Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) beynəlxalq sistemdə çəkisinin artması ilə yanaşı, təşkilat daxilində təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və informasiya təhlükəsizliyi məsələləri də daha böyük aktuallıq qazanır. Sentyabrın 17-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin TDT-yə üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşdə səsləndirdiyi fikirlər təşkilatın qarşıdakı mərhələdə üzləşdiyi çağırışların və əməkdaşlıq imkanlarının geniş çərçivəsini ortaya qoyur.
Çıxışın əsas xəttini TDT-nin mövcud potensialından daha səmərəli istifadə etməsi və beynəlxalq arenada rolunu gücləndirməsi təşkil edir. Təşkilata daxil olan ölkələrin geniş coğrafiyada yerləşməsi, enerji resursları, nəqliyyat dəhlizləri və artan iqtisadi imkanları TDT-ni yalnız mədəni və siyasi əməkdaşlıq platforması deyil, eyni zamanda regional təhlükəsizlik və iqtisadi bağlantılar baxımından əhəmiyyətli format kimi təqdim edir.
Müasir geosiyasi reallıqlar təhlükəsizlik anlayışının yalnız hərbi təhlükələr çərçivəsində nəzərdən keçirilməsini mümkünsüz edir. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat bağlantılarının qorunması, informasiya məkanında sabitlik, terrorizmə qarşı mübarizə və mümkün təhdidlərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi dövlətlərin təhlükəsizlik gündəliyinin mühüm istiqamətlərinə çevrilib. Bu baxımdan TDT çərçivəsində təhlükəsizlik strukturları arasında məlumat və təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Operativ informasiya mübadiləsi və koordinasiyanın gücləndirilməsi mümkün təhdidlərin qarşısının alınmasına xidmət edən mexanizmlər kimi çıxış edə bilər.
Azərbaycanın mövqeyindən yanaşdıqda, bu məsələnin regional əhəmiyyəti ölkənin yerləşdiyi coğrafiya ilə də bağlıdır. Azərbaycan Avropa ilə Asiya arasında mühüm nəqliyyat və enerji bağlantılarının üzərində yerləşir. Mərkəzi Asiya ilə Xəzər üzərindən əlaqələrin inkişafı isə bu coğrafiyanın daha geniş beynəlxalq iqtisadi sistemlə inteqrasiyasını gücləndirir.
TDT məkanının strateji əhəmiyyətini artıran amillərdən biri enerji və nəqliyyat imkanlarının qarşılıqlı tamamlanmasıdır. Enerji resurslarının istehsalı, tranziti və beynəlxalq bazarlara çıxarılması ilə nəqliyyat dəhlizlərinin fəaliyyəti arasında birbaşa əlaqə mövcuddur. Azərbaycanın enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında və Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji resurslarının tranzitində iştirak etməsi ölkənin TDT daxilindəki bağlantı imkanlarını da ön plana çıxarır. Bu baxımdan təhlükəsizliyin təmin olunması yalnız sərhədlərin qorunması məsələsi deyil. Enerji xətlərinin, nəqliyyat infrastrukturlarının və kommunikasiya sistemlərinin dayanıqlılığı da ümumi təhlükəsizlik arxitekturasının tərkib hissəsinə çevrilir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında TDT-nin gücünü müəyyənləşdirən amillər sırasında tarixi, mədəni və dil yaxınlığı xüsusi vurğulanır. Bu amillər təşkilat daxilində siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq üçün əlavə zəmin yaradır. Azərbaycanın Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla müxtəlif səviyyələrdə müttəfiqlik və strateji əməkdaşlıq mexanizmləri qurması ikitərəfli münasibətlərin TDT çərçivəsində çoxtərəfli əməkdaşlığı tamamladığını göstərir.
Xüsusilə gənclər arasında əlaqələrin inkişaf etdirilməsi bu prosesin uzunmüddətli perspektivi baxımından mühüm istiqamət kimi təqdim olunur. Forumların, konfransların və digər qarşılıqlı tədbirlərin artırılması gənc nəsillər arasında ünsiyyətin və qarşılıqlı tanışlığın genişlənməsinə imkan yarada bilər. Gənclər bu baxımdan xüsusi diqqət tələb edən sosial qrupdur. Rəqəmsal informasiya məkanında sürətlə dəyişən kommunikasiya vasitələri gənclərin informasiya istehlakını da dəyişdirir. Buna görə TDT çərçivəsində gənclərlə bağlı əməkdaşlığın yalnız mədəni tədbirlərlə məhdudlaşmaması, onların informasiya savadlılığının və qarşılıqlı əlaqələrinin inkişafına da yönəlməsi məsələsi aktuallaşır.
Çıxışın diqqət çəkən istiqamətlərindən biri də ideoloji və informasiya xarakterli çağırışlarla bağlıdır. Müasir dövrdə informasiya məkanı dövlətlərin daxili sabitliyinə və ictimai münasibətlərə təsir göstərə bilən mühüm sahəyə çevrilib. Bu reallıq TDT ölkələri üçün informasiya təhlükəsizliyi sahəsində təcrübə mübadiləsinin əhəmiyyətini artırır. Burada əsas məsələlərdən biri dövlətlərin informasiya mühitinin qorunması ilə yanaşı, cəmiyyətlərin etibarlı və düzgün məlumat əldə etmək imkanlarının təmin edilməsidir.
TDT ölkələrinin inkişaf perspektivləri ilə bağlı çıxışda sabitlik və təhlükəsizlik xüsusi yer tutur. İqtisadi inkişaf, investisiyaların cəlbi, yeni texnologiyaların tətbiqi və sosial rifahın yüksəldilməsi üçün sabit mühit mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan təşkilat daxilində təhlükəsizlik üzrə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi iqtisadi və sosial gündəlikdən ayrı nəzərdən keçirilə bilməz. Təhlükəsizliyin təmin edilməsi nəqliyyat, enerji, investisiya və humanitar əməkdaşlığın davamlılığı üçün də mühüm amildir.
Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə xüsusi yer ayrılması da təsadüfi deyil. İki ölkə arasında siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat, müdafiə və humanitar sahələrdə sıx əməkdaşlıq mövcuddur. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi bu münasibətlərin müttəfiqlik səviyyəsini hüquqi-siyasi müstəvidə rəsmiləşdirən əsas sənədlərdən biri kimi çıxış edir. Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığı eyni zamanda TDT çərçivəsində regional bağlantıların inkişafına təsir edən amillərdən biridir. Bakı və Ankara arasında formalaşan əməkdaşlıq mexanizmləri Türk dövlətləri arasında iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyır.
Çıxışın yekun tezislərindən biri beynəlxalq hüququn üstünlüyü məsələsidir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinin qorunması mühüm müzakirə mövzularındandır. TDT ölkələrinin beynəlxalq məsələlərdə koordinasiyalı mövqe nümayiş etdirməsi təşkilatın diplomatik çəkisinin artmasına təsir göstərə biləcək amillərdən biri kimi nəzərdən keçirilir. Burada məqsəd müxtəlif məsələlər üzrə üzv dövlətlərin mövqelərinin yaxınlaşdırılması və qarşılıqlı məsləhətləşmələrin intensivləşdirilməsi ola bilər.
Nəticə etibarilə, dövlətimizin başçısı TDT qarşısında duran gündəmin yalnız siyasi və mədəni əməkdaşlıqla məhdudlaşmadığını vurğuladı. Belə ki, təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat, informasiya, gənclər siyasəti və beynəlxalq hüquq kimi istiqamətlər təşkilatın gələcək fəaliyyətinin əsas komponentlərinə çevrilir.
Azərbaycanın təqdim etdiyi yanaşmada əsas fikir ondan ibarətdir ki, Türk dövlətlərinin mövcud potensialı daha sıx koordinasiya və qarşılıqlı əməkdaşlıq vasitəsilə institusional imkanlara çevrilə bilər. Bu prosesin davamlılığı isə üzv ölkələr arasında qarşılıqlı etimadın, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın və ümumi maraqlar ətrafında dialoqun inkişafından asılı olacaq.
Əli Hüseynli,
Milli Məclisin deputatı
