Dövlətçilik prosesində mürəkkəb və çoxşaxəli bir yol keçmiş xalqımızın tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması xüsusi yer tutur. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycanın müstəqilliyinin elan edilməsi təkcə milli tarixdə həlledici mərhələ deyil, həm də qlobal əhəmiyyətli bir hadisə idi. Müsəlman Şərqində ilk dəfə olaraq xalq təmsilçiliyi, siyasi plüralizm və vətəndaş bərabərliyi prinsiplərinə əsaslanan demokratik parlament dövləti yarandı.
Qısa müddətli ömrünə baxmayaraq, Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR) xalqımızın milli kimliyinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Məhz onda müasir dövlətçiliyin təməlləri qoyulub, əsas hakimiyyət institutları formalaşıb və müstəqil inkişaf üçün strateji istiqamətlər müəyyənləşdirilib. Onun tarixi əhəmiyyəti təkcə müstəqilliyin elan edilməsində deyil, həm də Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Azərbaycanın geri döndüyü siyasi və hüquqi modelin yaradılmasındadır.
Müsəlman Şərqində ilk demokratik dövlət kimi tarixə düşən ADR-in yaradılması son dərəcə mürəkkəb beynəlxalq mühitdə baş verib: Rusiya imperiyasının süqutundan sonra inqilabi proseslər, Birinci Dünya müharibəsi və Cənubi Qafqaza nəzarət uğrunda şiddətli mübarizə fonunda.
ADR-in yaradılması bütün müsəlman Şərqi üçün tarixi bir irəliləyiş oldu. Respublika regionda ilk parlamentli demokratik dövlət kimi hakimiyyət bölgüsü, çoxpartiyalı siyasi sistemi, milliyyətindən və dinindən asılı olmayaraq vətəndaşların bərabərliyi və demokratik səsvermə hüququ prinsiplərini təsbit etdi.
Qadınlara seçki hüququnun verilməsi xüsusilə əhəmiyyətli tarixi nailiyyət idi. Azərbaycan qadınları bir çox Avropa ölkələrinin qadınlarından daha tez seçkilərdə iştirak etmək hüququ qazandılar ki, bu da respublikanın mütərəqqi mahiyyətini nümayiş etdirdi.
Məhdud resurslara və daimi xarici təhlükəyə baxmayaraq, qısa müddət ərzində dövlət quruculuğu və islahatlar müstəvisində ciddi addımlar atıldı. Parlament və hökumət formalaşdırıldı, diplomatik xidmət və milli valyuta yaradıldı, silahlı qüvvələrin formalaşdırılmasına başlanıldı. Təhsil sistemindəki islahatlar çərçivəsində 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) yaradılması milli elmin, təhsilin və ölkənin intellektual elitasının inkişafında həlledici addım oldu.
Beynəlxalq səviyyədə tanınması istiqamətində ADR-in nümayəndə heyəti respublikanın müstəqilliyinin tanınması üçün Paris Sülh Konfransında iştirak etdi. 1920-ci ilin yanvarında Antanta Ali Şurası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini de-fakto tanıdı ki, bu da gənc dövlət üçün böyük diplomatik uğur oldu.
Regional əməkdaşlıq sistemi yaratmağa və Cənubi Qafqazda sülhü qorumağa çalışan ADR rəhbərliyi münaqişələrin diplomatik yolla həllini və qonşu dövlətlərlə münasibətlərin inkişafı prinsipini dəstəkləyirdi.
Lakin regiondakı siyasi vəziyyət son dərəcə qeyri-sabit olaraq qalırdı. Rusiya imperiyasının süqutundan sonra Cənubi Qafqaz böyük dövlətlərin siyasi və iqtisadi təsir uğrunda mübarizə apardığı bir məkana çevrildi. Xüsusilə Bakının neft ehtiyatları qlobal güc mərkəzlərinin diqqətini cəlb edirdi.
Bu şəraitdə gənc respublika eyni zamanda daxili dövlət quruculuğu və milli suverenliyin qorunması problemlərini həll etməyə məcbur oldu.
Bununla belə, Avropa və Asiya arasında strateji mövqeyi, zəngin neft ehtiyatlarının mövcudluğu və Cənubi Qafqazın beynəlxalq siyasətdə əsas rolu kimi amillər ADR-ə qarşı geosiyasi təzyiqlərin daha da artmasını şərtləndirirdi.
Bolşevik Rusiyası Azərbaycana həyati əhəmiyyətli neft mənbəyi və strateji cəhətdən mühüm ərazi kimi baxırdı. Eyni zamanda, Qərb gücləri bolşeviklərin güclənməsinin qarşısını almağa və bölgədə öz maraqlarını təmin etməyə çalışırdılar.
Daimi təzyiqlərlə üzləşən ADR rəhbərliyi ağır güzəştlərə getməyə məcbur oldu. Bəzi qərarlar dövləti qorumaq zərurəti ilə diktə olunsa da, bir sıra problemlər respublikanın mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə zəiflətdi. Bu baxımdan, əsas problemlər arasında siyasi qüvvələrin kifayət qədər konsolidasiya olunmamasını, məhdud hərbi imkanları, zəif təhlükəsizlik sistemini, iqtisadi çətinlikləri və beynəlxalq dəstəyə həddindən artıq inamı göstərmək olar.
Nəticədə, 1920-ci ilin yazında respublikanın vəziyyəti kəskin şəkildə pisləşdi. Sovet Rusiyası Azərbaycana siyasi və hərbi təzyiqi artırdı. Daxili qeyri-sabitlik, beynəlxalq təcrid və silahlı qüvvələrin zəifliyi dövlətin vəziyyətini xeyli çətinləşdirdi.
28 aprel 1920-ci ildə Qırmızı Ordunun hissələri Bakıya daxil olduqdan sonra Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti quruldu. ADR-in süqutu Azərbaycan xalqı üçün faciəli bir hadisə kimi tarixə düşdü və təxminən yetmiş il müstəqilliyin itirilməsinə səbəb oldu.
Lakin 1920-ci ildə Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra müstəqillik ideyası yox olmadı. O, xalqımızın ictimai yaddaşında və siyasi ənənəsində yaşamaqda davam etdi.
ADR-in təcrübəsi xalqımızın tarixi yaddaşında qaldı və XX əsrin sonunda dövlətçiliyin bərpası üçün həlledici təməl rolunu oynadı.
Buna görə də 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpası yeni bir dövlətin yaradılması kimi deyil, Sovet dövrü tərəfindən kəsilmiş tarixi varisliyin bərpası kimi qəbul edildi. Müasir Azərbaycan Respublikası rəsmi olaraq özünü ADR-in hüquqi varisi elan etdi və bununla da milli dövlətçiliyin varisliyini vurğuladı.
Milli lider Heydər Əliyevin və Prezident İlham Əliyevin müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi istiqamətində atdıqları addımlar müasir dövrdə Azərbaycanı Cənubi Qafqazda sabit, suveren və nüfuzlu bir dövlətə çevirdi.
SSRİ-nin süqutu Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasına yol açdı. 18 oktyabr 1991-ci ildə “Dövlət Müstəqilliyinin Bərpası haqqında” Qanun qəbul edildi və müasir Azərbaycan Respublikası ADR-in hüquqi varisi elan olundu.
Bu qərarın dərin tarixi əhəmiyyəti var idi. Azərbaycan 1920-ci ildə kəsilən dövlətçiliyinin davamlılığını bərpa etdi. Müstəqillik Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ənənələrinə qayıdış və onun siyasi irsinin davamı kimi qəbul edildi.
Lakin müstəqilliyin ilk illərində xalqımız daxili ictimai-siyasi böhran, iqtisadi tənəzzül, daxili qeyri-sabitlik təhlükəsi və bəzi hallarda satqınlıq, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin acı nəticələri kimi ağır sınaqlarla üzləşdi. Böyük mənada dövlət müstəqilliyimizə və ərazi bütövlüyümüzə ciddi təhdidlər yarandı.
Məhz bu məqamda müstəqilliyin formal şəkildə elan olunması ilə onun reallıqda təmin edilməsi arasında yerlə-göy qədər fərq olduğu sübuta yetirildi.
Bu baxımdan, müstəqil Azərbaycanın tarixində dönüş nöqtəsi böyük siyasətin patriarxı Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışı oldu. Onun fəaliyyəti Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunmasında əsas rol oynadı. Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında dövlət qurumlarının fəaliyyəti sabitləşdirildi, daxili siyasi xaosun qarşısı alındı, davamlı iqtisadi inkişafın və qüdrətli ordunun yaradılmasının təməli qoyuldu.
Xüsusilə Azərbaycanın neft siyasəti və ölkəyə genişmiqyaslı xarici investisiyalar cəlb etməyə, beynəlxalq mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirməyə imkan verən “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi.
Heydər Əliyevin formalaşdırdığı müstəqil Azərbaycanın strateji modeli güclü dövlətçilik, milli maraqların qorunması, çoxvektorlu diplomatiya və suverenliyin möhkəmləndirilməsi prinsiplərinə əsaslanırdı. Müasir müstəqil Azərbaycan dövlətçiliyinin təməli məhz həmin dövrdə qoyuldu.
2003-cü ilin oktyabr ayında Azərbaycan Prezidenti seçilən İlham Əliyev layiqli davamçı kimi dövlətçiliyimizin və müstəqilliyimizin möhkəmləndirilməsi siyasi kursunu inkişaf etdirərək bu müstəvidə qazandığımız uğurları daha yüksək zirvələrə qaldırdı. Onun müdrik siyasəti və strateji düşüncəsi sayəsində XXI əsrdə beynəlxalq mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirən Azərbaycan Cənubi Qafqazın aparıcı dövlətinə çevrildi.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında yeni uğurlara imza atan müasir Azərbaycan sabit dövlət qurumları, müstəqil xarici siyasəti, böyük beynəlxalq nüfuzu, enerji və nəqliyyat layihələrində aparıcı rolu ilə seçilir.
Ölkəmiz Avropa ilə Asiyanı birləşdirən beynəlxalq logistika və enerji marşrutlarında mühüm qovşaq rolunu oynayır, əsas infrastruktur təşəbbüslərində fəal iştirak edir və bir çox ölkələr üçün strateji tərəfdaş kimi mövqeyini gücləndirir.
Prezident İlham Əliyev ADR tarixinin dərslərinə xüsusi diqqət yetirir. Bu kontekstdə dövlət siyasətinin prioritetləri sırasında ordunun gücləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin edilməsi, milli birliyin və dövlət suverenliyinin qorunması, müstəqil xarici siyasət əsas hədəflərdir.
ADR-dən fərqli olaraq, müasir Azərbaycan sabit idarəetmə sisteminə, güclü silahlı qüvvələrə və geniş beynəlxalq əlaqələrə malikdir ki, bu da dövlətin milli maraqlarını müdafiə etmək qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Məhz bu reallığa söykənən siyasət nəticəsində 2020-ci ildə İkinci Qarabağ savaşında qazanılan Şanlı Qələbə və 2023-cü ildə keçirilən ildırımsürətli antiterror əməliyyatı ilə son 200 illik tariximizdə ilk dəfə işğal olunmuş ərazilərimiz azad edildi və suverenliyimiz tam bərpa olundu.
ADR-in və müasir Azərbaycanın tarixi göstərir ki, müstəqillik yalnız rəsmi bəyannamə deyil, həm də milli maraqları müdafiə etmək, daxili sabitliyi təmin etmək və müstəqil strateji siyasət yürütmək bacarığı tələb edir. Bu gün Azərbaycan mürəkkəb beynəlxalq mühitdə davamlı dövlətçiliyin və milli suverenliyin ardıcıl şəkildə möhkəmləndirilməsi nümunəsini sərgiləyir.
Bu isə o deməkdir ki, 108 il əvvəl ADR-in ilk dəfə yüksəltdiyi üçrəngli bayraq bu gün etibarlı əllərdədir və “Dəmir Yumruq” bu reallığı qorumaq əzmindədir.
Sahil İsgəndərov, politoloq
