Modern.az

Vaşinqton, Moskva, Pekin masası, dünya üç güc arasında bölünür

Vaşinqton, Moskva, Pekin masası, dünya üç güc arasında bölünür

Aktual

Bu gün, 16:00

İndi dünyanı düşündürən suallar içərisində Tramp, Putin və Si Cinpin görüşünün niyə məhz indi baş tutması, İran amilinin bu masaya nə gətirməsi, Avropa və Cənubi Qafqazı hansı geosiyasi dəyişikliklərin gözləməsi kimi məqamlar önə çıxıb.

Dünya siyasətində elə görüşlər var ki, onların əhəmiyyəti iştirak edən şəxslərin kimliyi ilə ölçülür. ABŞ Prezidenti Donald Trampın, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin və Çin lideri Si Cinpinin qarşıdakı görüşü də belə hadisələrdəndir.

Görüş Çinin Şençjen şəhərində, Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC) sammiti çərçivəsində keçiriləcək. Bu, üç ölkə liderinin ilk rəsmi üçtərəfli görüşü kimi təqdim olunur. Görüşün keçiriləcəyi Ağ Ev, Kreml və Çin Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən təsdiqlənib.

Bu görüş dünya səviyyəsində bir hadisədir. Söhbət dünyanın ən böyük hərbi, iqtisadi və nüvə potensialına malik üç dövlətinin rəhbərlərinin eyni masada əyləşməsindən gedir.

Amma maraqlısı odur ki, üç lider bir-biri ilə münasibətləri yaxşılaşdırmağa, yoxsa mövcud dünya nizamının qaydalarını yenidən müəyyənləşdirməyə çalışır?

Görüşün vaxtı da təsadüfi sayıla bilməz. Ukrayna müharibəsi davam edir, Yaxın Şərqdə İran ətrafında hərbi-siyasi gərginlik yaşanır, ABŞ–Çin rəqabəti yeni mərhələyə keçir, Avropa isə öz təhlükəsizliyinin gələcəyi ilə bağlı ciddi suallarla üz-üzədir. Bütün bu proseslərin kəsişdiyi nöqtədə Tramp, Putin və Si Cinpin görüşü baş tutur.

Tarixdə bu üç dövlətin liderləri müxtəlif beynəlxalq tədbirlərdə eyni məkanda olublar. Məsələn, 2019-cu ildə Osakada keçirilən G20 sammitində ABŞ, Rusiya və Çin rəhbərləri iştirak edirdilər. Lakin həmin tədbir üç liderin ayrıca üçtərəfli danışıqları formatında keçirilməmişdi.

İndi isə ilk dəfə üç liderin ayrıca siyasi müzakirə aparması nəzərdə tutulur. Bu görüşə münasibətdə tez-tez 1945-ci il Yalta konfransı yada salınır. Həmin vaxt ABŞ Prezidenti Franklin Ruzvelt, Böyük Britaniyanın Baş naziri Uinston Çörçill və SSRİ rəhbəri İosif Stalin müharibədən sonrakı Avropanın siyasi gələcəyini müzakirə etmişdilər.

Ancaq tarixi analogiyanı olduğu kimi indiki vəziyyətə köçürmək olmaz. Yaltada qalib müttəfiqlər müharibədən sonrakı nizamı müzakirə edirdilər. Şençjendə isə ortaq hərbi qələbəsi və vahid siyasi proqramı olmayan, bir-birinə rəqib və eyni zamanda bir sıra məsələlərdə maraqları üst-üstə düşən üç dövlətin liderləri görüşür. Buna görə bu görüşü indidən “yeni Yalta” adlandırmaq siyasi baxımdan şişirtmə olardı. Bununla belə, böyük güclərin kiçik və orta dövlətlərin taleyi barədə öz aralarında qərar verməsi ehtimalı ilə bağlı narahatlıq tamamilə realdır.

İlkin təəssürat odur ki, Donald Tramp üçün əsas məsələ ABŞ-nin qlobal liderliyini nümayiş etdirmək, rəqibləri ilə birbaşa danışıq kanallarını açıq saxlamaq və nüvə silahlarının məhdudlaşdırılması istiqamətində siyasi nəticə əldə etməkdir.

Putin üçün görüşün başqa əhəmiyyəti var. Rusiya lideri Qərblə münasibətlərdə yaranmış təcrid görüntüsünü zəiflətmək, Moskvanın dünya siyasətində hələ də əsas qərarverici mərkəzlərdən biri olduğunu göstərmək istəyir. Üçtərəfli görüş onun üçün həm siyasi legitimlik, həm də diplomatik status məsələsidir.

Si Cinpin isə Çinin beynəlxalq sistemdəki çəkisini nümayiş etdirmək, Pekinin ABŞ və Rusiya ilə eyni səviyyədə qlobal məsələləri müzakirə edən güc mərkəzi olduğunu göstərmək istəyir.

Son dövrlərdə Vaşinqtonla Moskva arasında təmasların intensivləşməsi belə iddialar yaradır ki, ABŞ Rusiyanı müəyyən siyasi güzəştlərə hazırlayıb və indi onunla daha rahat əməkdaşlıq edə bilir. Bu yanaşmanın müəyyən əsasları olsa da, prosesi Rusiyanın ABŞ-ın istədiyi vəziyyətə gətirilməsi kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

Ukrayna müharibəsi Rusiyanın iqtisadi və texnoloji imkanlarına ciddi təzyiq yaradıb. Qərbin sanksiyaları Moskvanın iqtisadi əlaqələrinin istiqamətini dəyişib, Çinlə münasibətlərdə Rusiyanın asılılığını artırıb. ABŞ isə bu vəziyyətdən diplomatik üstünlük əldə etmək üçün istifadə etməyə çalışır.

Ancaq Moskva öz xarici siyasət prioritetlərindən imtina etməyib. Rusiya Ukraynada müharibənin öz şərtləri əsasında başa çatmasını istəyir, Qərbin təhlükəsizlik sistemində özünə yer tələb edir və beynəlxalq sanksiyaların yumşaldılmasında maraqlıdır. Əslində, burada daha maraqlı bir model də görünür: maraqlar üst-üstə düşəndə əməkdaşlıq, ziddiyyət yarandıqda rəqabət yaranır. Bu, klassik dostluq münasibətindən uzaqlaşmaq, tranzaksion diplomatiya, yəni konkret maraqlar və qarşılıqlı fayda əsasında qurulan münasibətlər deməkdir. ABŞ-ın Rusiya ilə dialoqu həm də Moskvanın Pekindən strateji asılılığını azaltmaq imkanlarını araşdırmaq cəhdi kimi şərh oluna bilər.

Rusiya ilə Çin arasında münasibətlər son illərdə xeyli dərinləşib. Ukrayna müharibəsindən sonra Moskvanın Qərb bazarlarından və texnologiyalarından məhrum olması Pekinin əhəmiyyətini daha da artırıb.

ABŞ–Çin İqtisadi və Təhlükəsizlik Münasibətlərinin Araşdırılması Komissiyasının 2026-cı il hesabatında göstərilir ki, Rusiya Çin üçün enerji, ticarət, hərbi texnologiyalar və geosiyasi əməkdaşlıq baxımından mühüm tərəfdaşa çevrilib. Rusiya Çinə ehtiyac duyur, amma Pekinin kiçik tərəfdaşına çevrilmək istəmir. Çin Rusiyanın Qərbə qarşı mövqeyindən faydalanır, lakin Moskvanın bütün risklərini öz üzərinə götürmək niyyətində görünmür. ABŞ isə bu ziddiyyətdən istifadə edə bilər. Vaşinqton üçün ideal ssenari Çin–Rusiya yaxınlığının zəifləməsi, Moskvanın Pekindən asılılığının azalması və Çinin ABŞ-la münasibətlərdə daha ehtiyatlı davranmasıdır. Lakin Çin də öz hesabını aparır. Pekin Vaşinqtonla iqtisadi münasibətləri qorumaq istəyir, eyni zamanda Rusiyanı itirmək niyyətində deyil. Deməli, bu görüş Çini Rusiyadan ayırmaq üçün diplomatik sınaq ola bilər, amma belə bir nəticənin əldə olunacağı hələ görünmür.

Görüşün ən həssas mövzularından birinin İran olacağı gözlənilir. Bunun səbəbi aydındır. 2026-cı il fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatlara başlaması Yaxın Şərqdə yeni münaqişə mərhələsi yaradıb. Apreldə atəşkəs əldə olunsa da, sonrakı razılaşmalar davamlı sülhə çevrilməyib. ABŞ Konqresinin Araşdırma Xidmətinin sentyabr ayına olan hesabatında tərəflər arasında məhdud hərbi zərbələrin yenidən başlandığı, Vaşinqtonun sanksiya təzyiqini artırdığı bildirilir. Bu müharibə ABŞ üçün yalnız hərbi əməliyyat məsələsi deyil. Burada siyasi reputasiya, regional nüfuz, enerji təhlükəsizliyi və müttəfiqlərlə münasibətlər də sınağa çəkilir. Vaşinqton İrana qarşı hərbi gücünü nümayiş etdirsə də, bu, Tehranın siyasi iradəsinin və regional təsir imkanlarının tamamilə aradan qaldırıldığı anlamına gəlmir. Müharibənin uzanması ABŞ üçün maliyyə və hərbi resurs yükünü artırır, Vaşinqtonun Yaxın Şərqdəki strategiyasına dair suallar yaradır. İran məsələsinin Tramp, Putin və Si Cinpin görüşündə müzakirəsi bu baxımdan real görünür. Çünki İran üç dövlətin maraqlarının kəsişdiyi ölkədir.

Rusiya İranla hərbi-siyasi əməkdaşlığını dərinləşdirir. Çin üçün İran enerji təhlükəsizliyi, Asiya ilə Yaxın Şərq arasındakı iqtisadi əlaqələr və regional geosiyasi balans baxımından əhəmiyyətlidir. ABŞ isə İranın nüvə proqramını, raket potensialını və regiondakı təsir imkanlarını öz təhlükəsizliyi üçün ciddi məsələ hesab edir.

"Chatham House"un 2 noyabr 2026-cı il tarixli təhlilində İranın müharibədən sonra Rusiyaya daha çox yaxınlaşdığı, Moskvanı hərbi dayanıqlılıq və gələcək çəkindirmə siyasəti baxımından vacib tərəfdaş hesab etməyə başladığı vurğulanır. Paradoks ondadır ki, ABŞ İranı zəiflətməyə çalışdıqca, Tehran öz təhlükəsizlik ehtiyaclarına görə Moskva və Pekinlə əlaqələrini daha da gücləndirir. Beləliklə, Vaşinqtonun hərbi təzyiq siyasəti gözlənilən siyasi nəticəni vermədikdə, diplomatik alternativlərə ehtiyac artır.

Rusiya ilə Çin ABŞ-ın qlobal təsirinin məhdudlaşdırılmasında maraqlıdır. Rusiya özünü müstəqil qlobal güc kimi təsdiqləmək istəyir. Çin isə daha çox iqtisadi gücünü, texnoloji üstünlüyünü və beynəlxalq institutlardakı təsirini artırmağa çalışır. Bu iki strategiyanın ortaq nöqtələri olduğu kimi, gələcəkdə ziddiyyət yarada biləcək tərəfləri də var.

Məsələn, Rusiyanın Qərblə qarşıdurması onun Çin bazarından asılılığını artırıb. Pekin isə bu asılılıqdan iqtisadi və geosiyasi üstünlük əldə edir. Moskva üçün bu, qısamüddətli çıxış yolu olsa da, uzunmüddətli perspektivdə strateji manevr imkanlarının azalması deməkdir. Buna görə Putin üçün ABŞ-la münasibətlərin müəyyən qədər normallaşması Pekinə alternativ diplomatik kanal əldə etmək baxımından da əhəmiyyətlidir.

Çin isə ABŞ-la birbaşa qarşıdurmanı nəzarətsiz şəkildə dərinləşdirmək istəmir. Çünki onun iqtisadi inkişafı beynəlxalq bazarlara, texnologiyalara və ticarət əlaqələrinə bağlıdır. Deməli, Rusiya ilə Çin arasında yaxınlıq mövcuddur, amma bu yaxınlıq qarşılıqlı asılılıq və ortaq maraqlar üzərində qurulub. Onu dəyişməz hərbi-siyasi ittifaq kimi qəbul etmək olmaz. Şençjen görüşü bu münasibətlərin sərhədlərini də göstərə bilər.

Trampın görüşlə bağlı əsas prioritetlərindən biri nüvə silahlarının azaldılmasıdır. Bu məsələnin gündəmə gəlməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki ABŞ və Rusiya dünyanın ən böyük nüvə arsenallarına malik dövlətləridir. Çin isə nüvə potensialını sürətlə genişləndirir. Vaşinqtonun məqsədi gələcək nüvə silahlarına nəzarət mexanizminə Pekini də cəlb etməkdir. Ancaq burada ciddi fikir ayrılığı var. Çin ABŞ və Rusiyanın nüvə arsenallarının öz arsenalından xeyli böyük olduğunu əsas gətirərək əvvəlcə bu iki ölkənin silah ehtiyatlarını azaltmasını istəyir. Pekin özünü ABŞ və Rusiya ilə eyni nüvə məhdudlaşdırılması çərçivəsinə daxil etməkdə maraqlı görünmür. Digər tərəfdən, ABŞ ilə Rusiya arasında əvvəlki nüvə silahlarına nəzarət sazişinin müddətinin 2026-cı ilin fevralında başa çatması yeni təhlükəsizlik mexanizminə ehtiyacı artırıb. Bu baxımdan üç liderin görüşü qlobal nüvə təhlükəsizliyinin gələcəyinə dair ilkin diplomatik sınaqdır. Tərəflər heç olmasa gələcək danışıqlar üçün ortaq mexanizm yarada bilsələr, bu, görüşün mühüm nəticəsi sayıla bilər.

Şençjen görüşünün ən həssas təsirlərindən biri Avropada hiss oluna bilər. Avropanın narahatlığı yalnız ABŞ-ın Rusiya ilə danışması deyil. Əsas məsələ Avropanın öz təhlükəsizliyinə dair qərarların onun iştirakı olmadan müzakirə edilməsi ehtimalıdır. Ukrayna müharibəsi Avropa təhlükəsizlik sisteminin əsas məsələsinə çevrilib. Almaniya, Fransa və Böyük Britaniya hesab edirlər ki, müharibənin gələcəyi və mümkün sülh şərtləri Avropa dövlətlərinin iştirakı olmadan müəyyənləşdirilə bilməz. Almaniya Prezidenti Frank-Valter Ştaynmayer Çin lideri ilə görüşündə Ukraynadakı müharibənin Avropa münaqişəsi olduğunu və avropalıların da danışıqlar masasında iştirak etməli olduğunu vurğulayıb. Almaniya kansleri Fridrix Merts isə Trampdan Putinlə görüşdə Avropanın maraqlarına zidd gözlənilməz qərarlar qəbul etməməsini istəyib. Fransa Prezidenti Emmanuel Makron da Ukraynaya ədalətsiz sülhün qəbul etdirilməsinin yeni müharibəyə zəmin yarada biləcəyini bildirib.

Əgər ABŞ Rusiya ilə münasibətləri Avropanın təhlükəsizlik maraqlarını nəzərə almadan yenidən qursa, NATO daxilində transatlantik etimad zəifləyə bilər. Almaniya üçün bu, Avropanın müdafiə potensialının artırılması məsələsini daha da aktuallaşdırır. Fransa üçün strateji muxtariyyət ideyasının əhəmiyyətini yüksəldir. Böyük Britaniya üçün isə ABŞ-la xüsusi münasibətləri qorumaqla Avropa təhlükəsizlik sistemindəki rolunu saxlamaq arasında həssas tarazlıq yaradır.

Burada bir məqam xüsusilə diqqət çəkir. ABŞ nümayəndələrinin noyabrın 19-da Berlində Ukrayna və Avropa tərəfdaşları ilə ayrıca təmaslarının nəzərdə tutulması Vaşinqtonun Avropanı tamamilə prosesdən kənarda saxlamaq istəmədiyini göstərən ciddi məqamdır. Amma Avropa üçün əsas məsələ dəyişmir: ABŞ öz müttəfiqlərinin təhlükəsizlik maraqlarını hansı həddə qədər müdafiə edəcək? Bu məsələ NATO-nun gələcək siyasi birliyinə də təsir göstərə bilər.

Şençjen görüşünün nəticələri Cənubi Qafqaz üçün də əhəmiyyətsiz olmayacaq. Çünki region ABŞ, Rusiya və Çinin maraqlarının, eyni zamanda İran və Türkiyənin regional siyasətinin kəsişdiyi coğrafiyadır. Cənubi Qafqazın geosiyasi əhəmiyyəti son illərdə üç əsas amil hesabına artıb. Burada Avropa ilə Asiya arasında alternativ nəqliyyat və logistika marşrutlarının genişlənməsini, enerji təhlükəsizliyinin və tranzit infrastrukturunun strateji əhəmiyyətinin yüksəlməsini, İran ətrafında hərbi-siyasi gərginliyin regiona birbaşa təsirini xüsusi vurğulamaq yerinə düşər.

ABŞ üçün regionda əsas istiqamətlərdən biri nəqliyyat bağlantıları, enerji təhlükəsizliyi və Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmasıdır. Rusiya isə Cənubi Qafqazda tarixi təsir imkanlarını qorumaqda maraqlıdır. Moskva regionun nəqliyyat, təhlükəsizlik və siyasi proseslərində öz rolunun azalmasını istəmir. Çin üçün isə Cənubi Qafqaz Avropa ilə Asiyanı birləşdirən geniş iqtisadi və logistika sisteminin mühüm hissəsidir. Pekin üçün əsas məsələ münaqişələrə qoşulmaqdan daha çox sabit və işlək nəqliyyat marşrutlarına çıxış əldə etməkdir. İran amili isə bu üç gücün hesablamalarını daha da mürəkkəbləşdirir. İran ətrafında müharibə regionun təhlükəsizlik arxitekturasına, ticarət yollarına və enerji marşrutlarına birbaşa təsir göstərir. İsveçin Şərqi Avropa Araşdırmaları Mərkəzinin 2026-cı ilin aprelində dərc etdiyi təhlildə İran müharibəsinin Cənubi Qafqazın tranzit əhəmiyyətini artırdığı, eyni zamanda Ermənistan–Azərbaycan sülh prosesinə və regional layihələrə təhlükə yaratdığı qeyd olunur. Belə bir şəraitdə Şençjen görüşündə İranla bağlı mümkün razılaşmalar Cənubi Qafqazın gələcək geosiyasi vəziyyətinə də təsir edə bilər. Əgər ABŞ, Rusiya və Çin Yaxın Şərqdə gərginliyin azaldılması istiqamətində müəyyən ortaq mövqeyə gələ bilsələr, bu, regionun iqtisadi və nəqliyyat təhlükəsizliyi üçün müsbət nəticələr yarada bilər. Əksinə, rəqabət dərinləşərsə, Cənubi Qafqaz yenidən böyük güclərin təsir uğrunda mübarizə meydanına çevriləcək.

Azərbaycan da bu proseslərdə yer alır. Coğrafi mövqeyi, enerji resursları, nəqliyyat infrastrukturu və regional siyasi çəkisi Bakını böyük güclərin maraqlarının kəsişdiyi mühüm tərəfə çevirir. Şençjen görüşünün Azərbaycan üçün əhəmiyyətini bir neçə istiqamətdə qiymətləndirmək olar.

Azərbaycanın İranla uzun sərhədi var. İranda davam edən hərbi-siyasi proseslər Azərbaycanın milli təhlükəsizliyi, sərhəd sabitliyi, ticarət əlaqələri və regional nəqliyyat layihələri üçün birbaşa əhəmiyyət daşıyır. ABŞ-ın İranla bağlı siyasətində hər hansı dəyişiklik, Rusiya və Çinin Tehrana münasibəti Azərbaycanın regional təhlükəsizlik hesablamalarına təsir göstərə bilər. Bakı üçün əsas məsələ İranla bağlı proseslərin müharibə və qeyri-sabitlikdən uzaqlaşmasıdır.

Azərbaycan Şərq–Qərb istiqamətində Orta Dəhlizin, eyni zamanda Şimal–Cənub nəqliyyat bağlantısının mühüm iştirakçısıdır. Çin üçün Orta Dəhliz Avropaya alternativ çıxış imkanlarından biridir. Rusiya üçün Şimal–Cənub marşrutu iqtisadi və logistika baxımından əhəmiyyətlidir. ABŞ isə regionda yeni nəqliyyat bağlantılarının və investisiya imkanlarının genişlənməsində maraqlıdır. Beləliklə, Azərbaycan üç gücün fərqli iqtisadi və geosiyasi maraqlarının kəsişdiyi tranzit mərkəzlərindən biridir.

ABŞ-ın regionda iştirakı, Rusiyanın mövqeyi və Çinin iqtisadi maraqları sülh prosesinin gələcək dinamikasına təsir göstərə bilər. Ancaq burada Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh məsələsi yalnız böyük dövlətlərin razılaşması ilə həll edilə bilməz. Əsas siyasi iradə və qərarvermə Bakı və İrəvana məxsusdur. Heç bir xarici gücün region ölkələrinin suveren hüquqlarını əvəz etməsi qəbul edilə bilməz.

Dördüncü məsələ Azərbaycanın əsas üstünlüklərindən biri olan müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini milli maraqlar əsasında qurmaq imkanıdır. Bakı nə ABŞ-la münasibətlərini Rusiya ilə əlaqələrin hesabına, nə də Çinlə iqtisadi əməkdaşlığını digər tərəfdaşlarla münasibətlərin zəifləməsi bahasına qurmalıdır. Bu mərhələdə Azərbaycanın xarici siyasətində strateji muxtariyyət, çoxşaxəli əməkdaşlıq və milli maraqların qorunması daha böyük əhəmiyyət qazanır.

Analitiklər hesab edirlər ki, Şençjen görüşü Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar aça bilər. Ancaq bu imkanlardan istifadə etmək üçün ölkə öz geosiyasi mövqeyinin yaratdığı üstünlükləri qorumağa çalışmalıdır.

Modern Araşdırma və Təhlil Qrupu

Telegram
Hadisələri anında izləyin!
Keçid et
Rusiyada gərginlik! Dəhşətli t*error cəhdi - Ö*lənlər var