XXI əsrdə qlobal güc anlayışı sürətlə dəyişir. Uzun illər boyu dövlətlərin beynəlxalq təsir imkanları əsasən orduların sayı, hərbi texnika və xaricdə yerləşən bazalarla ölçülürdü. Bu gün isə texnologiya, iqtisadi güc, innovasiya və “yumşaq güc” anlayışları ən az hərbi qüvvə qədər, bəzən isə ondan da daha mühüm faktor hesab olunur.
“IntelliNews”un hesabatına görə, ABŞ 887 xarici hərbi baza ilə dünyada birinci yerdə, Türkiyə 133 hərbi baza ilə ikinci, Rusiya isə 29 baza ilə dördüncü pillədə qərarlaşıb. Maraaqlıdır ki, dünyanın əsas supergüclərindən biri Çin siyahıda yoxdur.
Şübhəsiz ki, hərbi bazalar dövlətlər üçün mühüm geosiyasi alətdir. Onlar həm təhlükəsizlik, həm logistika, həm də siyasi nüfuz baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Lakin müasir dünyada yalnız hərbi bazaların çoxluğu artıq qlobal liderlik üçün kifayət etmir. XXI əsrin əsas mübarizəsi iqtisadiyyat, texnologiya və informasiya üzərində qurulur.
Bu baxımdan Çin nümunəsi xüsusilə diqqət çəkir. Pekin ABŞ və ya Rusiya kimi dünyanın müxtəlif bölgələrində yüzlərlə hərbi baza yaratmağa çalışmır. Çin daha çox iqtisadi təsir mexanizmlərinə üstünlük verir. Xüsusilə Afrika qitəsində yollar, limanlar, enerji layihələri və infrastruktur sahəsinə milyardlarla dollar investisiya yatırır. Bir çox Afrika ölkəsi üçün Çin artıq əsas iqtisadi tərəfdaşlardan birinə çevrilib. Bu isə göstərir ki, müasir dövrdə iqtisadi asılılıq yaratmaq bəzən hərbi təsirdən daha güclü vasitəyə çevrilə bilir.
Texnologiya sahəsində üstünlük də artıq dövlətlərin taleyini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Süni intellekt, mikroçiplər, kibertəhlükəsizlik, kosmik texnologiyalar və rəqəmsal iqtisadiyyat sahəsində geri qalan ölkələrin yalnız hərbi güclə uzunmüddətli üstünlük qazanması çətin görünür. ABŞ-ın qlobal dominantlığının əsas səbəbi də təkcə hərbi bazalar deyil. Vaşinqtonun texnologiya şirkətləri, maliyyə sistemi, dolların beynəlxalq mövqeyi, universitetləri və media təsiri onun əsas üstünlük mənbələridir.
Rusiya nümunəsi də bu baxımdan diqqətçəkəndir. Moskva uzun illər hərbi gücü və xaricdəki bazaları ilə böyük dövlət statusunu qorumağa çalışıb. Lakin Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, yalnız hərbi arsenal müasir müharibələrdə qələbə üçün kifayət deyil. Müharibə Rusiyanın texnoloji geriliyini, istehsal və innovasiya sahəsində Qərblə müqayisədə geri qalmasını açıq şəkildə üzə çıxardı. Xüsusilə yüksək texnologiyalı silah sistemləri, dronlar, peyk rabitəsi və elektron müharibə vasitələri sahəsində yaşanan problemlər bunu daha aydın göstərdi.
Müasir müharibələrin xarakteri də dəyişib. Artıq döyüş meydanında yalnız tank və raketlər deyil, məlumat üstünlüyü, süni intellekt, peyk görüntüləri və rəqəmsal sistemlər həlledici rol oynayır. Hətta iqtisadi sanksiyalar belə bəzi hallarda hərbi əməliyyatlardan daha ağır nəticələr doğura bilir. Bu isə iqtisadiyyatın və texnologiyanın yeni əsrin əsas güc vasitəsinə çevrildiyini təsdiqləyir.
Türkiyənin hərbi bazalarının artması onun regional və beynəlxalq ambisiyalarının göstəricisidir. Ancaq uzunmüddətli perspektivdə Ankaranın qlobal gücə çevrilməsi yalnız hərbi iştirakla deyil, iqtisadi inkişaf, texnoloji istehsal, innovasiya və maliyyə imkanları ilə müəyyən olunacaq. Son illər Türkiyənin müdafiə sənayesində qazandığı uğurlar – pilotsuz uçuş aparatları, yerli texnologiyalar və hərbi istehsal sahəsində irəliləyişlər də məhz bu istiqamətin əhəmiyyətini göstərir.
Nəticə etibarilə, XXI əsrdə dünyanın taleyini yalnız ordular və xarici hərbi bazalar müəyyən etmir. Əsas mübarizə texnologiya, iqtisadiyyat və strateji təsir imkanları uğrunda gedir. Güclü iqtisadiyyata, innovasiya potensialına və texnoloji üstünlüyə malik ölkələr gələcəyin əsas qalibləri olacaq. Hərbi güc isə artıq təkbaşına qlobal liderlik üçün kifayət edən vasitə deyil.
