Ozarbayjon Prezidenti yordamchisi Hikmat Hojiyevning mamlakatimizda akkreditatsiyadan o‘tgan xorijiy diplomatlar bilan Qorabog‘ga safari Armanistonda haqiqiy siyosiy shov-shuvga sabab bo‘ldi. Arman ommaviy axborot vositalari, deputatlar, revanshchi siyosatchilar, separatistik tuzilmalarning sobiq vakillari va diaspora faollari safarda ishtirok etgan diplomatlarni nishonga ola boshladilar.
Vaholanki, sodir bo‘lgan voqealar juda oddiy, Ozarbayjon o‘z hududida akkreditatsiyadan o‘tgan diplomatlarni o‘zining xalqaro miqyosda tan olingan hududlariga olib bordi. Buning Armaniston bilan na huquqiy, na siyosiy aloqasi bor. Biroq Yerevandagi reaksiyalar shuni ko‘rsatadiki, Armaniston rahbariyati tinchlik haqida gapirsa-da, bu mamlakatning siyosiy doiralari va jamiyati mojarodan keyingi voqeliklarni qabul qilishga hali ham tayyor emas.
Modern.az Armaniston ommaviy axborot vositalarida, parlamentida va ijtimoiy tarmoqlarning arman segmentida bildirilgan reaksiyalarni o‘rganib chiqdi.
150 nafar xorijiy vakilning Qorabog‘ga safari
11-12-sentabr kunlari bo‘lib o‘tgan safarda 58 mamlakat va 9 xalqaro tashkilotni ifodalovchi 150 ga yaqin diplomat va xorijiy vakil ishtirok etdi.
Ozarbayjon Prezidenti yordamchisi, Prezident Administratsiyasi Tashqi siyosat masalalari bo‘limi mudiri Hikmat Hojiyev hamrohligidagi delegatsiya Xankandi, Shusha, Ag‘dara va Kalbajarda bo‘ldi.
Diplomatlarga ishg‘oldan ozod qilingan hududlarda olib borilayotgan qurilish va tiklash ishlari, yangi aholi punktlari, transport infratuzilmasi, Qorabog‘ universitetining faoliyati, tarixiy va diniy obidalarning hozirgi holati haqida ma’lumot berildi.
Safarning ikkinchi kunida delegatsiya Ag‘dara tumanidagi Ganjasar va Kalbajar tumanidagi Xudavang monastirlarini ziyorat qildi.
Hikmat Hojiyev diplomatlarga bu obidalar qadimgi Kavkaz Albaniyasining xristian merosining ajralmas qismi ekanligini ma’lum qildi. Ganjasar monastiri XIII asrda alban hukmdori Hasan Jalol Davlat tomonidan qurilganligi ta’kidlandi.
Ozarbayjon rasmiysi ishg‘ol yillarida obidalarda noqonuniy aralashuvlar amalga oshirilganini, ularning me’moriy xususiyatlari o‘zgartirilganini va tarixiy o‘ziga xosligini soxtalashtirishga urinishlar bo‘lganini aytdi.
Diplomatlarning Ganjasar va Xudavangga olib borilishi, avvalo, ularga obidalarni o‘z ko‘zlari bilan ko‘rish imkoniyatini berdi. Bu esa ko‘p yillar davomida Qorabog‘dagi obidalar haqida faqat arman targ‘ibotining bir tomonlama ma’lumotlari bilan tanish bo‘lgan xorijiy vakillar uchun boshqacha manzara yaratdi.
Ko‘rinishidan, Armaniston ommaviy axborot vositalarini tashvishga solayotgan asosiy masala ham shu, Ozarbayjon endi Qorabog‘ haqiqatlarini vositachilar va uchinchi tomonlar orqali emas, balki bevosita o‘z hududida taqdim etmoqda.
Bo‘sh kitob arman ommaviy axborot vositalarini nima uchun tashvishga soldi?
Safarning Armaniston ommaviy axborot vositalarida eng ko‘p muhokama qilingan qismi Ganjasar monastirida olingan tasvirlar bo‘ldi.
Hikmat Hojiyev diplomatlarga monastirda qadimiy diniy kitob sifatida namoyish etilgan nashrlardan birini ko‘rsatdi. Kitobning faqat bir nechta sahifasida matn va tasvirlar borligi, boshqa sahifalari esa butunlay bo‘sh qolgani namoyish etildi.
Tasvirlarda Ozarbayjon rasmiysining kitobni diplomatlar oldida varaqlayotgani ko‘rinadi. Aynan shu kadrlar arman ommaviy axborot vositalarida jiddiy tashvish uyg‘otdi.
Arman mualliflari shoshilinch ravishda kitobning asl qo‘lyozma emas, balki muzey uchun tayyorlangan reproduksiya ekanligini isbotlashga harakat qilishdi. Tarixchi Hamlet Petrosyan ijtimoiy tarmoqda yozishicha, ko‘rgazma uchun faqat ma’lum sahifalar ko‘paytirilgan, kitobning qolgan qismi esa avvaldan bo‘sh qoldirilgan. Uning da’vosiga ko‘ra, asl qo‘lyozmalar Yerevandagi Matenadaranda saqlanadi.
Arman tomonining izohi yangi savollarni tug‘diradi. Agar nashr shunchaki namoyish uchun tayyorlangan reproduksiya bo‘lsa, uning maqomi nima uchun ochiq ko‘rsatilmagan? Nima uchun diplomatlarga taqdim etilgan muzey eksponatining katta qismi bo‘sh sahifalardan iborat bo‘lgan? Tarixiy qo‘lyozmaning faqat ikki sahifasini nusxalash, keyin esa yuzlab bo‘sh varaqni muqovalashning ilmiy va muzeyologik nuqtai nazardan qanday zarurati borligi ham izohlanmaydi.
Boshqacha qilib aytganda, arman ommaviy axborot vositalari uzoq vaqt himoya qilishga uringan “qadimiy kitob” diplomatlar oldida ochilganda ichidan tarix emas, bo‘sh sahifalar chiqdi.
Armanlar yana Ozarbayjon shaharlariga nom berishga urinmoqda
Armaniston ommaviy axborot vositalarining taqdimotida e’tiborga molik boshqa bir jihat Ozarbayjon hududlarining nomlarini doimiy ravishda buzib ko‘rsatishdir.
Arman nashrlari Qorabog‘ni “Artsax”, Xankandini “Stepanakert”, Shushani esa ba’zi hollarda “ishg‘ol qilingan Shushi” deb atashgan. Go‘yo safar Ozarbayjonning suveren hududiga emas, Armanistonning qaysidir ma’muriy tumaniga tashkil etilgan.
Vaholanki, Armanistonning o‘zi Ozarbayjonning 86,6 ming kvadrat kilometrlik hududiy yaxlitligini tan olganini e’lon qilgan. 2025-yil avgustida paraf qilingan tinchlik shartnomasi matnida ham tomonlarning bir-birining suverenitetini, hududiy yaxlitligini va chegaralarining daxlsizligini tan olishi nazarda tutilgan. Shartnomaning e’lon qilingan matnida o‘zaro hududiy da’volardan voz kechish ham o‘z aksini topgan.
Armaniston ommaviy axborot vositalari esa mamlakat rahbariyatining imzolagan yoki qabul qilganini e’lon qilgan prinsiplarini e’tiborsiz qoldirib, Ozarbayjon shaharlarini separatistik rejim tomonidan o‘ylab topilgan nomlar bilan taqdim etishda davom etmoqda.
Bu geografik nomlar orqali olib borilayotgan kurash Armaniston jamiyatida Ozarbayjon suverenitetining hali ham ichki jihatdan qabul qilinmaganligini ko‘rsatadi.
Yerevan rasmiylari xalqaro tadbirlarda Ozarbayjonning hududiy yaxlitligini tan olganliklarini aytadilar, arman ommaviy axborot vositalari va siyosiy doiralari esa birinchi imkoniyatda yana “Artsax”, “Stepanakert” va “ishg‘ol qilingan Shushi” iboralariga qaytadilar.
O‘rinli savol tug‘iladi: Armanistonning asl pozitsiyasi rasmiy uchrashuvlarda bildirilgan tinchlik bayonotlarimi, yoki mamlakat parlamenti, ommaviy axborot vositalari va jamoat muhokamalarida davom etayotgan hududiy da’volarmi?
Diplomatlar nima uchun nishonga aylandi?
Arman doiralari o‘z noroziliklarini faqat Ozarbayjonga qaratish bilan cheklanmadi. Qorabog‘ga kelgan diplomatlarning ismlari alohida sanab o‘tildi va ular jamoatchilik bosimi nishoniga aylandi.
Radikal pozitsiyasi bilan ajralib turadigan “301.am” platformasi AQSh, Fransiya, Buyuk Britaniya, Yevropa Ittifoqi, Meksika, Pokiston, Indoneziya, O‘zbekiston va Qirg‘iziston vakillarining ismlarini e’lon qildi.
Sayt diplomatlarning Xankandi, Shusha, Ganjasar va Xudavangga safarini Ozarbayjonning Qorabog‘ga oid pozitsiyasini qonuniylashtirish sifatida taqdim etdi. Maqolada xorijiy vakillarning safar davomida sukut saqlashi ham “sheriklik” deb hisoblanishi mumkinligi aytilgan va diplomatlar jamoatchilik oldida hisobot berishga chaqirilgan. Maqolada ularning Qorabog‘da qayerda to‘xtaganliklari, qaysi obidaga kirganliklari va qayerda suratga tushganliklari ham ayblov predmetiga aylangan.
Diplomatlarning ismlarining bu shaklda ro‘yxatga olinishi oddiy tanqid emas. Bu xorijiy vakillarga “Ozarbayjonning Qorabog‘ mintaqasiga safar qilsangiz, Armanistonda nishonga aylanasiz” degan xabarni berishdir.
O‘zini sobiq separatistik tuzilmaning “Turizm va Madaniyatni rivojlantirish agentligi” rahbari sifatida taqdim etgan Sergey Shahverdyan ham diplomatlarga ochiq xat yo‘lladi. U, ayniqsa, AQSh, Fransiya va Rossiya vakillaridan Qorabog‘ga safarlari uchun izoh talab qilishga urindi.
“Artsax Ittifoqi” deb nomlangan tuzilma esa xorijiy diplomatlarning safarini qoralovchi bayonot e’lon qildi. Bayonotda Ozarbayjonning o‘z hududida tashkil etgan tadbiri “sahnalashtirilgan diplomatik safar” deb atalgan. Separatistik fikrni saqlab qolishga urinayotgan tuzilma diplomatlarning ishtirokini Ozarbayjon pozitsiyasiga yordam sifatida baholadi.
Arman tarixchisi Hayk Demoyanning ijtimoiy tarmoqda tarqatgan fikrlarida esa yanada xavfli ohang sezildi. U sodir bo‘lgan voqealar o‘zgarishi mumkinligini va bunday o‘zgarishlarning ba’zan “og‘ir narxi” borligini yozdi. Begunoh odamlar bu narxni to‘lashi mumkinligiga oid iboralar ishlatdi.
Bunday ritorika bevosita diplomatik munozara chegaralaridan chiqadi va yashirin tahdid ta’sirini yaratadi. Qorabog‘ga safar qilgan diplomatlarning ismlarining e’lon qilinishi, ulardan hisobot talab qilinishi va keyin “og‘ir narx” haqida xabarlarning yangrashi Armanistonning revanshchi doiralarida xavfli siyosiy atmosferaning mavjudligini ko‘rsatadi.
Masala Armaniston parlamentini ham aralashtirdi
Ijtimoiy tarmoqlarda boshlangan muhokama 14-sentabr kuni Armaniston parlamentiga ko‘chdi.
Muxolifatdagi “Hayastan” fraksiyasi kotibi Artur Xachatryan Armaniston hukumatidan Ozarbayjonga qarshi eng yuqori darajada pozitsiya bildirishni talab qildi. U Ganjasar va Xudavangning Kavkaz Albaniyasi merosi sifatida taqdim etilishiga qarshi rasmiy choralar ko‘rishni istadi.
Muxolifat deputati Anna Grigoryan parlament rahbariyatini Ganjasarning arman obidasi ekanligini e’lon qilishga chaqirdi. U Armaniston hukumatini Hikmat Hojiyevning diplomatlarga bergan ma’lumotlariga javob bermaslikda aybladi.
Deputat Mesrop Manukyan esa Hikmat Hojiyevning Ganjasardagi taqdimotini va Yevropa mamlakatlaridan bo‘lgan diplomatlarning safarda ishtirokini “sharmandalik” deb atadi. Muxolifat fraksiyasi masalaga alohida reaksiya berishini e’lon qildi.
Shunday qilib, Ozarbayjon rasmiysining mamlakatimiz hududida diplomatlarga tarixiy obidalar haqida ma’lumot berishi Armaniston parlamentida deyarli favqulodda hodisa sifatida muhokama qilindi.
Muxolifatning yondashuviga ko‘ra, Armaniston hukumati boshqa davlat ichida o‘tkazilgan diplomatik safarga aralashishi, Ozarbayjonga nota berishi va xorijiy diplomatlar oldida Ganjasarning kimga tegishli ekanligini isbotlashga kirishishi kerak.
Ko‘rinishidan, arman muxolifati uchun chegaralar faqat xaritada o‘zgargan. Siyosiy fikrda esa Ozarbayjonning suveren hududlariga aralashish odati hali ham saqlanib qolgan.
Hukumat tanqid qiladi, ammo masofa saqlashga harakat qiladi
Hukmron “Fuqarolik shartnomasi” partiyasi deputatlari muxolifatga nisbatan ehtiyotkorroq pozitsiyani egalladilar.
Deputat Sona G‘azaryan Hikmat Hojiyevning Ganjasar haqidagi so‘zlarini “asossiz” deb atadi. Shu bilan birga, u tinchlik allaqachon mavjudligini, uni saqlashga ehtiyoj borligini va tomonlar o‘z bayonotlarida ehtiyotkor bo‘lishlari kerakligini bildirdi. Deputat Ozarbayjon va Armaniston o‘rtasida erishilgan kelishuvlar va normallashuv yo‘nalishidagi yutuqlarni ham hisobga olishni istadi.
Hukmron partiyaning boshqa deputati Armen Xachatryan esa jurnalistlarning takroriy savollariga asabiy reaksiya berib, mavzuning haddan tashqari shishirilganligini bildirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, 30 yillik mojarodan keyin bunday bayonotlarning yangrashi kutilgan holat va masala bir necha bor javob berilgan.
Bu reaksiyalar Armaniston hukumati doirasida ma’lum bir pragmatik yondashuv shakllanganligini ko‘rsatsa-da, hukmron partiya vakillari ham Qorabog‘ga oid eski tarixiy tezislardan butunlay voz kecha olmaydilar. Buning sababi jamiyat va revanshchi muxolifat tomonidan bosimga duchor bo‘lish qo‘rquvidir.
Yerevan rahbariyati Ozarbayjonning hududiy yaxlitligi endi muhokama mavzusi emasligini tushunadi. Biroq buni arman jamiyatiga ochiq aytish hali ham siyosiy xavf hisoblanadi.
Armaniston TIV nima uchun sukut saqlamoqda?
Material tayyorlanayotganda Armaniston Tashqi ishlar vazirligining safar bilan bog‘liq alohida rasmiy bayonoti qayd etilmadi.
Bu sukutning sababi tushunarli. Armaniston TIV Ozarbayjonning o‘z hududida xorijiy diplomatlarning safarini tashkil etishiga rasmiy norozilik bildirsa, bu bilan faktik ravishda Ozarbayjonning ichki ishlariga aralashgan bo‘ladi.
Boshqa tomondan, safarga norozilik bildirish Armaniston rahbariyatining Ozarbayjonning hududiy yaxlitligini tan olishi haqidagi bayonotlari bilan ziddiyat tashkil etar.
Shuning uchun rasmiy Yerevan gapirmaydi, ammo yaqin ommaviy axborot vositalari, diaspora tashkilotlari va separatistik tuzilmalarning sobiq vakillari orqali norozilik kampaniyasi olib borilmoqda.
Bu manzara Armanistonning davlat darajasida tinchlik ritorikasiga o‘tganligini, biroq ijtimoiy-siyosiy ongning muhim qismi hali ham urushdan oldingi da’volar bilan yashayotganligini ko‘rsatadi.
Asl tashvish Ganjasar emas
Armaniston ommaviy axborot vositalarining reaksiyalaridan ko‘rinadiki, asosiy tashvish faqat Ganjasar va Xudavangning tarixiy mansubligi bilan bog‘liq emas.
Arman siyosiy doiralari xorijiy diplomatlarning Ozarbayjon taklifi bilan Xankandiga, Shushaga, Ag‘daraga va Kalbajarga borishini mojarodan keyingi voqelikning xalqaro miqyosda qabul qilinishi sifatida ko‘radilar.
Diplomatlar Qorabog‘ga Ozarbayjon hududi sifatida safar qiladi, Ozarbayjon davlatining amalga oshirgan loyihalari bilan tanishadi va safar davomida Ozarbayjon rasmiylari tomonidan hamrohlik qilinadi. Buning uchun Yerevandan ruxsat olinmaydi, arman tomonining fikri so‘ralmaydi va sobiq separatistik tuzilmaning mavjudligi hech qanday shaklda hisobga olinmaydi.
Revanshchi doiralar qabul qilishni istamaydigan voqelik aynan shudir.
Ular Ganjasardagi kitobning bo‘sh sahifalarini muhokama qilish bilan aslida siyosiy jihatdan yopilgan boshqa bir sahifani qayta ochishga harakat qilmoqdalar. Biroq Qorabog‘ masalasining avvalgi sahifasi allaqachon yopilgan. Ozarbayjon o‘z suverenitetini to‘liq tikladi va mintaqada qaysi diplomatik safar o‘tkazilishiga faqat Boku qaror beradi.
Ozarbayjonning Konstitutsiyaviy talabi nima uchun haqli?
Armanistondagi so‘nggi reaksiyalar Ozarbayjonning bu mamlakat Konstitutsiyasini o‘zgartirish bilan bog‘liq talabining rasmiy yoki texnik masala emasligini yana bir bor ko‘rsatadi.
Armaniston Konstitutsiyasining preambulasida mamlakatning 1990-yil Mustaqillik Deklaratsiyasida belgilangan prinsiplar va umummilliy maqsadlar asos qilib olinadi. O‘sha Deklaratsiyada esa Armaniston SSR bilan sobiq “Tog‘li Qorabog‘” Avtonom Viloyatining “birlashtirilishi” haqidagi 1989-yil 1-dekabr qaroriga ishora qilinadi. Konstitutsiyaning mavjud preambulasi buni Armaniston davlatchiligining asoslaridan biri sifatida saqlab qoladi.
Armaniston tomoni bu qoidalarning Ozarbayjonga qarshi bevosita hududiy da’vo emasligini aytadi. Biroq mamlakat deputatlari, ommaviy axborot vositalari va diaspora tashkilotlari Ozarbayjon shaharlarini hali ham boshqa nomlar bilan atasa, Qorabog‘ni “ishg‘ol qilingan hudud” sifatida taqdim etsa va Ozarbayjon hududiga kelgan diplomatlarni nishonga olsa, Bokuning tashvishining asossiz ekanligini aytish qiyin.
Konstitutsiya matni bir chetda tursin, Armanistondagi siyosiy xatti-harakatlar o‘sha matnga bog‘liq da’volarning jamiyatda yashashda davom etayotganligini ko‘rsatadi.
Ozarbayjon haqli ravishda talab qiladiki, imzolanadigan tinchlik shartnomasi Armanistonning oliy huquqiy hujjati bilan ziddiyat tashkil etmasin. Bir tomondan Ozarbayjonning hududiy yaxlitligini tan oluvchi hujjat imzolash, boshqa tomondan Qorabog‘ning Armanistonga birlashtirilishi g‘oyasiga ishora qiluvchi konstitutsiyaviy bazani saqlab qolish doimiy tinchlik uchun huquqiy kafolat yaratmaydi.
Prezident Ilhom Aliyev ham Armaniston Ozarbayjonga qarshi hududiy da’volarini Konstitutsiyasidan chiqargandan so‘ng yakuniy tinchlik shartnomasini imzolash mumkinligini bildirgan. Bokuning bu pozitsiyasi xalqaro ommaviy axborot vositalarida ham tinchlik shartnomasining asosiy shartlaridan biri sifatida ko‘rsatiladi.
Qorabog‘ga bir diplomatik safarning Armanistonda yaratgan reaksiyasi Ozarbayjonning nima uchun huquqiy kafolat istayotganiga eng yaxshi javobdir. Bugun diplomatlarning Xankandiga borishiga norozilik bildirgan, ertaga o‘sha shaharni yana “Stepanakert” deb atab siyosiy da’vo ilgari surishi mumkin.
Tinchlik ritorikasi, revanshchi fikr
Ozarbayjonning o‘z hududida akkreditatsiyadan o‘tgan diplomatlarni o‘z shaharlariga olib borishi mamlakatimizning ichki ishidir. Safar marshrutini belgilash, delegatsiyaga qaysi qurilish loyihasini yoki tarixiy obidani ko‘rsatish uchun Armanistonning roziligiga ehtiyoj yo‘q.
Ozarbayjon diplomatlarni Armaniston hududiga emas, Xankandiga, Shushaga, Ag‘daraga va Kalbajarga olib bordi. Bu hududlar xalqaro huquqqa ko‘ra har doim Ozarbayjonniki bo‘lgan, bugun esa Ozarbayjon davlatining to‘liq suveren nazorati ostida.
Armanistonda siyosatchilar, deputatlar, diaspora tashkilotlari, sobiq separatistiklar va ommaviy axborot vositalarining bir safarga qarshi boshlagan kampaniyasi Yerevan tinchlik kun tartibiga jamiyat sifatida qanchalik tayyor ekanligi haqida jiddiy savollar tug‘diradi.
Xorijiy diplomatlarning ismlarini e’lon qilish, ularni ayblash, hisobot talab qilish va muhokamani yashirin tahdid ritorikasiga qadar olib borish Armaniston jamiyatida revanshizm miqyosini ko‘rsatadi.
Tinchlik faqat hukumat boshliqlarining bayonotlari bilan yuzaga kelmaydi. Buning uchun jamiyat sobiq da’volardan voz kechishi, qo‘shni davlatning hududiy yaxlitligini faqat qog‘ozda emas, siyosiy fikrda ham qabul qilishi kerak.
Yerevan tinchlik haqida gapirsa, avval o‘z deputatlariga, ommaviy axborot vositalariga va diasporasiga tushuntirishi kerakki, Xankandi, Shusha, Ag‘dara va Kalbajar Ozarbayjon shaharlaridir. Ozarbayjon o‘sha hududlarga kimni olib borishini Armanistondan so‘ramaydi.
Ganjasarda diplomatlarga ko‘rsatilgan kitobning sahifalari bo‘sh bo‘lishi mumkin. Ammo Armaniston jamiyati oldida turgan savol bo‘sh emas: ular haqiqatan ham tinchlikka tayyormi, yoki shunchaki mag‘lubiyatdan keyin vaqt yutishga harakat qilmoqdalarmi?
