Nobel mükafatı alan dövlət başçıları arasında həm münaqişələrin həllinə və sülh proseslərinə töhfə verənlər, həm də demokratiya və insan hüquqları uğrunda mübarizəsi ilə tanınan şəxslər var. Onların bir qismi mükafatı prezident olduğu dövrdə, digərləri isə bu vəzifəyə gəlməzdən əvvəl və ya prezidentlikdən ayrıldıqdan sonra alıb.
Nobel Sülh Mükafatı siyasət aləmində ən prestijli, eyni zamanda ən çox mübahisə doğuran mükafatdır.
Modern.az Nobel mükafatının tarixinə nəzər salaraq laureat almış prezidentləri, onların hansı fəaliyyətlərinə görə mükafatlandırıldıqlarını və bu mükafatı hansı dövrdə aldıqlarını araşdırıb.
Burada mühüm məqam şəxsin mükafatı aldığı vaxt prezident olub-olmamasıdır. Məsələn, Teodor Ruzvelt, Vudro Vilson, Barak Obama və Xuan Manuel Santos prezident olduqları dövrdə laureat seçiliblər. Cimmi Karter isə Nobel Sülh Mükafatını prezidentlikdən ayrıldıqdan sonra alıb. Nelson Mandela və Lex Valensa da mükafatlandırıldıqları vaxt hələ prezident deyildilər.
Prezident olduğu dövrdə Nobel alanlar
Teodor Ruzvelt – Nobel alan ilk ABŞ prezidenti
ABŞ-ın 26-cı prezidenti Teodor Ruzvelt 1906-cı ildə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb. O, bu mükafatı alan ilk dövlət başçısı kimi tarixə düşüb.
Ruzvelt 1904–1905-ci illərdə Rusiya ilə Yaponiya arasında gedən müharibənin başa çatdırılması istiqamətində vasitəçilik edib. Nobel Komitəsi onun iki böyük dövlət arasında sülhün əldə olunmasına verdiyi töhfəni əsas götürüb.
Bununla belə, Ruzveltin mükafatlandırılması həmin dövrdə də birmənalı qarşılanmayıb. Onun xarici siyasəti və ABŞ-ın hərbi-siyasi fəaliyyətindəki rolu ilə bağlı tənqidlər mövcud idi. Bu fakt Nobel mükafatının siyasi liderlərə verilməsinin tarixən müzakirələr doğurduğunu göstərir.
Vudro Vilson – Millətlər Liqasının yaradılmasına görə
ABŞ-ın 28-ci prezidenti Vudro Vilson 1919-cu ildə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb. Mükafat onun Birinci Dünya müharibəsindən sonra sülhün təmin edilməsi və Millətlər Liqasının yaradılmasındakı roluna görə verilib.
Vilsonun təşəbbüsləri beynəlxalq münasibətlərdə kollektiv təhlükəsizlik ideyasının inkişafına təsir göstərib. Millətlər Liqası sonradan fəaliyyətini dayandırsa da, onun yaradılması beynəlxalq təşkilatlar vasitəsilə münaqişələrin qarşısının alınması ideyasının tarixində mühüm mərhələ hesab olunur.
Mixail Qorbaçov – Soyuq müharibənin başa çatmasına görə
SSRİ-nin prezidenti Mixail Qorbaçov 1990-cı ildə Nobel Sülh Mükafatı alıb. Nobel Komitəsi onun Şərq və Qərb münasibətlərində baş verən əsaslı dəyişikliklərdəki aparıcı rolunu qeyd edib.
Lakin bu qərar Azərbaycan üçün ziddiyyətli və acı simvolizm daşıyır. Çünki elə Qorbaçovun əmri ilə 1990-cı ilin 20 yanvarında Sovet ordusu Bakıya daxil oldu və onlarla dinc sakinləri qətlə yetirildi. Yəni dünya Qorbaçovu “sülh adamı” kimi tanıyarkən, Azərbaycan xalqı onu “Qanlı Yanvarın memarı” kimi xatırlayır.
Oskar Arias Sançes – Mərkəzi Amerikada sülh təşəbbüsləri
Kosta-Rikanın prezidenti Oskar Arias Sançes 1987-ci ildə Nobel Sülh Mükafatı alıb. O, Mərkəzi Amerikada uzun müddət davam edən silahlı münaqişələrin həlli üçün hazırladığı sülh planına və region ölkələri arasında razılaşmanın əldə olunmasına verdiyi töhfəyə görə mükafatlandırılıb.
Nobel Komitəsi onun təşəbbüslərinin regionda sabitlik və sülh üçün zəmin yaratdığını vurğulayıb.
Kim De Cun – Demokratiya və Koreyalararası barışıq
Cənubi Koreyanın prezidenti Kim De Cun (Kim Dae-jung) 2000-ci ildə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb. Mükafat ona ölkəsində və Şərqi Asiyada demokratiya və insan hüquqları uğrunda fəaliyyətinə, həmçinin Şimali Koreya ilə sülh və barışıq istiqamətindəki səylərinə görə verilib.
Kim De Cunun prezidentliyi dövründə Koreya yarımadasında dialoq imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində addımlar atılıb. Onun fəaliyyəti iki Koreya arasında münasibətlərin yaxşılaşdırılması cəhdləri ilə yadda qalıb.
Barak Obama – Prezidentliyinin ilk ilində Nobel
ABŞ-ın 44-cü prezidenti Barak Obama 2009-cu ildə, vəzifəyə başladıqdan səkkiz aydan az müddət sonra Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb.
Nobel Komitəsi qərarını onun beynəlxalq diplomatiyanı və xalqlar arasında əməkdaşlığı gücləndirmək səyləri ilə əsaslandırıb. Komitə nüvə silahlarından azad dünya ideyasına verilən dəstəyi də xüsusi qeyd edib.
Obamanın mükafatlandırılması geniş müzakirələrə səbəb olub. Tənqidçilər onun prezidentliyinin ilk mərhələsində konkret nəticələrin hələ məhdud olduğunu bildirirdilər. Beləliklə, bu nümunə Nobel Sülh Mükafatının yalnız artıq əldə edilmiş nəticələrə deyil, siyasi liderlərin təşəbbüslərinə və gələcək istiqamətlərə də diqqət yetirə bildiyini göstərir.
Ellen Conson-Sirleaf – Nobel alan ilk demokratik seçilmiş qadın dövlət başçısı
Liberiyanın prezidenti Ellen Conson-Sirleaf 2011-ci ildə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb. O, Leymah Qboui və Yəmənli hüquq müdafiəçisi Təvəkkül Karmanla birlikdə mükafatlandırılıb.
Nobel Komitəsi onların qadınların təhlükəsizliyi, hüquqları və sülh quruculuğunda iştirak imkanları uğrunda zorakılıqsız mübarizəsini qeyd edib.
Sirleaf Afrika tarixində demokratik yolla seçilmiş ilk qadın dövlət başçısı kimi də tanınır. Onun mükafatı qadınların siyasi proseslərdə və münaqişələrin həllində iştirakının əhəmiyyətini önə çıxarıb.
Xuan Manuel Santos – Kolumbiyada münaqişənin həlli istiqamətində səylər
Kolumbiyanın prezidenti Xuan Manuel Santos 2016-cı ildə Nobel Sülh Mükafatı alıb. O, ölkədə yarım əsrdən çox davam edən silahlı münaqişəyə son qoymaq istiqamətində göstərdiyi səylərə görə mükafatlandırılıb.
Santos hökuməti ilə FARC silahlı qrupu arasında sülh danışıqları nəticəsində razılaşma əldə olunub. Razılaşmanın ilkin variantı referendumda rədd edilsə də, sonradan yenilənmiş sənəd imzalanıb və parlament tərəfindən təsdiqlənib.
Nobel Komitəsi Santosun sülh prosesini davam etdirmək səylərini, həmçinin münaqişədən zərər çəkmiş insanların hüquqlarının qorunmasına yönələn yanaşmanı vurğulayıb.
Ənvər əs-Sadat – İsraillə sülhə görə Nobel aldı
Misir prezidenti Ənvər əs-Sadat 1978-ci ildə İsrailin Baş naziri Menahem Beginlə birlikdə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb. Onlar Misirlə İsrail arasında sülhün əldə olunmasına yönələn səylərinə görə mükafatlandırılıblar.
1977-ci ildə Sadat Qüdsə səfər edərək İsraillə sülh danışıqlarına hazır olduğunu bəyan edib. ABŞ prezidenti Cimmi Karterin vasitəçiliyi ilə aparılan danışıqlar nəticəsində 1978-ci ildə Kemp-Devid razılaşmaları əldə olunub.
1979-cu ildə isə Misir və İsrail sülh müqaviləsi imzalayıb. Razılaşmaya əsasən, İsrail Sinay yarımadasını Misirə qaytarıb və Misir İsraillə sülh müqaviləsi imzalayan ilk ərəb dövləti olub.
Nobel mükafatını prezidentlikdən əvvəl alanlar
Lex Valensa – Əvvəl Nobel, sonra prezidentlik
Polşada həmkarlar ittifaqı hərəkatının lideri olmuş Lex Valensa 1983-cü ildə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb. O, ölkədə müstəqil həmkarlar ittifaqları və insan hüquqları uğrunda zorakılıqsız mübarizəsinə görə mükafatlandırılıb.
Valensa 1990-cı ildə Polşanın prezidenti seçilib. Beləliklə, o, Nobel laureatı statusunu prezident olmamışdan əvvəl qazanıb.
Nelson Mandela – Aparteidə qarşı mübarizənin siması
Cənubi Afrika Respublikasının gələcək prezidenti Nelson Mandela 1993-cü ildə Nobel Sülh Mükafatı alıb. O, həmin mükafatı ölkədə aparteid rejiminin dinc yolla sona çatdırılması və demokratik quruluşa keçidin əsaslarının yaradılması istiqamətindəki fəaliyyətinə görə sabiq prezident Frederik Villem de Klerklə bölüşüb.
Mandela 1994-cü ildə ölkənin prezidenti seçilib. Buna görə onun Nobel mükafatını prezidentlik dövründə aldığı barədə fikir doğru deyil.
Mandela və de Klerkin birgə mükafatlandırılması siyasi rəqiblərin danışıqlar yolu ilə ortaq həllə gəlməsinin nümunəsi kimi təqdim olunub.
Şimon Peres – İsrail-Fələstin sülh prosesinə görə
İsrailin sabiq prezidenti Şimon Peres 1994-cü ildə Nobel Sülh Mükafatı alıb. O, İsrailin o zamankı baş naziri İsxak Rabin və Fələstin lideri Yasir Ərəfatla birlikdə Oslo razılaşmaları və Yaxın Şərqdə sülh prosesinə verdikləri töhfəyə görə mükafatlandırılıb.
Peres Nobel laureatı olanda İsrailin xarici işlər naziri idi. O, yalnız 2007-ci ildə ölkənin prezidenti seçilib. Bu da Nobel mükafatının şəxsin prezidentlik fəaliyyəti ilə deyil, başqa dövlət vəzifəsində gördüyü işlərlə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.
Yasir Ərəfat – Yaxın Şərqdə sülh təşəbbüsləri
Fələstin lideri Yasir Ərəfat 1994-cü ildə Şimon Peres və İsxak Rabinlə birlikdə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb. Mükafat Oslo razılaşmaları vasitəsilə İsrail-Fələstin münaqişəsinin həlli üçün yaradılan imkanlara görə verilib.
Ərəfat Nobel mükafatı aldığı dövrdə Fələstin Milli Administrasiyasının prezidenti kimi də göstərilir. Buna görə onun statusunu yalnız “prezident seçilməzdən əvvəl mükafat alanlar” qrupuna aid etmək düzgün olmaz; onun siyasi statusu və vəzifə tarixçəsi ayrıca nəzərə alınmalıdır.
Xose Ramos-Orta – Şərqi Timorun müstəqilliyi və sülh
Şərqi Timorun gələcək prezidenti Xose Ramos-Orta 1996-cı ildə Nobel Sülh Mükafatı alıb. O, ölkəsinin müstəqilliyi və İndoneziya ilə münaqişənin ədalətli, dinc yolla həlli istiqamətindəki fəaliyyətinə görə yepiskop Karlos Filipe Ximenes Belu ilə birlikdə mükafatlandırılıb.
Ramos-Orta sonradan Şərqi Timorun prezidenti olub. Onun nümunəsi də laureatların bir qisminin mükafatı siyasi rəhbər vəzifəyə gəlməzdən əvvəl aldığını təsdiqləyir.
Prezidentlikdən sonra Nobel alanlar
Cimmi Karter – Sülh fəaliyyəti prezidentlikdən sonra da davam etdi
ABŞ-ın 39-cu prezidenti Cimmi Karter 2002-ci ildə Nobel Sülh Mükafatı alıb. O, 1977–1981-ci illərdə prezident olub, mükafatı isə vəzifədən ayrıldıqdan sonra beynəlxalq münaqişələrin həlli, demokratiya və insan hüquqları istiqamətində onilliklər boyu göstərdiyi səylərə görə qazanıb.
Karterin prezidentliyi dövründə Misir və İsrail arasında Kemp-Devid razılaşmasının əldə olunmasına vasitəçilik etməsi də onun sülh fəaliyyətinin mühüm hissəsi sayılır. Prezidentlikdən sonra isə o, Karter Mərkəzi vasitəsilə münaqişələrin həlli, seçkilərin müşahidəsi və insan hüquqlarının müdafiəsi sahəsində fəaliyyətini davam etdirib.
Bu nümunə Nobel mükafatının yalnız dövlət başçısının vəzifədə olduğu müddətdə gördüyü işlərə görə verilmədiyini göstərir.
Martti Ahtisaari – Münaqişələrin həllində vasitəçilik
Finlandiyanın sabiq prezidenti Martti Ahtisaari 2008-ci ildə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb. O, beynəlxalq münaqişələrin həlli istiqamətində bir neçə qitədə, onilliklər boyu göstərdiyi vasitəçilik fəaliyyətinə görə mükafatlandırılıb.
Ahtisaari 1994–2000-ci illərdə Finlandiyanın prezidenti olub. Nobel mükafatını isə prezidentlik müddəti başa çatdıqdan sonra alıb. Onun fəaliyyəti beynəlxalq danışıqlarda vasitəçilik və münaqişələrin siyasi yolla həlli məsələlərinin əhəmiyyətini ön plana çıxarıb.
Bəs niyə bütün bu şəxslərə Nobel verilib?
Sadalanan nümunələr göstərir ki, Nobel Sülh Mükafatının laureatları vahid siyasi və ya ideoloji xətt üzrə seçilməyib. Bəzi şəxslər müharibələrin dayandırılmasına və sülh sazişlərinin əldə olunmasına, digərləri insan hüquqları, demokratiya, qadınların hüquqları və beynəlxalq dialoq istiqamətindəki fəaliyyətlərinə görə mükafatlandırılıblar.
Eyni zamanda, laureatların mükafatlandırılması onların bütün siyasi qərarlarının və fəaliyyətlərinin birmənalı qəbul edilməsi demək deyil. Bəzi qərarlar mükafat verildiyi vaxtdan etibarən ictimai və siyasi müzakirələrə səbəb olub.
