_504.jpg)
Qozogʻiston Prezidenti Qosim-Jomart Toqayev Anqarada boʻlib oʻtgan Turkiy Davlatlar Tashkilotining 13-sammitida Rossiyaning TDTga kuzatuvchi maqomida qoʻshilishini taklif qildi. U oʻz taklifini quyidagicha asosladi:
“Bu mamlakat hududida tarixan koʻplab turkiy xalqlar vakillari yashagan. Hozirda Rossiya Qozogʻiston tomonidan qoʻllab-quvvatlanayotgan “Oltoy – turkiy sivilizatsiya beshigi” loyihasini ilgari surmoqda. Rus tilida turkiy kelib chiqishga ega koʻplab soʻzlar mavjud. Umuman olganda, Rossiyaning turkiy davlatlar, yaʼni bizning tashkilotimizning bir qismiga aylanishi barcha davlatlarimizga foyda keltirardi”.
Keyin u bu juda adolatli qaror boʻlishi mumkinligini taʼkidladi.
Janob Toqayev Rossiyadan qanday “adolat” koʻrdi? Turkiy Davlatlar Tashkiloti Rossiya va Xitoydan adolat kutmaganliklari uchun BIRGALIKDA boʻlishni maqsad qilmaganmi?
Rossiyaning qanday adolati haqida gapirish mumkin:
1937–1938-yillardagi “Katta Tozalash” davrida Qozogʻiston SSRda 120 mingdan ortiq odam qamoqqa olingan, ulardan 25 mingdan ortigʻi otib tashlangan. Repressiyaning asosiy nishoni qozoq millatining ziyoli qatlami, xususan, “Alash” harakati aʼzolari va mustaqillik tarafdori boʻlgan ziyolilar edi. Bugun Qozogʻistonda ularning nomiga koʻchalar va maydonlar berilmoqda, ularning boshiga tushgan balolar va qiynoqlar haqida kitoblar yozilmoqda.
Qozogʻistonda 1937-yil qurbonlari xotirasiga bagʻishlangan ALJIR va KarLAG qamoq lagerlari muzeyi, 1920-yildan boshlangan va 1932-1933-yillarda ommaviy tus olgan Asharshilik – yaʼni Ocharchilik genotsidini qaysi adolat daftariga yozamiz? Asharshilikda 2 milliondan ortiq qozoq halok boʻldi. Baʼzi raqamlarda 6 million ham deyiladi.
1918-yilda Ozarbayjonda Demokratik Respublika tashkil etilganda, taklif qilingan masalalardan biri umumiy turkiy til edi. Bu ishni amalga oshirish uchun Ismoil Gasprali “Ishda, amalda, tilda birlik!” shiorini ilgari surdi. Ozarbayjon Jumhuriyati rus bolshevizmi tomonidan qulagandan soʻng, ichimizdagi turkchilik harakatining yetakchilarining faoliyati Bolshevik Rossiyasini bezovta qildi. Tulki xislati bilan oramizga kirib, 1922-yilda oʻtkazmoqchi boʻlgan I Turkiy Qurultoyga Rossiya ham homiylik qildi. Natijasi nima boʻldi?! Oʻsha Qurultoyda ishtirok etganlar Rossiyaning qonli repressiya terrorining qurboni boʻlmadilarmi?
Endi esa 2026-yil. Sovet hokimiyatining ilk yillaridan beri Umumiy Turkiy Dunyo orzusi bilan yashaganlar, otalarimiz, bobolarimiz va endi ularning davomchilari boʻlgan biz Turkiy Davlatlar Tashkiloti tashkil etilganidan xursandmiz.
Bu tashkilotni nima uchun yaratdik? Uni kuchimiz bir boʻlishi, mintaqada barqarorlik, tinchlik va rivojlanish boʻlishi uchun yaratdik. Uni Rossiya va Xitoydan keladigan tahdidlardan himoyalanish uchun yaratdik. Nima uchun Yevropa Ittifoqi boʻlishi mumkin, Islom Hamkorlik Tashkiloti boʻlishi mumkin, ammo Turkiy Davlatlar Tashkiloti boʻlmasin? Agar Turkiy Davlatlar Tashkiloti kengayishi kerak boʻlsa, biz Erondagi Ozarbayjon turklariga murojaat qilib, fors-mulla rejimining zanjirlarini uzinglar, kelinglar bizga qoʻshilinglar, deyishimiz kerak. Janubiy Ozarbayjon nomi boʻlsin, lekin bu boʻlsin.
Agar Rossiya oramizga kirsa, yana vayron boʻlamiz, tarqoq boʻlamiz. Oʻtgan 100 yilni, 200 yilni orqaga qaytarmaylik.
Bizni bir-birimizdan ajratib, sovet lagerida qonimizni soʻrgan Rossiya Turkiy Davlatlar Tashkilotiga kuzatuvchi yoki aʼzo boʻla oladimi?
Qorabogʻning ishgʻoli rus tanklari va homiyligi bilan boʻlmadimi? 1990-yilda Bokuga hujum qilgan rus tanklari emasmidi?
2022-yilda Olmatida kutilmaganda qon toʻkkan rus emasmidi?
Rus qaysi mamlakatga baxt keltirdi? Rossiyaning oʻz fuqarolari chekka hududlarda qashshoqlikda yashayotganini koʻrmayapsizmi? Endi Oltoyni quradimi? Oltoyda turkchilik haqida gapirgan turklar zindonda yotibdilar. Rossiya turklarga oʻz tillarida maktab ochishni taqiqlaydi. Rossiya tarkibidagi turkiy davlatlarning ziyolilari, ona tilini istaganlar izsiz-soʻroqsiz yoʻqoladilar.
Goʻzal, yam-yashil Ukrainani vayron qilgan kim?
TDT nizomining asosiy bandlaridan biri mintaqada va turkiy davlatlar oʻrtasida tinchlik va xavfsizlikni taʼminlashdir. Rossiya bor joyda qanday xavfsizlik haqida gapirishimiz mumkin?
2 yil oldin Grozniy osmonida urib tushirilgan Ozarbayjon samolyoti Aqtauda qoʻndi. Endi buni shunchalik tez unutamizmi?
Davlatimiz 2025-yilda Ozarbayjonda turli xil sabotajlar olib borgan “Rus uyi”ni yopdi. Xavf boʻlmasaydi, buni qilarmidi?
Demak, Rossiya davlati oʻzining barcha faoliyati bilan hammaga tahdiddir.
Ukraina bilan urushda Rossiya oʻlishga koʻproq turkiy kelib chiqishga ega viloyatlar aholisini yubormoqda. Halok boʻlayotganlar turklardir. Xristian, buddist eʼtiqodli boʻlsalar ham, ularning ildizlari turkdir.
Endi Rossiya Federatsiyasi nima uchun yana oramizga kelishi kerak?
Ikki yil oldin Qrimdan bizga mehmon boʻlib kelgan dugonam, uyiga qaytganida uni rus chegarachilari ikki kun izolyatorda ushlab turishgan. Ikki kun azob berganlaridan keyin unga: “Nima uchun turkiy mamlakatlarga borasan?” deyishgan. Dugonam javobida: “Axir Rossiya Turkiya bilan strategik hamkor emasmi?!” degan. Tergovchining javobi shunday boʻlgan: “Biz turk bilan hech qachon doʻst boʻla olmaymiz. Agar biz doʻst boʻlmasak, fuqaromiz ham doʻst boʻla olmaydi”.
2021-yil dekabr oyining boshlarida Xakasiyada suratga olish ishlari olib borgan qozoq qizini Rossiya Federal Xizmati hibsga olgan edi, chunki u yerda turkchilik haqida gapirish mumkin emas edi.
Koʻpchiligimiz tanigan, kitoblarimizni turk tiliga moslashtirgan turkiyalik Atabey Barish Tataristonda oʻqish uchun davlatdan grant yutgan edi. Rossiya Federal Xizmati 6 oy oʻtmasdan Atabey Barishni yashagan yotoqxonasidan tunda chiqarib yuborgan edi. Unga: “Sen bu yerda turkchilik gʻoyalarini yoyasan”, deyishgan.
Endi bu Rossiya biz bilan birga boʻlishni istayaptimi?
Oʻz hududida mahkum etgan turkiy xalqlarni qirgan Rossiya endi Turkiy Davlatlar Tashkilotida nima qiladi?
Ha, menimcha, Qosim-Jomart Toqayev bu taklifni oʻz davlatining va mintaqaviy manfaatlari tufayli qilmoqda. Rossiya uni meni u yerga aʼzo qilib yozdir, deb majburlamoqda. Qozogʻiston davlati rahbari ham Putindan oʻta olmaydi. Har qanday lahzada chegaralarni buzib, hujum qilishi mumkin, deb oʻylaydi.
Ha, Putinning bitta tili bor: tahdid.
Lekin aynan shu tahdidlarga qarshi boʻlgani uchun Turkiy Davlatlar Tashkiloti tashkil etilmoqda, toki oʻzimizni himoya qilaylik, mintaqada kuchga aylana olamiz.
Qorabogʻdan va Zangazurdan majburan chiqargan Rossiya bizga kerak emas.
Agar Qozogʻiston Rossiyani shunchalik hurmatli deb bilsa. Yevroosiyo Ittifoqida uning sharafini himoya qilsin. Rossiyaning butun dardi Ozarbayjon bilan bir boʻlishdir. Ozarbayjon bilan bir boʻlishi esa yana bizni mustamlaka qilishi mumkin.
Biz mustamlaka boʻlishni istamaymiz. Bu dogʻni peshonamizdan zoʻrgʻa oʻchirdik.
Shushada TDT norasmiy Sammiti rusning qoʻli bilan boshimizga kelganlarni tashkilot rahbarlari koʻrsinlar, deb oʻtkazildi. U yerda imzolangan har bir hujjat, aytilgan har bir fikr muqaddasdir, qasamyoddir. Turkiy Davlatlar Tashkilotining yozma hujjatlari birodarlik qasamyodidir.
