Yerevandagi Ko'k masjid bilan bog'liq Eronning Armanistondagi elchisi Xalil Shirg'olamining so'nggi bayonoti Tehronning Ozarbayjon madaniy merosiga munosabatini yana kun tartibiga olib chiqdi. Aslida, bu masalaning ildizlari chuqurroq, Armaniston - Ozarbayjon mojarosining eng og'ir davrlariga borib taqaladi.
Modern.az xabar berishicha, Eronning Armanistondagi elchisi Xalil Shirg'olami Yerevandagi Ko'k masjidni Armaniston - Eron madaniy merosining namunasi deb da'vo qilib, uning Ozarbayjon tarixi bilan bog'lanishiga qarshi chiqqan.
Diplomat masjidning me'moriy xususiyatlari Eron madaniyatiga mansubligini va yodgorlik Armaniston-Eron merosi bo'lib qolishini ta'kidlagan.
Bu bayonotni shunchaki bir elchining tarixiy yodgorlik haqida aytgan fikri deb baholash yetarli emas. Chunki Ko'k masjid atrofida sodir bo'lgan voqealar Armaniston - Ozarbayjon mojarosining tarixi, Eronning mintaqaviy siyosati va Yerevan o'tmishining qanday shaklda taqdim etilishi bilan chambarchas bog'liq.
Ozarbayjonliklarning Yerevandan chiqarilishi va Eronning tarixiy imkoniyati
1988-yildan boshlab Armaniston - Ozarbayjon mojarosi fonida Armaniston hududida yashovchi ozarbayjonliklar ommaviy ravishda o'z yurtlarini tark etishga majbur bo'ldilar. BMTning Qochqinlar bo'yicha Oliy Komissarligining ma'lumotlarida 1988 - 1991-yillar davomida Armanistondan taxminan 198 ming etnik ozarbayjonlikning qochqin bo'lganligi ko'rsatilgan.
Bu faqat demografik o'zgarish emas edi. Ozarbayjon aholisining o'z tug'ilgan joylaridan ajralishi ularning shu hududlar bilan bog'liq jonli tarixiy xotirasiga, dini an'analariga va madaniy meros bilan aloqalariga ham og'ir zarba berdi.

Yerevanda ozarbayjonliklarning dini va ijtimoiy hayotida muhim rol o'ynagan masjidlar ham bu jarayondan ta'sirlandi. Bunday sharoitda Ko'k masjid alohida ahamiyatga ega edi. XVIII asrda Yerevan xoni Husaynali xon tomonidan qurilgan bu yodgorlik shaharning musulmon o'tmishining eng muhim me'moriy guvohlaridan biri edi. Aynan shu davrda Eron Armaniston bilan yaqin munosabatlar o'rnatishni boshladi. 1995-yilda Tehron bilan Yerevan o'rtasida Ko'k masjidni tiklash bo'yicha kelishuvga erishildi. Tiklash ishlari Eronning ishtiroki va moliyasi hisobiga amalga oshirildi, masjid esa keyinchalik "Eronning Armanistondagi muhim diniy-madaniy faoliyat markaziga" aylandi.
Voqeaning asosiga qarasak, Eronning bu jarayondagi rolining faqat tiklash ishlari bilan cheklanmaganiga doir jiddiy savollar tug'diradi.
Agar maqsad masjidning tarixiy kimligini saqlash bo'lsa, nega uning Yerevan xonligi va Ozarbayjon madaniy merosi bilan bog'liqligi Eronning rasmiy taqdimotlarida bir xil darajada aks ettirilmadi?
Nega yodgorlik tobora ko'proq Eron - Armaniston madaniy hamkorligining ramzi sifatida taqdim etila boshladi?
Bu savollar Eronning tiklash jarayonidagi ishtirokining ham siyosiy va ideologik natijalar keltirib chiqarganini ko'rsatadi.
Armaniston bu jarayondan nima yutdi?
Ko'k masjidning Eron merosi sifatida taqdim etilishining Armaniston uchun yaratgan siyosiy ustunligi alohida e'tiborga loyiqdir.
Armanistonning zamonaviy hududida ozarbayjonliklarning tarixiy mavjudligi bilan bog'liq bahslarda dini yodgorliklar muhim o'rin tutadi. Chunki masjidlar faqat ibodat joyi emas, balki shu hududlarda yashagan musulmon jamoalarining tarixini ko'rsatuvchi moddiy dalillardir.
Ko'k masjidning faqat Eron madaniy merosi sifatida taqdim etilishi esa uning Ozarbayjon tarixi bilan bog'liqligini jamoatchilik tasavvuridan uzoqlashtirish uchun qulay sharoit yaratardi. Bu yondashuvning Armaniston uchun siyosiy foydasi aniq: masjidning mavjudligi inkor etilmaydi, lekin uning tarixiy kimligi boshqa doirada izohlanadi. Shunday qilib, yodgorlik saqlanib qoladi, ammo Yerevanda ozarbayjonliklarning tarixiy mavjudligini eslatuvchi muhim kontekst zaiflashadi.
Bu Armanistonning tarixiy narrativiga mos keladigan natijadir. Chunki Ko'k masjid sof fors yodgorligi sifatida qabul qilinganda, uning Yerevaning ozarbayjon musulmon aholisi bilan aloqasi kamroq ko'rinadi. Eronning bu natijani avvaldan maqsad qilib belgilaganini tasdiqlovchi ochiq hujjatlar bo'lmasa-da, keyingi diplomatik bayonotlarning aynan shunday taqdimotni kuchaytirishi e'tibordan chetda qolmasligi kerak.
Paradoksal vaziyat yuzaga keladi: Armaniston o'z hududidagi tarixiy musulmon yodgorligini Eron merosi sifatida taqdim etish orqali Ozarbayjon bilan bog'liq tarixiy bahsda ustun mavqega ega bo'ladi, Tehron esa bu yodgorlik ustidan madaniy ta'sirini mustahkamlaydi.
Natijada har ikki tomonning siyosiy va madaniy manfaatlariga mos manzara yuzaga keladi, lekin yodgorlikning Ozarbayjon tarixi bilan bog'liqligi ikkinchi planga o'tadi.
Eron masjidni tikladimi yoki uning tarixining taqdimotini o'zgartirdimi?
Bu nuqtada prinsipial bir masalaga e'tibor qaratish lozim. Tarixiy yodgorlikni tiklash uning kelib chiqishini o'zgartirish huquqini bermaydi. Ko'k masjidning Eron me'moriy an'analarining ta'siri ostida qurilishi mumkin va bu ta'sir ilmiy adabiyotda ham qayd etiladi. Lekin me'moriy uslub yodgorlikning qaysi tarixiy sharoitda qurilganini, kim tomonidan qurilganini va qaysi aholining diniy hayotiga xizmat ko'rsatganini almashtirmaydi.
Hatto Armanistonning Yerevan shahriga oid rasmiy turizm manbalarida ham Ko'k masjidning 1766-yilda Yerevan xoni Husaynali xon tomonidan qurilgani bildiriladi. Demak, Eron diplomatiyasining e'tibordan chetda qoldirgan tarixiy fakti Armanistonning o'z rasmiy manbalarida ham mavjud.

Agar elchi yodgorlikning haqiqiy tarixini saqlash tarafdori bo'lsa, bu faktlarni nega bir xil bayonotda oldinga surmaydi?
Masjidning firuza gumbazini, koshinlarini va me'moriy ornamentlarini Eron madaniyatining dalili sifatida ko'rsatish oson. Ammo shu inshootning qaysi tarixiy muhitda paydo bo'lganini va asrlar davomida kimlarning ibodat joyi bo'lganini izohlamasdan uning kimligi haqida qat'iy hukm berish bir tomonlama yondashuvdir. Bu nuqtai nazardan, Eronning Ko'k masjidni tiklashi bilan bog'liq ijobiy fakt uning tarixiy taqdimotiga qaratilgan tanqidlarni bartaraf etmaydi. Aksincha, tiklashdan keyin shakllangan manzara yanada jiddiyroq o'rganilishi kerak.

Elchining hozirgi bayonoti tinchlik jarayoniga nima va'da qiladi?
Ko'k masjid atrofida sodir bo'lgan so'nggi voqealar boshqa bir muhim jihatni ham ochib beradi. Ozarbayjon bilan Armaniston uzoq yillar davom etgan urush va qarama-qarshilikdan so'ng munosabatlarni normallashtirish bosqichiga o'tgan. 2025-yil 8-avgustda Vashingtonda ikki mamlakat o'rtasida tinchlik shartnomasining matni paraflangan. Bu jarayon o'zaro ishonchni tiklash, mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirish va bahsli masalalarni siyosiy-diplomatik vositalar bilan hal qilish uchun yangi imkoniyatlar yaratdi.
Ammo tinchlik faqat chegaralarda qurollarning jim bo'lishi degani emas.
Tinchlik ham o'tmishning yaralarini chuqurlashtirmaslik, tarixiy xotiraga hurmat bilan yondashish va madaniy merosni yangi qarama-qarshilik vositasiga aylantirmaslik demakdir. Bunday bosqichda Eron elchisining Ko'k masjidni faqat Armaniston-Eron merosi sifatida taqdim etishi tasodifiy diplomatik ifoda ta'sirini qoldirmaydi. Bu mavqe Armaniston bilan Ozarbayjon o'rtasida yangi shakllanayotgan ishonch muhitiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Ustiga-ustak, 9-noyabr kuni Eronning Armanistondagi elchixonasining madaniyat markazi tomonidan tashkil etilgan tadbirda Ko'k masjidning marosim zaliga arman shoiri Yegishe Charents nomining berilishi ham masalaning sezgirligini oshirgan.
Ozarbayjonning Dini tashkilotlar bilan ishlash bo'yicha Davlat qo'mitasi bu qadamni tarixiy-madaniy kimlikning buzilishi deb baholab, noroziligini bildirgan. Eronning bunday tadbirda ishtiroki va elchining so'nggi bayonotlari birgalikda ko'rib chiqilganda, Tehronning madaniy diplomatiyasining Ozarbayjon-Armaniston munosabatlariga mumkin bo'lgan ta'siri jiddiy savol sifatida yuzaga chiqadi.
Buning maqsadli ravishda tinchlikni buzish rejasi ekanligini qat'iy aytish uchun dalillar talab qilinadi. Ammo siyosiy natija nuqtai nazaridan xavf ko'z o'ngida. Bahsli tarixiy mavzuning yana qarama-qarshilik predmetiga aylanishi ikki mamlakat o'rtasida ishonchning mustahkamlanishini qiyinlashtirishi mumkin. Eron mintaqaviy tinchlikni qo'llab-quvvatlayotganini bildirsa, uning diplomatik vakillarining madaniy meros masalalarida ishlatadigan ifodalari ham bu mavqega mos bo'lishi kerak.

Unutilmasligi kerak: Yerevan tarixi faqat hozirgi siyosiy chegaralar bilan boshlanmaydi
Bugun Yerevan Armaniston Respublikasining poytaxti va uning xalqaro miqyosda tan olingan suveren hududidir. Lekin zamonaviy davlat chegaralari shaharning ko'p asrlik tarixini va turli jamoalarning shu tarixdagi rolini o'zgartirmaydi. Yerevan tarixi faqat zamonaviy Armaniston davlatining paydo bo'lishidan boshlanmaydi. Shahar tarixida Ozarbayjon turklarining, musulmon jamoalarining va Yerevan xonligining muhim o'rni bo'lgan. Ko'k masjid ham aynan shu o'tmishning moddiy guvohlaridan biridir. Bu yodgorlikning tarixiy mansubligi bilan bog'liq bahsni zamonaviy hududiy da'volar bilan aralashtirishga hojat yo'q. Aksincha, Ozarbayjonning tarixiy-madaniy merosining tan olinishi bilan Armanistonning davlat suverenitetiga hurmat bir-biriga zid tushunchalar emas. Eron va Armaniston uchun ham aynan shunday yondashuv yanada konstruktiv bo'lardi.
Chunki tarixiy yodgorlikning Ozarbayjon merosi bilan aloqasini qabul qilish uning joylashgan hududining siyosiy statusini o'zgartirish degani emas. Bu ikki tushunchaning bilvosita yoki noto'g'ri tarzda aynanlashtirilishi esa tarixiy bahslarni siyosiy qarama-qarshilikka aylantirishi mumkin.
Ko'k masjidning kelajagi qanday bo'lishi kerak?
Eron elchisining va Armaniston rasmiylarining e'tiborga olishi kerak bo'lgan muhim haqiqat shuki, tarixiy xotira faqat yodgorliklarning nomini o'zgartirish yoki ularni boshqa madaniyatning namunasi sifatida taqdim etish bilan yo'q bo'lmaydi. Ko'k masjidning Husaynali xon tomonidan qurilishi, Yerevan xonligi davrida mavjud bo'lishi va shaharning musulmon aholisining diniy hayotida o'ynagan roli tarixiy tadqiqotlarning predmetidir. Bular siyosiy bayonotlar bilan bartaraf etilishi mumkin emas.
Kelajakda Ozarbayjon bilan Armaniston o'rtasida barqaror tinchlikning o'rnatilishi Armanistonda joylashgan va Ozarbayjon xalqining tarixi bilan bog'liq bo'lgan diniy-madaniy yodgorliklarni himoya qilish, o'rganish va tiklash uchun ham yangi imkoniyatlar yaratishi mumkin. Bu masalani tinchlik kun tartibiga kiritish, mustaqil ekspertlarning yodgorliklarni o'rganishi, tarixiy kitobalarni hujjatlashtirish va zarar ko'rgan masjidlarni tiklash yo'nalishida birgalikdagi mexanizmlarni yaratish muhim qadamlar bo'lardi. Armaniston hududidagi barcha tarixiy masjidlarning tiklanishi ham uzoq muddatli madaniy hamkorlikning maqsadiga aylanishi kerak. Buning amalga oshishi uchun tomonlarning roziligi, huquqiy mexanizmlar va xalqaro hamkorlik talab qilinadi.
Hech kim unutmasligi kerakki, tarixiy yodgorliklarning taqdiri faqat bugun ularning ustidan kim nazorat amalga oshirishi bilan belgilanmaydi. Yodgorliklarning kelib chiqishi, tarixiy kimligi va kelajak avlodlarga qaysi haqiqatlar bilan taqdim etilishi ham bir xil darajada muhimdir. Ko'k masjid atrofida sodir bo'lgan voqealar yana bir bor ko'rsatadiki, madaniy meros diplomatiyaning ta'sir vositasiga aylanganda tarixiy faktlar siyosiy manfaatlarning soyasida qolishi mumkin. Eron oldida esa aniq tanlov turibdi: Ko'k masjidning ko'p qatlamli tarixini barcha tomonlari bilan qabul qilish, yoki uni faqat Armaniston-Eron munosabatlarining ramzi sifatida taqdim etishda davom etish. Birinchi yondashuv tarixiy dialogga va o'zaro ishonchga, ikkinchisi esa Ozarbayjon jamoatchiligida yangi noroziliklarga sabab bo'lishi mumkin. Chunki Ko'k masjidning devorlarini tiklash mumkin. Ammo uning tarixiy xotirasini siyosiy bayonotlar bilan qayta yozish mumkin emas.