Երևանի Կապույտ մզկիթի արարողությունների սրահին տրվել է հայ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցի անունը։ Անվանատախտակը բացել է Իրանի փոխնախագահ Համիդ Փուրմոհամմադին։ Իրանի դեսպանատունը Հայաստանում հայտարարել է, որ նույն սրահում կտեղադրվի նաև բանաստեղծի կիսանդրին։ Դեսպանատան կողմից «Արմենպրեսին» տրամադրված տեղեկատվության մեջ մզկիթը ներկայացվել է որպես Իրանի և Հայաստանի պատմամշակութային ժառանգության խորհրդանիշ։ Ադրբեջանցիների պատմությունը այս հուշարձանի հետ կապված մնացել է ներկայացումից դուրս։
Հենց սա էլ առաջացնում է հիմնական բողոքը։ Ադրբեջանական ժողովրդի Երևանում գտնվող կրոնամշակութային հիշողության կարևոր հուշարձանը վերածվում է երկու երկրների բարեկամական հարաբերությունների ցուցադրման վայրի, իսկ այն ստեղծած և պահպանած պատմական միջավայրը դառնում է անտեսանելի։ Իրանի իշխանությունների մասնակցությունը այս հարաբերությունը վերածում է ավելի ծանր քաղաքական և բարոյական պատասխանատվության։
Կապույտ մզկիթի պատմությունը չի սկսվում հետագայում պատրաստված դիվանագիտական ներկայացումներից։ Պատմական աղբյուրների համաձայն՝ հուշարձանը կառուցվել է 1760-ական թվականներին Երևանի խան Հուսեյնալի խանի կողմից։ Համալիրը, իր աղոթասրահներով, խցերով և օժանդակ շինություններով, եղել է քաղաքի կրոնական կյանքի կարևոր կենտրոններից մեկը։
Այս ծագումը հաստատվում է նաև հայկական կողմի սեփական աղբյուրում։ Երևանի պաշտոնական զբոսաշրջային կայքը, հիմնվելով մզկիթի մուտքի մոտի արձանագրության վրա, նշում է, որ այն կառուցվել է Հուսեյնալի խանի կողմից 1766 թվականին։ Հուշարձանի «Կապույտ մզկիթ», «Հուսեյնալի խանի մզկիթ» և «Կապույտ ջամի» անունները նույնպես նշված են այդ աղբյուրում։
Մզկիթի կապը տեղի ադրբեջանական համայնքի հետ արտացոլվել է նաև արտասահմանյան գիտական ուսումնասիրություններում։ Անթրոպոլոգ Ցիպիլմա Դարիևայի «Central Asian Survey» ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրության մեջ նշվում է ադրբեջանալեզու շիա մուսուլմանների կարևոր դերը Երևանի քաղաքային կյանքում։ Հեղինակը ներկայացնում է նաև ճանապարհորդ Հենրի Լինչի նկարագրությունը, ըստ որի՝ Կապույտ մզկիթը շրջապատված է բազմաթիվ «թաթարական» տներով։ Այս փաստերը ցույց են տալիս, թե որքան անավարտ մոտեցում է հուշարձանը ադրբեջանցիների պատմական միջավայրից անջատելը։
Իրանի կողմից իր շահերի համար մզկիթի վերականգնմանը միջոցներ հատկացնելը չի փոխում այս պատմությունը։ Վերականգնող կողմը իրավունք չի ստանում հուշարձանի անցյալը վերաորոշել իր քաղաքական հարաբերություններին համապատասխան։ Պատերի «պահպանությունը» և դրանք կյանքի կոչող համայնքի հիշողության պահպանումը չեն կարող անջատվել միմյանցից։
Ավելին, խնդիրը չի սկսվել միայն ներկայիս արարողությունից։ Դարիևայի ուսումնասիրության մեջ ցույց է տրվում, որ Կապույտ մզկիթը պաշտոնական ներկայացումներում կապվում է Իրան-Հայաստան բարեկամության հետ, ճանաչվում է միայն որպես «պարսկական մզկիթ», և այս մոտեցումը մարգինալացնող բնույթ ունի։ Սա նշանակում է, որ ադրբեջանական հիշողությունը հետին պլան մղելու քննադատությունը գիտական աղբյուրում նույնպես հիմք ունի։
Իրանի իշխանությունները, որոնք իրենց ներկայացնում են որպես իսլամական համերաշխության պաշտպաններ, այստեղ լուրջ հակասության են բախվում։ Մուսուլմանական հուշարձանի պահապան լինելը պահանջում է հարգանք դրա բարոյական տերերի հիշողության նկատմամբ։ Ադրբեջանցիների՝ այդ մզկիթի հետ կապված պատմությունը ներկայացումից հանելը դատարկում է կրոնական համերաշխության պնդման բովանդակությունը։ Սա անհարգալից վերաբերմունք է մուսուլմանների պատմական հիշողության նկատմամբ, և Թեհրանը չի կարող խուսափել պատասխանատվությունից՝ նման պահվածքը մշակութային համագործակցություն անվանելով։
Իրանի ռեժիմի՝ տարածաշրջանում կայունության մասին հայտարարությունները նույնպես չեն կարող գնահատվել առանձին նրա իրական քաղաքականությունից։ Եվրոպական միության խորհուրդը 2024 թվականի մայիսի 14-ին, ընդլայնելով պատժամիջոցների մեխանիզմը, որպես հիմնական պատճառներից մեկը նշել է Իրանի կողմից Մերձավոր Արևելքի և Կարմիր ծովի տարածաշրջանում ոչ պետական զինված խմբավորումներին ռազմական աջակցությունը։
Զինված խմբավորումներին աջակցությունը, ճնշման հնարավորությունների ընդլայնումը և հարևան հասարակությունների զգայունությունների նկատմամբ անտարբեր վերաբերմունքը չեն ծառայում կայունության ամրապնդմանը։ Դրանք պայմաններ են ստեղծում լարվածության և առճակատման շարունակման համար։ Կապույտ մզկիթի դեպքում նույնպես երևում է, որ քաղաքական շահերը գերակա են փոխադարձ վստահությունից։ Թեհրանը, ընդլայնելով իր ազդեցության հնարավորությունները, հաշվի չի առնում այլ ժողովրդի հիշողության մեջ դրա առաջացրած դժգոհությունը։
Այս պարագայում Հայաստանի պատասխանատվությունը նույնպես չի վերանում։ Իր տարածքում գտնվող հուշարձանը պահպանելը պարտավորություն է ստեղծում նաև ճիշտ ներկայացնելու դրա պատմական պատկանելությունը։ Կապույտ մզկիթը Իրան-Հայաստան ժառանգության շրջանակներում ներկայացնելը ադրբեջանցիներին հաղորդում է այն ուղերձը, որ նրանց Երևանյան անցյալը չի ընդունվում։ Այս ուղերձը բացասաբար է անդրադառնում ժողովուրդների հաշտեցման վրա, թուլացնում է փոխադարձ վստահությունը և խաթարում խաղաղության հանրային հիմքերը։
Ադրբեջանի և Հայաստանի կողմից 2025 թվականին նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագրի հրապարակված տեքստում տեղ են գտել բարիդրացիական կամքը, մարդասիրական և մշակութային համագործակցության հնարավորությունները։ Այս ուղղությանը հասարակություններում վստահություն ստեղծելու համար պետք է փոխվի նաև վերաբերմունքը պատմական ժառանգության նկատմամբ։ Մի ժողովրդի հիշողությունը մյուս երկու պետությունների բարեկամության ներկայացումից հանելը չի ծառայում այդ նպատակին։
Կապույտ մզկիթի՝ ադրբեջանական ժողովրդի մշակութապատմական ժառանգությանը պատկանելությունը ճանաչելը տարածքային պահանջ չէ։ Սա պատմական ճշմարտության և այնտեղ ապրած մարդկանց հիշողության նկատմամբ հարգանքի պահանջ է։ Իրանը և Հայաստանը պետք է այս կապը ցույց տան պաշտոնական ներկայացումներում, տեղեկատվական ցուցանակներում և համալիրի պատմությունը բացատրող նյութերում։
Թեհրանի՝ կրոնական համերաշխության մասին խոսքերի արժեքը չափվում է նման պահերին։ Ադրբեջանական ժառանգության մարգինալացման արարողությանը բարձր մակարդակով մասնակցելը չի կարող համարվել համերաշխության օրինակ։ Իրանի իշխանությունները չպետք է Կապույտ մզկիթի պահպանմանը տրված իրենց աջակցությունը վերածեն քաղաքական գործիքի, որը ծածկում է ադրբեջանական հիշողությունը։
Երևանը պետք է վերանայի, թե այս քաղաքականությունը ուր է տանում իրեն։ Հայաստանի ապագան կայանում է միջազգային ճնշումների առջև կանգնած Իրանի ռեժիմի քաղաքական շահերին հարմարվելո՞ւ, թե՞ տարածաշրջանի հիմնական ուժային կենտրոններից մեկի՝ Արևելքը Արևմուտքին միացնող Ադրբեջանի հետ կայուն խաղաղություն և համագործակցություն հաստատելու մեջ։ Կապույտ մզկիթում ադրբեջանական հիշողությունը մարգինալացնող քայլերը թուլացնում են բարիդրացիական հայտարարությունների վստահելիությունը։ Եթե Հայաստանը ցանկանում է օգտվել խաղաղության առավելություններից, ապա պետք է հարևանի պատմական ժառանգության նկատմամբ հարգանքը դարձնի իր քաղաքական վարքագծի մի մասը։
