İkinci Qarabağ müharibəsi Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsini köklü şəkildə dəyişdirən hadisə kimi tarixə düşdü. Bu müharibə təkcə ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yekunlaşmadı, eyni zamanda regionda onilliklərdir davam edən status-kvonu dağıtdı. Azərbaycan hərbi-siyasi qələbə ilə yeni reallıq formalaşdırdı və bu reallıq region ölkələrinin davranış modelinə birbaşa təsir göstərdi. Müharibədən sonra yaranan situasiya göstərdi ki, artıq “dondurulmuş münaqişə” anlayışı keçmişdə qalıb. Yeni mərhələ isə əməkdaşlıq, kommunikasiya xətlərinin açılması və inteqrasiya üzərində qurulmağa başlayıb.
Bu kontekstdə Ermənistan üçün də tamamilə fərqli bir geosiyasi mərhələ başlayıb. Uzun illər regionda forpost funksiyası daşıyan bu ölkə tədricən həmin statusdan uzaqlaşmağa məcbur qalır. Xüsusilə Rusiyadan asılılıq modeli artıq əvvəlki kimi effektiv görünmür. Ermənistan cəmiyyətində və siyasi elitasında alternativ təhlükəsizlik və inkişaf modelləri axtarışı güclənib. Bu isə faktiki olaraq Rusiyanın vassallıq sistemindən çıxış prosesinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.
Maraqlıdır ki, bu transformasiya yalnız itkilərlə deyil, müəyyən mənada qazanclarla da müşayiət olunur. Ermənistan ilk dəfə olaraq real regional əməkdaşlıq imkanları ilə üz-üzə qalıb. Əgər bu imkanlardan düzgün istifadə edilərsə, ölkə uzunmüddətli blokada vəziyyətindən çıxa bilər. Bu baxımdan, 44 günlük müharibənin nəticələri paradoksal şəkildə Ermənistan üçün də yeni perspektivlər açır.
Azərbaycan isə bu prosesdə yalnız qalib tərəf kimi çıxış etmir. Rəsmi Bakı postmünaqişə dövründə sülh gündəliyini aktiv şəkildə irəli sürən əsas aktora çevrilib. Azərbaycan beynəlxalq ictimaiyyətə göstərdi ki, hərbi qələbə revanşizm üçün deyil, sülh üçün platformadır. Bu yanaşma diplomatik müstəvidə də açıq şəkildə müşahidə olunur. Bakı hər addımda regional əməkdaşlıq və kommunikasiyaların açılması təşəbbüsləri ilə çıxış edir.
Bu kontekstdə Türkiyə faktorunun rolu xüsusi qeyd olunmalıdır. Ankara müharibədən sonra regionda normallaşma prosesinin əsas təşviqçilərindən biri kimi çıxış edir. Türkiyənin Ermənistanla münasibətləri bərpa etməyə yönəlik addımları bunun bariz nümunəsidir. Son olaraq Türkiyə Prezidentinin müavini Cevdet Yılmazın İrəvanda keçirilən Avropa Siyasi Birliyinin Sammiti çərçivəsində Nikol Paşinyan ilə görüşü bu prosesin davamı kimi qiymətləndirilir.
Görüş zamanı nəqliyyat, gömrük, enerji və rəqəmsal infrastruktur kimi sahələrdə əməkdaşlıq imkanlarının müzakirə edilməsi təsadüfi deyil. Bu, regionda yeni iqtisadi inteqrasiya modelinin formalaşdığını göstərir. Xüsusilə kommunikasiya xətlərinin açılması məsələsi Cənubi Qafqazın gələcək iqtisadi arxitekturasını müəyyənləşdirə bilər.
Simvolik baxımdan isə Ani körpüsünün birgə bərpası barədə memorandum xüsusi diqqət çəkir. Bu layihə sadəcə infrastruktur təşəbbüsü deyil, həm də etimad quruculuğu mexanizmidir. Tarixi miras üzərindən əməkdaşlıq qurmaq tərəflər arasında psixoloji baryerlərin aradan qaldırılmasına xidmət edir. Bu isə uzunmüddətli sülh üçün vacib elementlərdən biridir.
Əslində Türkiyə–Ermənistan yaxınlaşması daha çox Ermənistanın maraqlarına cavab verir. Çünki bu ölkə uzun illərdir Türkiyə ilə qapalı sərhədlərin iqtisadi yükünü daşıyır. Sərhədlərin açılması Ermənistan üçün yeni bazarlara çıxış, tranzit imkanları və investisiya axını deməkdir. Bu baxımdan normallaşma prosesi Ermənistan üçün iqtisadi nəfəs rolunu oynaya bilər.
Digər tərəfdən, Ermənistanın uzun illər davam etdirdiyi ərazi iddiaları və “soyqırımı” narrativi bu prosesin qarşısında əsas maneələrdən biri olub. Lakin son diplomatik dinamika göstərir ki, bu məsələlər tədricən arxa plana keçir. Reallıq siyasəti ideoloji yanaşmaları üstələməyə başlayır. Bu isə regionda daha praqmatik münasibətlər sisteminin formalaşmasına gətirib çıxarır.
44 günlük müharibədən sonra yaranan reallıq göstərdi ki, güc balansı artıq dəyişib. Azərbaycan regionun əsas siyasi və iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevrilib. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik isə bu mövqeni daha da gücləndirir. Ermənistan isə bu yeni balansı qəbul etməyə və ona uyğunlaşmağa məcburdur.
Bu mərhələdə əsas sual ondan ibarətdir ki, Ermənistan bu tarixi şansı necə dəyərləndirəcək. Əgər İrəvan konstruktiv mövqe sərgiləyərsə, regionda yeni əməkdaşlıq platformaları yarana bilər. Əks halda isə köhnə siyasətin davamı Ermənistanı daha da təcrid vəziyyətinə sala bilər.
Nəticə etibarilə, 44 günlük müharibə yalnız hərbi qələbə deyil, həm də geosiyasi transformasiya nöqtəsi oldu. Bu transformasiya regionda yeni münasibətlər sisteminin əsasını qoydu. Azərbaycan bu prosesdə sülh təşəbbüsləri ilə çıxış edərək konstruktiv rol oynayır. Türkiyə isə bu siyasətin əsas tərəfdaşlarından biridir. Ermənistan üçün isə seçim aydındır: ya yeni reallıqlara uyğunlaşmaq, ya da köhnə yanaşmaların girovunda qalmaq.
Bütün bunlar göstərir ki, Cənubi Qafqaz artıq postmünaqişə mərhələsindən post-sülh quruculuğu mərhələsinə keçid edir. Bu keçidin uğurlu olub-olmaması isə tərəflərin siyasi iradəsindən asılı olacaq.
Sevinc MƏHƏRRƏMOVA
