onkoloq, tibb üzrə fəlsəfə doktoru,
ATU-nun Onkoloji Klinikası
Oxucumuz Nazlı R. xanım soruşur ki, tanıdıqlarımız arasında süd vəzi xərçəngindən qurtaran varmı. Əlbəttə, var! Elə biri – hamının tanıdığı Hollivud ulduzu Ancelina Coli! Yəqin ki, bu ad sizə də yaxşı tanışdır. Məşhur amerikan aktrisası, prodüser, rejissor və ssenarist, fotomodel, BMT-nin xoşməramlı səfiri Ancelina Coli “Oskar” mükafatının və 3 “Qızıl Qlobus”un laureatıdır. Həyat yoldaşı Bred Pittlə birgə Hollivudun ən yaraşıqlı cütlüyü sayılan bu 40 yaşlı xanım karyerasını qurana qədər çox çətinliklərdən keçib. Kino ulduzu kimi parlayandan və böyük pullar qazanandan sonra da həyatın müxtəlif sınaqları ilə üzləşib.
Xəstəlik varlıya, kasıba baxmır. O, hamının qapısını döyə bilər. Ancelina ilə də belə oldu. Unutmayıbsınızsa, ötən söhbətimizdə risk faktorlarından söz açmış, kimlərin süd vəzi xərçənginə (SVX) düçar olma ehtimalının daha çox olduğu barədə elmi qənaətləri sizinlə bölüşmüşdük. Bildirmişdik ki, anasında, bacısında, xalasında SVX olan qadınlarda bu xəstəliyin əmələ gəlməsi riski daha böyükdür.
Düzdür, bir ailədə 2 və ya 3 nəfər xərçəng xəstəsi olduğu hallarda belə, xərçəngin təsadüfən yarana biləcəyi yaddan çıxmamalıdır. Lakin bilməlisiniz ki, ailədə birinci dərəcəli doğmalar arasında SVX-nin olması bu xəstəliyə tutulma riskini artırır. Bu cür ailələrdə yumurtalıq və yoğun bağırsaq xərçənginə tutulma riski də yüksək olur. Məsələn, ailəsində müəyyən yaş dövründə SVX olmayan qadınlarda bu xəstəliyə tutulma riski 6%-dirsə, yaxınları döş xərçənginə tutulmuş qadınlarda bu ehtimal 11%-dir. Elmi təbabətdə belə bir düşüncə var ki, süd vəzi xərçəngi olan bütün xəstələrin 5-10 faizi (və ya bir qədər az) SVX-nin genlərindən birində baş verən dəyişilmə (mutasiya) ilə əlaqədardır. Bu günə qədər elmdə ailəvi süd vəzi xərçəngi ilə əlaqədar iki gen aşkar edilib: BRCA1 və BRCA2. Bu genlərin hər ikisi hüceyrə DNT-sində meydana gələn zədələri təmir edən genlərdir. Əgər bu iki gendən birində hər hansı bir zədələnmə ( mutasiya) baş veribsə, o zaman DNT-nin təmiri kifayət qədər olmadığına görə süd vəzi xərçənginin əmələ gəlmə riski yüksəlir. Genlərdəki bu mutasiya irsi yolla ana və atadan övladlarına keçir. Bu cür mutasiyalı gen daşıyan qadınların ömrü boyu xərçəng xəstəliyinə yoluxma ehtimalı 87% kimi yüksək rəqəmlərlə xarakterizə olunur. Və həmin qrupdakı qadınlarda SVX daha erkən yaşlarda meydana çıxır (70% halda 45 yaşından əvvəl). Bu zaman qadının bir neçə birinci dərəcəli yaxınında (anası, bacısı, qızı) SVX-yə rast gəlinir. Bu tip xərçəng adətən (yəni 65%) hər iki süd vəzini zədələyir. Belə hallarda xəstələrin 50%-də süd vəzi xərçəngi ilə yanaşı yumurtalıq xərçəngi də inkişaf edir.
Anasını (56 yaşında) və xalasını cavan yaşda xərçəngdən itirən Ancelina Coli də məhz bu məqamları nəzərə alaraq özünü yoxlatdırmış (qanındakı BRCA1 və BRCA2 genlərini) və həkimlərin dediyinə görə, 87% süd vəzi xərçənginə, 50% yumurtalıq xərçənginə tutulma ehtimalının olduğunu aydınlaşdırmışdı. Altı uşaq anası olan bu cəsur qadın övladlarını anasız buraxmamaq və həyatını rahat davam etdirmək, sevimli işi ilə məşğul olmaq üçün çox cəsarətli bir qərar aldı. Sonradan “Nyu York Tayms” qəzetinə verdiyi müsahibədə bildirdiyinə görə, 38 yaşında ikən xəstəliyin qarşısını almaq üçün ikitərəfli mastektomiya cərrahiyyə əməliyyatı vasitəsilə döşlərini ləğv etdirdi və yerinə implant qoydurdu. O zaman bu xəbər mətbuatda geniş yer almışdı. Özünün dediyinə görə, cərrahiyyə əməliyyatının yeri demək olar ki, heç hiss olunmur. Döşlərini kəsdirəndən bir müddət sonra xərçəng xofundan tamam qurtarmaq üçün A.Coli ikitərəfli ovarioektomiya (yumurtalıqların əməliyyatla götürülməsi) deyilən cərrahi əməliyyatla yumurtalıqlarını çıxartdırdı.
Həmin müalicələr nəticəsində aktrisanın xərçəngə tutulma ehtimalı 87%-dən 5%-ə endi. Ancelina uşaqlarını vaxtsız tərk etmə qorxusunu birdəfəlik dəf etdi və bir ömür boyu onların qayğısına qalma şanslarını yüksəltdi.
İnsan iradəsi çox şeyə qadirdir. Bunu yaşadığımız həyat boyunca dəfələrlə görür, müşahidə edirik. Yüz minlərin sevimlisi olan aktrisa Ancelina Colinin timsalında bir daha yəqinləşdirdik. Coli-Pitt soyadını daşıyan üç doğma – bioloji (qızları Şaylo Nuvel, Vivyen Marşelin və oğlu Noks Leon) və üç götürülmüş (oğulları Meddoks Şivan, Paks Tien və qızı Zaxara Marli) övlad sahibi olan aktrisa iki ağır əməliyyat keçirməsinə baxmayaraq, bu gün də gözəldir və ruh yüksəkliyi ilə həyatını davam etdirir. Üstəlik suriyalı qaçqınları düşünür. Bu səbəbdən bəzən yemək yeməyi unudur. Aclığını bir ovuc fındıqla, ya da meyvə ilə aradan qaldırır.
Mastektomiya əməliyyatından qorxan qadınlarımızın nəzərinə çatdırmaq istəyirəm ki, Ancelina Coli əvvəllər olduğu kimi, indi də dünyanın ən gözəl, seksual qadınları onluğunda ilk yerlərdən birini tutur. Ona görə də, sağlamlaşmaqdan çəkinməyin. Ailənizdə aşağıdakı hallar varsa, daha diqqətli olun:
· Ailənin eyni qanadından iki və ya daha çox yaxın qohum (ana, ata, bacı, qardaş, uşaq) xərçəng xəstəliyinə tutulubsa;
· Ailənin bir üzvü erkən yaşda (40 yaşdan əvvəl) SVX-yə tutulubsa; (Məsələn, anası 37 yaşında SVX-yə tutulan qadının bu xəstəliyə tutulma riski ailəsində SVX olmayan qadınlara nisbətən 3 dəfə daha yüksəkdir. Anası 50 yaşında bu xəstəliyə tutulubsa, o zaman ehtimal 1,5 dəfə yüksək olur. Yəni qan qohumunuz nə qədər cavan yaşda bu xəstəliyə tutulubsa, sizin də bu xəstəliyə tutulma riskiniz çoxalır.)
· Ailənin bir üzvündə iki növ xərçəng xəstəliyi aşkar edilibsə (məsələn süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi); (Əgər ananın yaşı 40-dan aşağıdırsa və hər iki süd vəzində xərçəng müəyyən edilibsə, qızının bu xəstəliyə tutulma ehtimalı 10 dəfə, 40 yaşdan yuxarıdırsa 5 dəfə çoxalır.)
· Atada və qardaşda döş vəzi xərçənginin olması sizin də tutulma riskinizi artırır;
· Ailənin eyni qanadında (ananın ailəsində və ya atanın ailəsində) süd vəzi və yumurtalıq xərçəngi varsa.
Bilin ki, hər kəs ata-anasından bir ədəd BRCA1 geni almaqdadır. Bu qayda BRCA2 geninə də aiddir. Ata və anadan uşağa normal və yaxud mutasiyalı (dəyişilmiş) döş vəzi xərçəngi geni keçə bilər. Anada və ya atada mutasiyalı bir gen varsa, hər uşağa bu genin keçmə ehtimalı 50%-dir və bu ehtimal uşağın cinsiyyətindən asılı deyil.
Onu da bilin ki, ailəsindən mutasiya keçirmiş BRCA geni qəbul edənlərin heç də hamısı süd vəzi xərçənginə tutulmur. Sadəcə, BRCA genində mutasiyanın olması xərçəng xəstəliyinə tutulma ehtimalını artırır. Ailədə SVX olduğu halda sizin qan qohumluğunuzun yaxınlıq dərəcəsi və o şəxsin xəstəliyə hansı yaşda tutulduğu mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, bibinizin, yaxud ananızın xəstə olmasının sizə təsiri fərqli olduğu kimi, ananızın xəstəliyə 40 yaşında, yoxsa 80 yaşında tutulması da fərqli təsir göstərir. Bir məqamı da yadda saxlayın ki, genetik süd vəzi xərçənginə əsasən gənc yaşlarda rast gəlinir. Ailədə 40 yaşdan əvvəl xərçəngə tutulma halı varsa, bunun genetik xərçəng olma ehtimalı yüksəkdir. Yadda saxlayın:
· Bir qadının BRCA1 genində dəyişiklik (mutasiya) varsa, yaşamının müəyyən dövründə süd vəzi, yaxud yumurtalıq xərçənginə tutulma ehtimalı 80%-ə qədər yüksəlir.
· BRCA2 genində mutasiya baş vermiş qadının süd vəzi xərçənginə tutulma ehtimalı 60%-ə qədər yüksəlir. Bu xəstələrin yumurtalıq xərçənginə tutulma ehtimalı da çoxalır.
· Ailədən mutasiyalı BRCA1 və ya BRCA2 geni almayan qadının xərçəng xəstəliyinə tutulma ehtimalı başqa qadınların xəstəliyə tutulma ehtimalına bərabərdir və əlavə müayinələrə ehtiyacı yoxdur.
Ona görə də, ailəsində süd vəzi xərçəngi olan qadınlara onkoloji cəhətdən sayıq olmağı və əvvəlki söhbətlərimizdə haqqında bəhs etdiyimiz simptomlara (əlamətlərə) diqqət yetirməyi məsləhət görürük.
· Süd vəzilərini 18 yaşından etibarən hər ay əllə müayinə etmək;
· Menstrual tsiklin ayrı-ayrı vaxtlarında tibbi müayinələrdən –USM-dən keçmək;
· 25 yaşından sonra hər 6 aydan bir mammoloqun konsultasiyasına getmək; 35 yaşdan sonra isə ildə 2 dəfə mammoqrafiyadan keçmək;
· 35 yaşdan sonra ildə 2 dəfə yumurtalıqların USM-i və ildə 2 dəfə qan serumunda CA125-i yoxlatmaq;
· Profilaktik dərialtı mastektomiya və dərialtı implantın qoyulması (30-35 yaşından sonra);
· 40-50 yaşından sonra profilaktik ovarioektomiya vacibdir.
Onu da nəzərə alın ki, ailəsində süd vəzi, yumurtalıq xərçəngi, yaxud hər ikisi olan qadın sağlamlığını sığortalamaq üçün genetik müayinədən keçə bilər. İlkin olaraq xərçəng xəstəliyinə tutulmuş xəstə qan verməlidir. Bu qan nümunəsində mutasiyalı gen müəyyən edildikdə ailənin digər üzvlərinin də genetik testdən keçməsi məsləhətdir.
Bəs riskli halların qarşısını ala bilən faktorlar hansılardır?
· Genin bütün daşıyıcıları xərçəng xəstəliyinə tutulmadığı kimi, prosesə başqa faktorların da təsir göstərdiyi ehtimal edilir;
· Uşağa süd əmizdirməyin SVX-yə tutulma riskini azaltdığı düşünülür;
· Çoxlu meyvə-tərəvəz yemək, qırmızı ətdən və heyvan mənşəli yağlardan az istifadə etmək məsləhətdir;
· Hədsiz kökəlmək süd vəzi xərçəngi olma ehtimalını artırır;
· Alkoqollu içkilərdən çox istifadə etmək riski çoxaldır;
· Düzənli idman etmək xərçəng olma riskini azaldır.
Hamı Ancelina Coli ola bilməz. Dünya şöhrətli aktrisanın imkanlarına malik olmaq da hər qadının nəsibi deyil. Amma onun kimi cəsur olmaq, öz taleyini özü həll etmək, vaxtında düzgün qərar vermək hər kəsin öz əlindədir. Qətiyyətli olun və həyat eşqinizi qoruyun. Yadda saxlayın: Sizin varlığınız çox adama lazımdır. Yaşayın və yaşadın!
