Yamanda uzoq vaqtdan beri davom etayotgan urush yana bir bor hal qiluvchi bosqichga kirdi.
Modern.az xabar berishicha, Saudiya Arabistoni tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan hukumat kuchlarining Qizil dengiz sohilida husilarga qarshi boshlagan hujum operatsiyasidan soʻng frontdagi vaziyat kutilmaganda oʻzgardi.
Dastlabki kunlarda Adan shahrida joylashgan va Ar-Riyod tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan hukumat kuchlari shimolga qarab harakatlanib, maʼlum hududlarni egallab olishga muvaffaq boʻlgan edi. Biroq husilarning – “Ansor Alloh” harakatining – safarbarlik chaqirigʻidan soʻng vaziyat ularning foydasiga oʻzgara boshladi. Mahalliy manbalarga koʻra, qabila kuchlarining ham husilar tomonida janglarga qoʻshilishi ularga mudofaani tashkil etish va qarshi hujumga oʻtish imkonini berdi.
Soʻnggi sutka davomida husilar Qizil dengiz qirgʻogʻi boʻylab taxminan 2,6 ming kvadrat kilometr hududni yana nazoratiga olgani daʼvo qilinmoqda. Maʼlumotlarga koʻra, husilar strategik ahamiyatga ega Moxa shahriga kirib, Taiz shahrini qamalga olgan. Shuningdek, hukumat kuchlarining uchta brigadasi taslim boʻlgani haqida maʼlumotlar tarqalgan.
Agar bu dinamika saqlanib qolsa, husilar yaqin vaqt ichida Qurayra shahri va Bob al-Mandab boʻgʻozi yaqinidagi strategik yarimorol yoʻnalishida ham oldinga siljishi mumkin. Tarqalgan tasvirlarda husilarning Adanga olib boradigan yoʻlga chiqqani ham koʻrinadi. Husilarning muvaffaqiyatlari Yaman ichki siyosiy kurashi bilan cheklanib qolmaydi. “Ansor Alloh” Eron bilan ittifoqchi kuch sifatida qabul qilinadi va Tehron uzoq vaqtdan beri harakatning asosiy mintaqaviy hamkorlaridan biri hisoblanadi.
Hozirgi vaziyatda Bob al-Mandabning xavf ostida qolishi Eron uchun ham muhim strategik imkoniyat yaratadi. Chunki Hormuz boʻgʻozida yuzaga kelgan keskinlik fonida Qizil dengiz kirishidagi bu boʻgʻozning ham nazoratdan chiqishi Yaqin Sharqning ikki asosiy energiya arteriyasini bir vaqtning oʻzida bosim ostida ushlab turishi mumkin. Reutersning iyul oyida eʼlon qilgan tahlilida ham Eron Hormuzdan soʻng Bob al-Mandab yoʻnalishini AQShga qarshi qoʻshimcha bosim nuqtasi sifatida ishlatishi mumkinligi qayd etilgan edi. Tehron esa husilarni bevosita nazorat qilayotganini rasman inkor etadi. Shunga qaramay, soʻnggi kunlarda Saudiya Arabistoniga qarshi hujumlarning kuchayishi fonida Eronning mintaqaviy jarayonlardagi roli yana asosiy muhokama mavzularidan biriga aylandi.
Husilarning Moxaga kirishi va Bob al-Mandab yoʻnalishida oldinga siljishi energiya bozorlari uchun ham jiddiy xavf tugʻdiradi. Bob al-Mandab Qizil dengizni Adan koʻrfazi va Hind okeani bilan bogʻlaydigan asosiy dengiz oʻtish joylaridan biridir. Bu marshrutning yopilishi yoki xavfli zonaga aylanishi Saudiya Arabistonidan Osiyo bozorlariga ketayotgan neft tankerlarining marshrutlarini oʻzgartirishga majbur qilishi mumkin.
Energiya bozorida buning taʼsiri allaqachon sezilmoqda. Soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, Brent markali neftning narxi 108 dollar atrofida koʻtarilgan.
Reuters hisob-kitoblariga koʻra, Bob al-Mandabning toʻliq yopilishi neft narxlarida yangi sakrashni keltirib chiqarishi mumkin. Muqobil marshrutlarning mavjudligi zarbani maʼlum darajada kamaytirsa-da, tashish muddatining va xarajatlarining keskin ortishi muqarrar.
Shu sababli husilarning Qizil dengizning janubiy qismida mustahkamlanishi nafaqat Saudiya Arabistoni va Yaman uchun, balki jahon energiya bozori uchun ham jiddiy muammodir. Vaziyatning yanada murakkablashishining boshqa sababi Pokistonning Saudiya Arabistoniga ochiq siyosiy yordamidir.
Islomobod 8-sentabr kuni husilarning Saudiya Arabistoniga hujumlarini keskin qoraladi va qirollikning suverenitetini, xavfsizligini va hududiy yaxlitligini qoʻllab-quvvatlashini eʼlon qildi. Pokiston Bosh vaziri Shahboz Sharif ham Saudiya fuqarolik va energiya obʼyektlariga hujumlarni qoraladi. Bundan oldin Pokiston mudofaa vaziri Xoja Asif Saudiya Arabistoniga qarshi hujumlar yaqin vaqt ichida imzolangan Saudiya Arabistoni-Turkiya-Pokiston mudofaa shartnomasining ishga tushishiga sabab boʻlishi mumkinligini bildirgan edi.
Lekin 10-sentabr kuni Pokiston hukumati harbiy javob hozirda muhokama qilinmayotganini eʼlon qildi. Yaʼni Islomobod hozircha bevosita Yaman urushiga qoʻshilish niyatida emas, ammo Saudiya Arabistonining mudofaasiga siyosiy va xavfsizlik nuqtai nazaridan yordamini saqlab qoladi. Hozirgi vaziyat oʻzgarishsiz qolsa, husilarning navbatdagi nishoni Adan yoʻnalishida oʻz pozitsiyalarini kengaytirish boʻlishi mumkin.
Bunday ssenariy amalga oshsa, “Ansor Alloh” Qizil dengizning katta qismida oʻz pozitsiyalarini mustahkamlash bilan birga, Bob al-Mandabga chiqishlarni nazorat qilish imkoniyatini ham qoʻlga kiritishi mumkin. Bu esa Saudiya Arabistoni uchun jiddiy harbiy-siyosiy zarba, AQSh uchun esa Yaqin Sharqda energiya va dengiz yoʻllarining xavfsizligi nuqtai nazaridan yangi inqiroz demakdir. Eng xavfli ssenariy esa Eron–Husilar–Bob al-Mandab chizigʻining Hormuz boʻgʻozidagi keskinlik bilan birlashishidir. Bunday holda Yaqin Sharqda ikki muhim energiya marshrutining bir vaqtning oʻzida xavf ostida qolishi neftning narxini yanada oshirishi va global tashishlarni jiddiy ravishda buzishi mumkin.
Hozirda husilarning bildirilgan oldinga siljishlari tasdiqlanishi talab qilinadigan jang maydoni daʼvolaridir. Lekin Moxa kabi strategik nuqtaning egallanishi haqidagi maʼlumotlar toʻgʻri boʻlsa, Yamanda urushning ogʻirlik markazi yana Qizil dengiz qirgʻogʻiga oʻtishi mumkin.
Qayd etish joizki, hozirda Ozarbayjon neftining 1 barreli 119 dollarga yetmoqda. Ozarbayjonning bu yilgi davlat byudjetida “Azeri Light” markali Ozarbayjon neftining 1 barrelining oʻrtacha narxi 65 AQSh dollaridan hisoblangan.
