“Müasir dünyada qlobal güc balansı sürətlə dəyişir. ABŞ–Çin rəqabəti, Rusiya–Qərb qarşıdurması, enerji savaşları, logistika marşrutları uğrunda mübarizə və texnoloji transformasiya yeni geosiyasi düzənin formalaşmasına səbəb olur. Belə bir mürəkkəb və qeyri-sabit beynəlxalq şəraitdə Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) artıq sadəcə mədəni-humanitar platforma deyil, Avrasiyanın yeni strateji güc mərkəzlərindən birinə çevrilməkdədir. Bu prosesdə isə Azərbaycanın rolu xüsusi və həlledici xarakter daşıyır”.
Bunu Modern.az-a açıqlamasında deputat Cavanşir Feyziyev Türküstnda TDT-nin qeyri-rəsmi Zirvə görüşünü şərh edərkən deyib.
O bildirib ki, bu gün Türk dünyasının inteqrasiyası ideyası təkcə ortaq tarix, dil və mədəniyyət məsələsi deyil: “Bu artıq böyük geosiyasi, geoiqtisadi və texnoloji layihəyə çevrilib. Türk dövlətləri Orta Dəhliz, enerji təhlükəsizliyi, rəqəmsal transformasiya, süni intellekt, logistika və təhlükəsizlik məsələlərində vahid strateji platforma formalaşdırmağa çalışırlar. Azərbaycanın bu prosesdəki rolu isə həm coğrafi, həm siyasi, həm də strateji baxımdan açar mövqedədir.
Türküstanda keçiriləcək TDT-nin qeyri-rəsmi Zirvə görüşü də məhz bu baxımdan son dərəcə mühüm hadisə hesab olunur. Türküstan təsadüfi məkan deyil. Bu şəhər türk sivilizasiyasının mənəvi paytaxtı, Xoca Əhməd Yəsəvi irsinin mərkəzi, türk xalqlarının ortaq yaddaş məkanıdır. Zirvənin burada keçirilməsi Türk dünyasının yalnız siyasi yox, həm də sivilizasion birlik ideyasını ön plana çıxarır.
Lakin bu inteqrasiyanın real siyasi və institusional əsaslarının formalaşmasında ən böyük rol oynayan dövlətlərdən biri məhz Azərbaycandır”.
Azərbaycan – Türk dünyasının strateji körpüsü
Deputat əlavə edib ki, Azərbaycan coğrafi mövqeyinə görə Türk dünyasının mərkəzi bağlantı nöqtəsidir: “Ölkə Mərkəzi Asiya ilə Türkiyə arasında strateji quru və enerji bağlantısını təmin edir. Bu baxımdan Bakı artıq sadəcə regional paytaxt deyil, Türk dünyasının logistika, enerji və siyasi koordinasiya mərkəzinə çevrilməkdədir.
Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi çoxvektorlu siyasət nəticəsində Azərbaycan Türk dünyasının siyasi inteqrasiyasının əsas təşəbbüskarlarından birinə çevrilib; Orta Dəhlizin əsas tranzit qovşağı statusunu möhkəmləndirib; enerji təhlükəsizliyi və nəqliyyat bağlantılarında strateji rol qazanıb; TDT daxilində institusional əməkdaşlığın dərinləşməsinə ciddi töhfə verib.
Xüsusilə 2024-cü ildə Şuşada keçirilən TDT-nin ilk qeyri-rəsmi Zirvə görüşü yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Şuşa Zirvəsi təkcə siyasi hadisə deyildi. Bu, Türk dünyasının geosiyasi iradəsinin nümayişi idi.
İşğaldan azad edilmiş Şuşada Qarabağ Bəyannaməsinin imzalanması göstərdi ki, Türk dünyası Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tam dəstəkləyir; Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi reallıq formalaşıb; TDT artıq regional təhlükəsizlik və əməkdaşlıq platformasına çevrilir.
Orta Dəhliz: Türk inteqrasiyasının iqtisadi onurğası
Bu gün Avrasiya məkanında ən mühüm geoiqtisadi layihələrdən biri Orta Dəhlizdir. Çin–Mərkəzi Asiya–Xəzər–Azərbaycan–Türkiyə–Avropa xətti üzərində qurulan bu marşrut artıq qlobal logistika sisteminin alternativ damarına çevrilir.
Burada Azərbaycanın rolu əvəzolunmazdır.
Azərbaycan Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun əsas logistika habıdır; Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı vasitəsilə Şərqlə Qərbi birləşdirir; Zəngəzur dəhlizi perspektivi ilə Türk dünyasının fiziki birləşməsini təmin edir; enerji və data tranzitinin əsas platformasına çevrilir.
Məhz buna görə Türk dünyasının inteqrasiyası artıq yalnız ideoloji layihə deyil. Bu, milyardlarla dollar dəyərində geoiqtisadi platformadır.
Süni intellekt və rəqəmsal türk dünyası
Türküstan Zirvəsinin əsas mövzularından biri olan “Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf” xüsusi diqqət çəkir. Bu seçim göstərir ki, TDT artıq XXI əsrin əsas texnoloji yarışında yer almağa çalışır.
Müasir dünyada dövlətlərin gücü yalnız hərbi potensialla; enerji resursları və coğrafiya ilə müəyyən edilmir. Əsas rəqabət artıq süni intellekt; data təhlükəsizliyi; rəqəmsal idarəetmə; innovasiya; texnologiya üzərində qurulur.
Azərbaycan bu sahədə də Türk dünyasında lider mövqelərdən birini tutur.
Son illərdə rəqəmsal hökumət sistemləri; elektron xidmətlər; smart city layihələri; kibertəhlükəsizlik infrastrukturu; data mərkəzləri; süni intellekt strategiyası istiqamətində ciddi addımlar atılıb.
Bakıda Süni İntellekt Akademiyasının yaradılması da təsadüfi deyil. Azərbaycan artıq Türk dünyasının texnoloji habına çevrilmək iddiasını ortaya qoyur.
Bu baxımdan ortaq Türk Süni İntellekt İnstitutunun yaradılması ideyası da böyük strateji əhəmiyyət daşıyır. Belə bir institute Türk dövlətləri arasında texnoloji koordinasiyanı gücləndirə; ortaq rəqəmsal platforma yarada; innovasiya mübadiləsini sürətləndirə; Türk dünyasının qlobal texnologiya yarışında vahid blok kimi çıxış etməsinə şərait yarada bilər.
1926 Bakı Qurultayı – müasir türk inteqrasiyasının ideoloji təməli
2026-cı ilin Türk dünyası üçün xüsusi rəmzi əhəmiyyəti var. Çünki bu il Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi qeyd olunur.
1926-cı ildə Bakı türk ziyalılarını; alimləri; maarifçiləri; tarixçiləri; dilçiləri bir araya gətirmişdi. Həmin Qurultay Türk dünyasının ilk böyük intellektual inteqrasiya platforması idi.
Bu gün isə TDT çərçivəsində həyata keçirilən ortaq əlifba; humanitar birlik; mədəni inteqrasiya; ortaq informasiya məkanı; təhsil əməkdaşlığı ideyaları məhz həmin qurultayın davamıdır.
Azərbaycanın bu prosesdə tarixi rolu danılmazdır.
Ortaq əlifba – siyasi və sivilizasion birlik simvolu
Türk dünyasında ortaq əlifba ideyası artıq sadəcə texniki məsələ deyil. Bu, geosiyasi və mədəni birlik simvoludur.
Azərbaycan postsovet məkanında latın qrafikasına tam keçən ilk türk dövləti oldu və bu sahədə uğurlu model yaratdı.
2024-cü ildə Bakıda keçirilən Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyasının iclasında 34 hərfli ortaq əlifba layihəsinin razılaşdırılması isə tarixi hadisə hesab olunur.
Bu addım ortaq informasiya məkanının formalaşmasına; təhsil əməkdaşlığına; mədəni inteqrasiyaya; Türk dünyasının vahid kommunikasiya sisteminə keçidinə xidmət edir.
Türk dünyası artıq yeni güc mərkəzidir
Bu gün görünən reallıq budur ki,TDT artıq sırf simvolik təşkilat deyil; Türk inteqrasiyası real siyasi və iqtisadi məzmun qazanır; Avrasiyada yeni güc balansı formalaşır.
Azərbaycan isə bu prosesin əsas siyasi təşəbbüskarlarından; logistika mərkəzlərindən; enerji platformalarından; texnoloji koordinasiya aktorlarından biridir. Məhz buna görə Türk birliyi artıq romantik ideya yox, XXI əsrin strateji layihəsinə çevrilir. Və bu layihənin mərkəzində dayanan əsas dövlətlərdən biri də Azərbaycandır”.
