcəkdə xoşbəxt olacağını düşünür, yeni məqsədlər müəyyənləşdirir, nəyəsə nail olmağa çalışır. Lakin arzuladığına çatanda belə, daxili narahatlığı həmişə aradan qalxmır.
Müasir insan gün ərzində saysız-hesabsız xəbərlərə baxır, telefonunda saatlarla vaxt keçirir, bir işdən digərinə tələsir, daim nəyəsə yetişməyə çalışır.
Paskalın insan haqqında düşüncələri bizi bu suallarla üzləşdirir.
Ölüm yarımçıq planlarını həyata keçirməyə imkan vermədi
Paskalın adı ilə bağlı ən məşhur fəlsəfi əsər *Pensées* (“Düşüncələr”) hesab olunur. Bu əsərin maraqlı tərəfi onun müəllif tərəfindən tamamlanmış sistemli kitab şəklində bizə gəlib çatmamasıdır. Paskal xristian dinini müdafiə edən geniş bir əsər yazmaq niyyətində idi. Lakin ölüm həmin planı həyata keçirməyə imkan vermədi.
Onun qeydləri, fraqmentləri, düşüncə parçaları ölümündən sonra toplanaraq 1670-ci ildə nəşr edildi. Beləliklə, dünya fəlsəfənin ən təsirli mətnlərindən birini yarımçıq qalmış əlyazmalardan tanıdı.
İnsan ömrü yarımçıq qalır. Planlar tamamlanmır. Bəzi suallar cavabsız qalır. Bəzən bir insanın bütün həyatı boyu qurduğu böyük əsər başa çatmır, lakin onun yazdıqları başqa insanların düşüncəsində yaşamağa davam edir.
“Düşüncələr” insanın böyüklüyü və acizliyi, ağıl və inam, ölüm və həyatın mənası haqqında qeydlərlə zəngindir. Paskal burada yalnız öz dövrünün dini mübahisələrinə cavab vermir. O, insanın daxilində baş verən ziddiyyətləri anlamağa çalışır.
İnsan həm həqiqəti axtarır, həm də bəzən həqiqətdən qorxur. Həm özünü böyük hesab edir, həm də ən kiçik hadisə qarşısında aciz qalır. Həm əbədi yaşamaq arzusu daşıyır, həm də ölümün qaçılmazlığını bilir.
Paskal üçün insanı anlamaq onun yalnız qüdrətli tərəflərini deyil, zəifliklərini də görmək demək idi.
Bəlkə də buna görə onun düşüncələri oxucuya yalnız filosofun səsini deyil, öz daxili səsini də eşitdirir.
Ağlın hesabladığı, qəlbin axtardığı Tanrı
Paskalın dini fəlsəfəsi haqqında danışarkən tez-tez onun məşhur bir fikri xatırlanır: insanın Tanrı ilə münasibətini yalnız məntiqi sübutlara endirmək mümkün deyil; qəlbin də öz dərk etmə imkanları var. Bu fikir onun düşüncə sisteminin əsas istiqamətlərindən birini ifadə edir.
Paskal elmi və məntiqi inkar etmirdi. Əksinə, riyaziyyat və fizika sahəsindəki fəaliyyəti onun məntiqə və sübuta nə qədər böyük əhəmiyyət verdiyini göstərir. Lakin o hesab edirdi ki, insan təcrübəsinin bütün sahələrini eyni üsulla anlamaq mümkün deyil.
Riyazi məsələnin həlli ilə insanın mənəvi həyatındakı sual eyni xarakter daşımır. Bir düsturun doğruluğunu sübut etmək mümkündür. Ancaq insanın sevgi, inam, vicdan və həyatın mənası ilə bağlı yaşantılarını yalnız düsturlarla ifadə etmək çətindir.
Paskalın dini axtarışını maraqlı edən də budur: o, Tanrıya inamı sadəcə nəzəri mübahisənin nəticəsi kimi deyil, insanın daxili dünyası ilə əlaqəli bir məsələ kimi qəbul edirdi.
Ancaq onun əhəmiyyəti yalnız hansı mövqenin doğru olduğunu müəyyənləşdirməkdə deyil. Paskal insanı öz inamı haqqında düşünməyə, inamla şübhə arasındakı münasibəti anlamağa dəvət edir.
İnsan bəzən yalnız bilmədiyi üçün deyil, bildiklərinin kifayət etmədiyini hiss etdiyi üçün də axtarışa başlayır.
Onun fikrincə, bəzən insan nəyi seçəcəyini düşünməzdən əvvəl, nəyə inandığını və niyə inandığını anlamağa çalışmalıdır. İnsanın mənəvi dünyası ilə bağlı elə məsələlər var ki, heç bir hesablamaya sığmır.
“Paskalın mərc etməsi”: inamı hesablamaq mümkündürmü?
Paskalın dini fəlsəfəsində ən çox müzakirə olunan ideyalardan biri sonradan “Paskalın mərc etməsi” adı ilə tanınan arqumentdir.
Onun mahiyyəti belədir: insan Tanrının varlığı məsələsində qərar vermək məcburiyyətindədir, çünki bu sualdan tamamilə kənarda qalmaq da müəyyən mənada mövqe seçməkdir. Paskal inamın mümkün nəticələrini və insanın bu məsələdə nəyi riskə atdığını düşünməyə çağırır.
Əgər Tanrıya inam doğrudursa, bunun insan üçün əhəmiyyəti son dərəcə böyükdür. Əgər insan yanılırsa, onun qərarının nəticələri fərqli ola bilər. Paskal bu qeyri-müəyyənlik şəraitində inamın rasional baxımdan nəzərdən keçirilə biləcəyini göstərməyə çalışırdı.
Səhhəti, ağrıları və qısa ömrü
Blez Paskalın həyatının ən kədərli tərəflərindən biri onun uzun illər səhhətində ciddi problemlərlə üzləşməsi idi. O, gənc yaşlarından etibarən sağlamlıq çətinlikləri yaşayırdı. Xroniki ağrılar və müxtəlif xəstəliklər onun gündəlik həyatını çətinləşdirirdi. Buna baxmayaraq, o, elmi araşdırmalarını, yazılarını və fəlsəfi axtarışlarını davam etdirirdi.
O, hələ 39 yaşında ikən dünyasını dəyişdi. Ölümünün dəqiq tibbi səbəbi barədə tarixi mənbələrdə fərqli izahlar mövcuddur; buna görə konkret bir diaqnozu mübahisəsiz fakt kimi təqdim etmək doğru deyil.
Lakin bir şey aydındır: Paskalın ömrü onun imkanları ilə müqayisədə son dərəcə qısa oldu.
Təsəvvür edin, bu insan daha iyirmi və ya otuz il yaşasaydı, hansı elmi araşdırmaları davam etdirə, hansı əsərləri tamamlaya, hansı yeni fikirləri ortaya qoya bilərdi?
Bu sualın cavabını heç vaxt bilməyəcəyik.
Bəlkə də onun yarımçıq qalan əsərləri haqqında düşünərkən öz həyatımızı da xatırlamalıyıq. Biz çox vaxt vaxtımızın sonsuz olduğunu zənn edirik. Vacib söhbətləri sonraya saxlayırıq, sevdiyimiz insanlara hisslərimizi bildirməyə tələsik yanaşmırıq, etmək istədiklərimizi sabaha keçiririk.
Paskalın həyatı isə insanın gələcəyə dair planları ilə gerçək ömrü arasında həmişə bir məsafə olduğunu xatırladır.
Ömür qısa ola bilər. Ancaq insanın gördüyü işin, söylədiyi sözün və başqa insanların həyatına verdiyi töhfənin təsiri onun ömründən daha uzun davam edə bilər.
Paskalın irsi: ölümündən sonra yaşayan düşüncələr
Blez Paskal 39 yaşında, 1662-ci il avqustun 19-da Parisdə vəfat etdi.
Ölümündən sonra qeydlərinin nəşri, elmi irsinin öyrənilməsi və əsərlərinin müxtəlif dillərə tərcüməsi onun adını Avropa intellektual tarixinin mühüm simaları sırasında möhkəmləndirdi.
Paskalın fikirləri müxtəlif dövrlərdə fərqli cür şərh olunub. Bəzi oxucular Paskalda inamını qorumağa çalışan dindarı, digərləri insanın daxili ziddiyyətlərini dərindən anlayan filosofu, başqaları isə elmi təfəkkürün böyük nümayəndəsini görüblər.
Blez Paskalın həyatını bir neçə cümlə ilə ümumiləşdirmək çətindir.
O, yalnız dindar, yalnız alim, yalnız filosof və yazıçı deyildi. Paskal insanın müxtəlif imkanlarını özündə birləşdirən nadir şəxsiyyətlərdən idi.
O bizə öyrədir ki, böyük düşüncə sual verməkdən başlayır, insanın gücü ilə kövrəkliyi bir-birinə zidd deyil və bilik insanın həyatında mühüm yer tutsa da, əsas deyil. Bu, bizi düşünməyə vadar edir.
Blez Paskal deyəndə, gözümün önündə cəmi 39 il yaşanan ömür, dahi alim və ölümün qarşısında dayanan kövrək insan canlanır…
Paskalın həyatı bizə onu da xatırladır ki, dahilik insanı ölüm qarşısında toxunulmaz etmir. Böyük kəşflər edən alim də xəstələnir. Dərin fəlsəfi düşüncələr yaradan insan da cavabsız suallarla yaşayır. Dünyanın sirlərini açmağa çalışan mütəfəkkir də öz həyatının nə zaman başa çatacağını bilmir.
Və bəlkə də onun həyatından çıxan ən təsirli nəticə budur: insanın ömrü illərlə ölçülür, amma onun düşüncələrinin dəyəri başqalarının qəlbində və zehnində oyatdığı suallarla ölçülür.
O, 39 yaşında dünyadan köçdü, amma insan ağlının imkanları və qəlbin axtarışları haqqında düşüncələri ilə ömrünün sərhədlərini aşdı.
Bu, ağlın sərhədlərini kəşf edən, insan zehninin qüdrətini sübut edən, eyni zamanda ömrünün son illərində insan qəlbinin, inamın və Tanrı axtarışının dərinliklərinə enən bir insanın hekayəsidir.
Səadət Hakıyeva
